B3.2 Grondbank Brochure Waaier van Geulen
Tekst van het document
HOOFDSTUK TITEL
De Waaier van Geulen Natuurontwikkeling en herinrichting door specieberging
NAAR EEN UNIEK NATUURGEBIED
Tussen Druten en Beneden-Leeuwen ligt aan de zuidoever van de Waal een voormalige kleiontgronding en zandwinput. GrondbankGMG realiseert hier vanaf 2003 een bijzonder herinrichtingsplan in de Drutense en Leeuwense uiterwaarden onder de naam de ‘Waaier van Geulen’. In een gebied met een oppervlakte van ruim 170 hectare ontstaat een uniek natuurgebied dat kenmerkend is voor het Nederlandse rivierengebied. Motor van het plan is de berging van waterbodem in de plas de Kaliwaal.
Naar een uniek natuurgebied Foto: Aerofoto Brouwer
Graag nemen wij u in deze brochure mee in de ontwikkeling die het gebied doormaakt. De historie van het gebied, de manier waarop het gebied sinds 2003 ontwikkeld wordt en een doorkijk naar de toekomst. Ook gaan we in op de manier waarop we in de Kaliwaal verantwoord specie bergen.
De Waaier van Geulen
1
HOOFDSTUK TITEL
HISTORIE
Het gebied rond 1850
Het uiterwaardengebied langs de Waal was ooit erg vruchtbaar. Veel van deze gebieden waren dan ook agrarisch in gebruik. Na 1850 kwam, zoals op veel plaatsen langs de rivieren, de baksteenproductie op gang. Het zorgde ervoor dat het uiterwaardengebied in snel tempo flink veranderde. Kleine steenfabriekjes langs de Waal groeiden in de 19e en 20e eeuw uit tot
Plan Ooievaar
vier verschillende grotere fabrieken.
gepresenteerd: een ruimtelijk plan dat
In de omgeving werd klei afgegraven van
een ontwikkelingsvisie van het
weiden en akkers. Binnendijks verrezen
Nederlandse rivierengebied beschrijft.
ook pannenfabrieken. In de eerste helft van de 19e eeuw veranderde het gebied
Doel was om het complete riviersysteem
vooral door kleiwinning, vergroting van
in samenhang met maatschappelijke
de steenfabrieken en clustering van
activiteiten als hoogwaterveiligheid,
agrarische bedrijven.
delfstoffenwinning en recreatie. Op grond
In 1986 werd Plan Ooievaar
Historie 1950 2008
weer meer natuurlijk werkend te krijgen
van Plan Ooievaar zijn ideeën ontstaan Een veranderend landschap
om ook het landschap rondom de Kaliwaal
Tussen 1950 en 1970 vonden in het
weer meer onderhevig te maken aan
gebied grote veranderingen plaats:
duurzame processen als rivierdynamiek en
na kleiwinning volgde zandwinning
natuurlijke begrazing.
die werd ingezet voor de enorme grondstoffenconsumptie in Nederland ten
In 1995 is samen met het Wereld
behoeve van de bouw. Daardoor ontstond
Natuurfonds een plan voor de Leeuwense
de Kaliwaal. Door al deze ingrepen is het
en Drutense Waard opgesteld om
landschap ingrijpend veranderd en zijn dit
initiatieven op het gebied van rivierbeheer,
soort gebieden versnipperd geraakt.
natuurontwikkeling, ontgrondingen, specieberging, dijkverbetering en natuurbeleving mogelijk te maken.
Foto: Aerofoto Brouwer
2
De Waaier van Geulen
3
HOOFDSTUK TITEL
DOELSTELLINGEN
Het plan Waaier van Geulen is erop gericht om meer ruimte te geven aan de rivierdynamiek en om erosie en sedimentatie meer de vrije loop te geven. Zo kan de uiterwaard zich ontwikkelen tot een natuurgebied dat kenmerkend is voor het authentieke rivierenlandschap. Het landschap van voor de tijd dat de mens bezit nam van het gebied.
