8.1 RUP Rijk van Maas en Waal (definitief)

Naast het voorkomen van overlast als gevolg van hitte, dient dit ook ter beperking van de blootstelling aan Uv-straling. Daarvoor is een norm van 30 á 40% schaduw door bomen of doeken op de looproutes gesteld. Dit zijn richtlijnen, die onlangs gesteld zijn vanuit onderzoek door TAUW/Hogeschool van Amsterdam. Nijmegen doet mee in het vervolgonderzoek om die richtlijnen verder uit te werken.

Klimaatbestendig gemeentelijk groenbeleid WIE Projectgroep WIE NOG MEER VHG, GGD RESULTAAT Witboek STRATEGIELIJN Borgen, Het leuk maken, Voorbeelden creëren WANNEER 2021 en 2022

Koeltenorm

Wanneer doen gemeenten het nou goed met hun groenbeleid? Wanneer is het voldoende klimaatbestendig? Met een extra boom hier en daar, met een bomenmix en een wadi in de wijk, als de parkeerplaatsen vanaf nu waterdoorlatend zijn, of als de gezondheid van de inwoners verbetert? We zoeken regionaal uit wat we verstaan onder klimaatbestendig groenbeleid (2021) en kijken daarbij ook breder, zoals het voorkómen van overlast door teken en muggen en het creëren van biodiversiteit. We streven ernaar om allemaal de lat hoger te leggen en daar overeenstemming op te bereiken (2022).

Ervaringen over de huidige koeltenormen door Nijmegen en West Maas en Waal worden uitgewisseld. Voor de overige gemeenten wordt procesgeld ingezet om hittekaarten én bijbehorende afstand-tot-koeltekaarten te ontwikkelen. Naast buitentemperaturen nemen we hierbij ook de binnentemperaturen onder de loep. Want als het écht warm wordt (>35 graden Celsius), dan blijven de mensen over het algemeen vooral binnen. Verder nemen we nadrukkelijk ook de nachttemperaturen hierbij mee. Slaapstoornissen als gevolg van hoge nachttemperaturen hebben namelijk grote effecten op de gezondheid.

WIE

Nijmegen en West Maas en Waal

WIE NOG MEER Gemeenten Berg en Dal, Beuningen en

Heumen RESULTAAT Gemeentelijke hittekaarten en koeltenormen STRATEGIELIJN Borgen WANNEER 2020

29

KLOKGroep Stefan van Duijnhoven “We hebben nu nieuwbouwprojecten in Nijmegen opgeleverd waarbij 90% van onze kopers ook heeft gekozen voor een aangelegde, GROENE tuin. En deze is voor oplevering van de woning gereed. De prognose is om dit in 75% van de projecten te gaan doen! De voordelen: mensen nemen we mee in de problematiek van waterberging, besparing CO2 uitstoot, werk met werk maken en kopers kunnen de aangelegde tuin ook nog meenemen in de af te sluiten hypotheek.”

SPEERPUNT!

SPEERPUNT!

Klimaatbestendige afspraken in de bouw WIE Provincie Gelderland, Nijmegen WIE NOG MEER Gemeenten, KlokGroep en andere bouw ondernemingen, GGD, woningcorporaties RESULTAAT Regionaal actieplan met daarin proefprojecten, ontwikkeling bouwsteen, coalitievorming, nieuwe regionale afspraken of normen, eventueel convenant á la Zuid-Holland

Klimaatbestendigheid in de prestatieafspraken WIE Gemeenten en woningcorporaties WIE NOG MEER Huurdersverenigingen, GGD RESULTAAT Afspraken over klimaatbestendigheid in prestatieafspraken, bestuurlijke regiobijeenkomst, nieuwe corporaties die aansluiten bij RAS-manifest, kennisdeling STRATEGIELIJN Voorbeelden creëren, Borgen WANNEER 2020 – 2021

Alle nieuw te bouwen woningen in onze regio gaan we binnenkort klimaatbestendig (of in ieder geval klimaatbestendiger) ontwerpen. We zien daarbij een koppeling met thema’s als gezondheid en meer natuur in de stad. De komende jaren staat de regio voor een grote bouwopgave, komend decennium zijn er tienduizenden nieuwe woningen nodig. Recent is hiervoor met het Rijk een woondeal Arnhem – Nijmegen gesloten, waarin klimaatadaptatie één van de voorwaarden is. Veel van deze woningen worden binnenstedelijk gezocht, daar waar de negatieve effecten van klimaatverandering, zoals hittestress vaak al het grootst zijn. Deze ontwikkelingen maken het extra van belang dat klimaatadaptief bouwen zo snel mogelijk de nieuwe normaal wordt.