Specieberging Kaliwaal De Kaliwaal stroomt bij hoogwater vol. Daarbij wordt er veel sediment (zand en
Doelstellingen
grind) afgezet in de Kaliwaal. Wij helpen dit van nature aanwezige sedimentatieproces een handje: De Kaliwaal wordt verondiept door de berging van baggerspecie en geïntegreerd in het natuurgebied. Door deze verondieping versnellen we het natuurlijke proces met 150 jaar en ontstaat er veel sneller weer de gewenste dynamische riviernatuur. Ook krijgt op 1 2 3
3 1
5
de noordoostoever het, voor Nederland
Aanleg van nieuwe natuur
uiterst zeldzame, rivierduin uiteindelijk
Tegelijk met de verondieping is begonnen
weer de vrije dynamiek. In 2003 is gestart
met het inrichten van delen van het hele
met de verondieping van de Kaliwaal. De
gebied ‘de Waaier van Geulen’. Door
Hoogwatervrije vluchtplaats voor
specieberging is de financiële motor die de
verondieping, de aanleg van eilandjes
kudde en wilde dieren met in de
realisatie van het gehele inrichtingsplan
en de nevengeul (één van de langste
toekomst hoogstam fruitbomen
voor de Waaier van Geulen mogelijk maakt.
meestromende nevengeulen van de
Rivierduin Kaliwaal
Waal!) én door de natuur zijn gang te laten 4
gaan, verandert dit hele gebied nu in een
Waaier van Geulen (stippellijn)
prachtig, gevarieerd gebied waar bezoekers 5
Stroomscheidende kade
de riviernatuur optimaal kunnen beleven. Door natuurlijke begrazing (kuddes)
2
kan de uiterwaard zich vervolgens verder halfnatuurlijk doorontwikkelen. Daardoor ontstaat uiteindelijk een uiterst aantrekkelijk en afwisselend
4
4
landschapspatroon.
De Waaier van Geulen
5
HOOFDSTUK TITEL
SPECIEBERGING KALIWAAL
Foto: Aerofoto Brouwer
Motor van het totale project ‘Waaier van Geulen’ is het bergen van waterbodem (baggerspecie). In de Kaliwaal wordt deze specie veilig en verantwoord opgeslagen.
Specieberging Kaliwaal 2
+ 5,00 NAP + 3,50 NAP
1 2
+ 1,00 NAP
Op het toepassen van materiaal wordt
Rivieren en hun uiterwaarden, kanalen
streng toegezien. Door GrondbankGMG
en andere wateren moeten met enige
zelf natuurlijk, maar ook door
regelmaat uitgebaggerd worden om ze
Rijkswaterstaat, de provincie en het
bijvoorbeeld goed bevaarbaar te houden.
waterschap. De specie die we willen
Dat overtollige materiaal moet ergens
bergen wordt eerst door een onafhankelijk
verantwoord worden geborgen door het
adviesbureau onderzocht. Vervolgens
materiaal te concentreren. De Kaliwaal is
toetst GrondbankGMG de specie aan de
een van de plekken waar dat kan. Zo maken
milieuvergunning. Het bergen van de
we het watersysteem en de riviernatuur in
specie gebeurt met behulp van een koker.
Nederland schoner.
Daardoor komt het materiaal op de juiste plek terecht en wordt de verspreiding
1
Dynamisch rivierpeil ca.
Verantwoord bergen
Leeflaag Toepassen waterbodem vulfase 2
3
Toepassen waterbodem vulfase 1
4
Afdichtende isolatielaag (1 meter)
5 6
Slib-/kleilaag Oorspronkelijke bodem (zand)
Berging van waterbodem
van zwevende stoffen beperkt. Daarbij
Een deel van de waterbodem is vervuild.
monitoren we al vanaf de start van de
Dat klinkt ernstiger dan het is. Langs
werkzaamheden in 2003 de waterkwaliteit
de rivieren hebben zich veel fabrieken
en controleren we monsters van het
gevestigd. Tot ongeveer 1970 konden
materiaal. Wanneer de specieberging is
fabrieken hun afvalstoffen (bijvoorbeeld
voltooid, dekken we het af met een laag
metalen) nog lozen in de rivieren, omdat er
schone waterbodem (de leeflaag). Zo is
geen milieuwetgeving voor was. Hierdoor
het voor eens en voor altijd goed afgedekt.