STRATEGIELIJN Borgen, Werk met werk maken, WANNEER

Voorbeelden creëren 2020 – 2024

De nieuwe normaal gaan we realiseren door te leren van koplopers, in proefprojecten, door de samenwerking met koploperbedrijven aan te gaan en samen regionale afspraken te maken om verder te komen. Tevens ontwikkelen we op regionaal niveau een bouwsteen. Met dat document in de hand kan iedere samenwerkende partij binnen de regio, vanuit ieders rol en verantwoordelijkheid de bouwafspraken verder borgen in anterieure overeenkomsten, tenders en transparante aanbestedingen. Ook leggen we hierbij de link met de koelte- en groennormen. Belangrijke basis bij deze ambitie is het bouwconvenant dat Zuid-Holland met overheden en externe partijen heeft opgesteld. In een regionaal actieplan geven we aan hoe we de regionale afspraken gaan vormgeven.

Jaarlijks spreken woningcorporaties, huurders en gemeenten in prestatieafspraken af wat ze doen op het gebied van betaalbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid. Daar valt klimaatbestendigheid vanaf nu ook onder. Jaarlijks leggen we de klimaatlat hoger, zodat uiteindelijk alle corporaties in de regio meedoen en alle corporatiewoningen én hun tuinen klimaatbestendig zijn. Daarvoor is regelmatig overleg nodig met de beleidsmedewerkers van de woningbouwcorporaties over wat haalbare en betaalbare afspraken zijn. In deze overleggen ontwikkelen we onder andere een bouwsteen die dient als leidraad voor de prestatieafspraken. De afspraken gelden voor zowel nieuwbouw (zie ander speerpunt), als voor ­reconstructie en renovatie van bestaande woningen en hun tuinen.

31

GGD Ingrid Links “De GGD wil heel graag een inbreng blijven leveren in de verschillende targets/projecten. Dat varieert van de hitteplannen, de groennorm en de klimaatbestendige zorg tot afspraken met de bouwsector.”

SPEERPUNT!

Klaar voor de hitte

In Klaar voor de hitte zijn de hitteplannen de meest tastbare uitwerking van de RAS. Naast Nijmegen en Berg en Dal gaan ook de andere gemeenten samen met de GGD en andere partners hiermee aan de slag. Op dit thema gebeurt al veel zonder dat dat grootschalig bekend is. Zo houden de GGD en veel evenementenorganisaties al rekening met mogelijke weersextremen. Gezamenlijk houden we de vinger aan de pols. Ook door onderzoeksvragen, zoals hoe snel onze inwoners eenvoudig bij verkoelend groen kunnen komen tijdens warme dagen en hoe we de blauwalg en andere ziekteverwekkers in de recreatieplassen kunnen bestrijden. Tenslotte gaan we hittebestendig (ver)bouwen nadrukkelijker agenderen. De vraag naar koelte in woningen zou immers weleens meer kunnen worden dan de vraag naar warmte in de winter.