bevat de bodem op heel veel plekken langs
Daarna wordt de waterkwaliteit van zowel
de rivieren nog altijd vervuilingsresten.
de plas als van het grondwater tot in lengte
Dat is niet gevaarlijk, maar dat materiaal
van jaren gemonitord.
op zoveel plekken is vanzelfsprekend niet wenselijk. Vanuit de overheid is nagedacht
Zorgplicht
over de optimale oplossing. Het is beter om
Vanuit een wettelijk kader is er ook de
het materiaal op een zorgvuldige manier
zogenaamde ‘zorgplicht’. Dat betekent dat
bij elkaar te brengen, in te pakken en af te
bij het aanbrengen van de waterbodem,
dekken. De Kaliwaal is een van de plekken
de waterkwaliteit niet achteruit mag gaan
waar de waterbodem onder voorschriften
en de berging verantwoord moet zijn.
kan en mag worden opgeslagen.
De keuring en monitoring zoals hiervoor beschreven, zorgt ervoor dat we aan die
Zorg voor, tijdens en na de realisatie
zorgplicht voldoen.
Uiteraard bergt GrondbankGMG de 3
4
baggerspecie met de grootst mogelijke
Proces
zorg. Om te beginnen hebben we
Op het moment van schrijven van deze
bodembeschermende maatregelen
brochure (mei 2019) zijn we bezig met
genomen. Zo is de Kaliwaal aan de
vulfase 1 en is GrondbankGMG bezig met
onderkant extra afgedicht met een
de laatste vergunningen voor vulfase 2.
isolatielaag.
Aan het eind van vulfase 2 werkt
5
GrondbankGMG het depot af en wordt de Waaier van Geulen opgeleverd.
6 6
De Waaier van Geulen
7
HOOFDSTUK TITEL
SPECIEBERGING KALIWAAL
Meerwaarde van verondieping De berging van specie zorgt ervoor dat het Nederlandse rivierengebied schoner wordt. Een ander effect is dat door de berging van de specie, de Kaliwaal ondieper wordt. Dat heeft weer gunstige effecten op de ontwikkeling van flora en fauna. Verondieping Bij aanvang van de werkzaamheden in 2003 was de Kaliwaal circa 20 meter diep. Inmiddels is de plas door het aanbrengen van baggerspecie nog circa 5 meter diep (mei 2019). De komende jaren wordt de bodem nog wat verder opgehoogd. Er komt dan weer licht op de bodem en bij laagwater vallen delen droog. Twee aspecten die gunstig zijn voor de ontwikkeling van flora en fauna in en rondom de plas. Waarom verondieping In oude, diepe zandwinplassen als de Kaliwaal, kunnen flora en fauna zich onder water zeer beperkt ontwikkelen. Het zijn koude, donkere plassen met steile oevers. Door de steile oevers en de diepte is het oeveroppervlak waar zonlicht kan komen zeer beperkt. Door deze plassen te verondiepen, bijvoorbeeld door specieberging, zorgen we er ook
Kortom: De specieberging draagt bij aan
voor dat oevers flauwer worden. Daardoor
een schoner Nederlands riviersysteem én
worden goede omstandigheden voor
we creëren er gunstige omstandigheden
natuurontwikkeling gecreëerd.
mee voor ontwikkeling van flora en fauna.
Als de bodem minder diep wordt en de
En alles wat we doen, gebeurt met het
oevers flauwer worden, kan het zonlicht
grootste respect voor mens, flora en fauna.
namelijk de bodem over een groter oppervlak bereiken. Daardoor kunnen er planten groeien. En waar planten zijn, zijn vissen, andere waterdieren en vogels. Ook verbetert de waterkwaliteit, omdat de (onderwater)planten zuurstof afgeven aan het water. Bij laagwater kunnen er bovendien delen droog vallen, waar allerlei plantensoorten van kunnen profiteren.
Foto: Aerofoto Brouwer
8
De Waaier van Geulen
9
HOOFDSTUK TITEL
AANLEG VAN NIEUWE NATUUR
Bezoekers van het gebied kunnen nu al genieten van een divers landschap waar vrij gestruind kan worden. In het gebied grenzend aan de Kaliwaal leggen we natuurgebieden aan waar de natuur volledig haar gang kan gaan. Gezamenlijk vormen deze gebieden een ‘Waaier van Geulen’. Aan de noordoost- en zuidoostkant van de Kaliwaal en bij de nevengeul die een aantal jaar geleden ten zuiden van de Kaliwaal is aangelegd, is al nieuwe
Rivierduin
natuur aangelegd. Veel van de nieuwe natuur ontstaat door de aankoop van
Aanleg van nieuwe natuur
landbouwgrond, waarna de bovengrond en
Als de herinrichting van de Kaliwaal is
de kleilaag wordt afgegraven en afgevoerd.
voltooid, verwijderen we de stroom-
Klei is namelijk voedselrijk. Dat betekent
scheidende kade (de dijk die nu aan de
dat er snel grassen op groeien. Door de
noordkant van de plas ligt) en zal het
klei af te graven, kom je op de schrale
rivierduin zich weer onstuimig ontwikkelen.
zandondergrond terecht. Deze ondergrond is voedselarm. Grassen kunnen daardoor
Rivierhout
veel minder snel opkomen, wat de ruimte
Een wens is om in de nevengeul ten
vrij maakt voor spontane, riviergebonden
zuiden van de Kaliwaal en/of in de andere
natuurontwikkeling.
nevengeulen meer zogenaamd rivierhout aan te brengen. Rivierhout is dood
Hoogwatervrije vluchtplaats
hout dat in het water ligt, bijvoorbeeld
Aan de oostzijde van het gebied leggen we
boomstammen. Dit rivierhout vervult een
een hoogwatervrije vluchtplaats aan voor
belangrijke functie in het ecosysteem.
de begrazingskudde en andere dieren. Het
Het hout biedt zowel onder als boven water
plan is bovendien om op deze vluchtplaats
zeer geschikte aanhechtingsplaatsen voor
hoogstam fruitbomen te planten.
verschillende soorten diertjes en planten, waaronder larven die onder andere algen
Rivierduin
uit het water filteren. De komende tijd
Een bijzonder element in het gebied is
onderzoeken we de mogelijkheden om
het ‘rivierduin’ aan de noordkant van de
meer rivierhout in de Waaier van Geulen te
Kaliwaal. Bij hoogwater stroomt de Kaliwaal
realiseren.
mee met de Waal. In de Kaliwaal gaat het water langzamer stromen, waardoor het
Door het werk in de Waaier van Geulen
sediment dat met het water is meegevoerd,
leggen we het fundament om de rivier z’n
bezinkt. Daardoor ontstaat er een ophoping
werk te laten doen en de Waaier van Geulen
van o.a. zand: het rivierduin. Als het water
zich te laten ontwikkelen. Zo ontstaat een
zich weer terugtrekt komt het riverduin
groot, aaneengesloten natuurgebied waar
bloot te liggen en verwaait het langzaam
mens én dier van kunnen genieten. Een
door de wind; een prachtig dynamisch
ontwikkeling die door de verondieping een
proces dat zich ieder jaar herhaalt en wat
versnelling heeft gekregen van 150 jaar.
de riviernatuur zo kenmerkt.
10
De Waaier van Geulen
11
HOOFDSTUK TITEL
EDUCATIE
Al meer dan 20 jaar worden er in het gebied veldlessen georganiseerd door K3 (waar GrondbankGMG onderdeel van is) en ARK Natuurontwikkeling om kinderen, leerkrachten en ouders te betrekken bij de natuurontwikkeling dichtbij hun leefomgeving. Inmiddels hebben vele kinderen én volwassenen enthousiast deelgenomen aan de veldlessen.
De veldlessen worden gegeven aan kinderen uit groep 7 en 8 van vrijwel alle basisscholen uit het Land van Maas en
Educatie
Waal en een aantal scholen uit de Betuwe. Want ook vanaf een aantal plekken in de Betuwe is het gebied goed zichtbaar. De kinderen maken kennis met de natuur van de uiterwaarden en de rivier en beleven een wildernis-avontuur dichtbij huis. Met behulp van de veldleskar met daarin onder andere verrekijkers, loepjes, potjes, insectenvangers, schepnetjes en emmers onderzoeken de kinderen het water, speuren ze naar vogels en beleven ze een stukje ruige natuur. Voor de begeleidende ouders zijn er tasjes met zoekkaarten over diverse natuuronderwerpen. Ook worden leerlingen en ouders geïnformeerd over waterberging, rivierveiligheid en de natuurontwikkeling.