Klimaatbestendige zorg WIE Gemeenten WIE NOG MEER Actiz, GGD, Zorgbelang Gelderland RESULTAAT Ambitiedocument klimaatbestendige zorg STRATEGIELIJN Bewustwording stimuleren, Experimenteren & innoveren, Borgen WANNEER 2021 en 2022

Hitteplannen WIE Gemeenten WIE NOG MEER GGD, Klimaatverbond, woningcorporaties RESULTAAT 7 gemeentelijke hitteplannen STRATEGIELIJN Laaghangend fruit plukken, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2020-2023

We gaan in gesprek met stakeholders over wat we hier nou precies onder verstaan. Graag krijgen we inzichtelijk hoe zorgbehoevenden in onze regio nu omgaan met hitte en welke behoefte zij hebben. We voorkomen met beleid dat hun tuinen versteend worden, omdat ouderen ze niet meer kunnen onderhouden. En we kijken of we met inzet van mensen zonder tuin eenzaamheid kunnen voorkomen. Op basis van de uitkomsten stellen we ambities vast en zetten vervolgacties uit. In 2020 krijgen alle gemeenten vanuit het Rijk Hittestress en Eenzaamheidskaarten: in welke wijken wonen voor hittestress kwetsbare ouderen? Dit zijn signaleringskaarten, die gebruikt kunnen worden voor de risicodialogen. Zodra een gemeente beschikt over daghittestresskaarten, kan dat beeld verfijnd worden. Hiervoor komt een script (voor Gis-ontsluiting data) vanuit de gemeente Nijmegen, dat deze kaarten koppelt aan voorzieningen en locaties waar ouderen wonen.

Hoe zorgen we ervoor dat we de kwetsbare groepen in onze regio tijdens de zomerse hitte de juiste zorg blijven bieden? Met de Coronacrisis erbij zal het antwoord op deze vraag er niet makkelijker op worden. Met gezamenlijke uitwerking van de gemeentelijke hitteplannen leggen we een goede basis en kunnen we samen met de zorgsector de hitte te lijf gaan. Nijmegen en Berg en Dal hebben samen met de GGD Gelderland-Zuid al een lokaal hitteplan opgesteld. De GGD is nu de andere gemeenten aan het polsen om daarbij aan te sluiten. Een hitteplan is een procesplan waarin afspraken staan opgenomen hoe de betrokken gezondheidsorganisaties en de gemeente de communicatie geregeld hebben om op tijd de kwetsbare mensen te bereiken en zorgmaatregelen te nemen. Wel is het handig wanneer een gemeente beschikt over actuele Hittestresskaarten en Afstand-tot-koelte kaarten om te weten waar de hittestress het hoogst is tijdens hittegolven. Die kaarten worden dit jaar (2020) gemaakt voor Berg en Dal, Beuningen en Heumen. Nijmegen en West Maas en Waal hebben die al.

33

SLG -Stichting Landschapsbeheer Gelderland Arjan Vriend “We zien veel kansen om onze doelen en werkzaamheden te bundelen met die van het RUP. Zo stimuleren we bij de zorg voor meer groen – stenen eruit, groen erin – veel bewoners en grondeigenaren al om met hen beplantingsplannen te maken, die ze vervolgens zelf tot uitvoering kunnen brengen. Dit koppelen we aan de opgave voor herstel van de biodiversiteit. Hier is veel draagvlak voor in de maatschappij!”

Hitte/weersbestendige evenementen WIE Veiligheidsregio WIE NOG MEER Vierdaagsefeesten, ODRN, Rode Kruis, gemeenten RESULTAAT Platform om kennis te delen (digitaal, fysiek) STRATEGIELIJN Bewustwording stimuleren, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2021 - 2024

Aanpak waterkwaliteit WIE Waterschap Rivierenland WIE NOG MEER Provincie Gelderland, Recreatiesector, Rijk, GGD, kennisinstituten RESULTAAT Regionale monitoring waterkwaliteit plus verkenning maatregelen STRATEGIELIJN Borgen, Werk met Werk maken WANNEER 2021 en 2022

Hittebestendige recreatie WIE Provincie Gelderland WIE NOG MEER Toerisme VAN, Leisurelands, Horeca Nederland, gemeenten, Waterschap Rivierenland en de Veiligheidsregio RESULTAAT Regiobijeenkomst, verkenning STRATEGIELIJN Het leuk maken, Experimenteren & innoveren WANNEER 2021 en 2022

Veel grote evenementen nemen de risico’s op extreem weer, waaronder extreme hitte, al mee in hun vergunningaanvraag en treffen daar voorzorgsmaatregelen voor. De ervaringen die zij hebben gaan ze delen met kleinere evenementen, zoals kindervakantiekampen in de regio. De website van de GGD biedt daarbij ook al veel informatie voor zowel professionals als burgers. De gemeenten verkennen mogelijkheden van een noodfonds voor met name kleinere evenementen. Daarnaast houdt de Veiligheidsregio een vinger aan de pols ten aanzien van extreem weer. Periodiek berichten de evenementenorganisaties over relevante ontwikkelingen.