12
De Waaier van Geulen
13
HOOFDSTUK TITEL
KUDDEBEHEER
In de Waaier van Geulen zorgt naast de rivierdynamiek ook een kudde van in totaal 30 runderen en paarden van Stichting Taurus ervoor dat de Waaier van Geulen zijn afwisseling houdt. De kudde graast het hele jaar door in het gebied. De komende jaren zal de kudde nog verder uitgroeien en opnieuw aangevuld worden met Exmoor ponies. De natuurlijke begrazing zorgt ervoor
Toezicht en veiligheid
dat de natuur in de Waaier van Geulen
Enkele toezichthouders verzorgen het
gevarieerd en open blijft. Want de variatie
dagelijks toezicht op de kudde. Als er iets
van geulen, zandige oevers, kruidenrijke
aan de hand is, wordt Stichting Taurus ingeseind. En wanneer het nodig is, wordt er uiteraard een dierenarts ingeschakeld. De dieren worden op hun gedrag gecheckt voor ze worden losgelaten, zodat we er
Kuddebeheer
van op aan kunnen dat het veilig is. Maar het zijn en blijven grote dieren die gesteld zijn op hun rust. Respecteer de leefruimte van de dieren en houdt minimaal 25 meter afstand, dan blijft het veilig. Tauros Programma De kudde runderen maakt deel uit van het Tauros Programma. Dit programma graslanden, ruigtes, struiken en bos die
heeft als doel weer een wild rund te
de Waaier van Geulen nu al kent, zorgt
ontwikkelen dat optimaal is aangepast
ervoor dat allerlei andere soorten er ook
om te overleven in de wilde Europese
hun plek kunnen vinden. In het gebied
– en dus ook Nederlandse – natuur.
is er genoeg voer: wat ze ’s zomers laten
Kijk voor meer informatie over dit
staan is de voorraad voor de winter. De
programma, over Stichting Taurus en
explosie van kruiden in de zomer betekent
de manier waarop natuurlijke begrazing
dat er ook in de winter nog genoeg voer
bijdraagt aan de ontwikkeling van het
is. Alleen bij hoogwater van de Waal
landschap op www.stichtingtaurus.nl.
worden ze bijgevoerd op de speciale hoogwatervluchtplaats.
14
Foto: Berco Buter
De Waaier van Geulen
15
HOOFDSTUK TITEL
HOOFDSTUK TITEL
De Waaier van Geulen in het kort • Heeft u vragen of wilt u het werk graag bezoeken? Hiervoor kunt u contact opnemen met: Met de ontwikkeling van de Waaier van
Wim Vermeule
Geulen:
Projectleider uitvoering
• hebben we tot nu toe al circa 170 hectare
w.vermeule@grondbankgmg.nl | 024 348 88 60
landbouwgrond omgevormd tot riviernatuur;
Jan Slaghuis
• bergen wij waterbodem veilig en
Hoofduitvoerder/locatiebeheerder
verantwoord op in een aan alle kanten
j.slaghuis@grondbankgmg.nl | 06 511 913 48
afgedekte depotlocatie; • maken we natuurlijke
• Heeft u vragen over het plan- en of vergunningsproces?
sedimentatieprocessen mogelijk;
Hiervoor kunt u contact opnemen met:
• herstellen we uiteindelijk de werking van
Iwan Reerink
het rivierduin;
Projectleider K3
• laten we jong en oud kennis maken met de
i.reerink@k3.nl | 024 348 88 54
riviernatuur. GrondbankGMG Wanraaij 2 6673 DN Andelst Postbus 200 6660 AE Elst (Gld) Tel. 024 348 88 00 info@grondbankgmg.nl www.grondbankgmg.nl
16
© 2019 GrondbankGMG
HOOFDSTUK TITEL
Wanraaij 2 6673 DN Andelst Postbus 200 6660 AE Elst (Gld) Tel. 024 348 88 00 info@grondbankgmg.nl www.grondbankgmg.nl