Om inwoners en recreanten van elders de broodnodige verkoeling te bieden tijdens warme dagen moeten de recreatieplassen vrij zijn van blauwalg en andere ziekteverwekkers. Echter, kinderen spelen ook in water dat niet aangewezen is voor recreatie. De afgelopen decennia is de waterkwaliteit verbeterd, maar hitte en droogte breekt die positieve trend. Door regio brede monitoring volgen we het effect van klimaatverandering op de water kwaliteit. Daarnaast verkennen we haalbare en werkbare maatregelen. Mogelijk dat het winnen van warmte uit het water voor de warmtevoorziening (TEO) kansen biedt om blauwalg te verminderen.

Klimaatverandering brengt ons niet alleen maar bedreigingen, maar het zonnige weer kan de regio ook veel brengen. Maar dan moet deze wel klimaat­ bestendig zijn. We organiseren een regiobijeenkomst over klimaatkansen en bedreigingen in de recreatiesector. Denk daarbij aan voorlichting over bescherming tegen de zon (Uv-straling), de aandacht voor voldoende schaduwplekken (zónder eikenprocessierupsen!), de groeiende behoefte aan recreatie dichtbij huis, maar ook aan de toename van drenkelingen in de rivieren als gevolg van extreme hitte, en de aanwezigheid van ziekteverwekkers in de recreatieplassen. Daarbij verkennen we ook de rol van de overheden, inclusief RWS, de Veiligheidsregio en de recreatiesector.

Agenderen hittebestendig bouwen Deze target wordt samengevoegd met target 1.6

35

ZLTO Herbert Verploegen “We zetten in dit RUP als ZLTO in op drie speerpunten: het vergroten van de bewustwording onder onze leden, het benutten van (meekoppel)kansen zoals bij de natuurinclusieve landbouw, én de gebiedsgerichte aanpak.”

SPEERPUNT!

Toekomstbestendig landelijk gebied

In het toekomstbestendig landelijk gebied staan voor de komende jaren enerzijds bekende, meer praktische maatregelen op het programma. Denk daarbij aan waterbesparende maatregelen in de landbouw, de verhoging van het organisch stofgehalte, meer schaduw biedende bomen in of om weilanden, de aanleg van waterbergende en waterkwaliteit verbeterende landschapselementen en het daar waar nodig verbeteren van de waterverdeling bij droogte. Anderzijds gaan we experimenteren met nieuwe vormen van landbouw en waterbeheer, zoals de kringlooplandbouw, waar klimaatadaptatie onderdeel van uitmaakt.

Ook borging van klimaatadaptatie staat prominent op de agenda. In omgevingsvisies, peilbesluiten, watersysteembeheer e.d. zal het onderwerp niet (mogen) ontbreken. Tenslotte investeren we in onderzoek en kennisdeling om mogelijk toekomstige oplossingen te ontwikkelen en de ervaring die binnen en buiten de regio wordt opgedaan te delen.

Gebiedsagenda Landelijk Gebied WIE Waterschap Rivierenland WIE NOG MEER Gemeenten, Provincie Gelderland, SBB, ZLTO, Recron, Toerisme VAN, Vitens, Gelders Genootschap en andere betrokkenen RESULTAAT Gezamenlijke kwetsbaarhedenkaart + urgentiebepaling opgaven + afgestemde gebiedsagenda met maatregelen (fysiek + handelen) voor korte en middellange termijn (2024-2035). EFFECT regiobreed Inzicht, prioritering en programmering van maatregelen. STRATEGIELIJN Werken aan kennisopbouw, Bewustwording stimuleren, Borgen WANNEER 2021 – 2023

Een agenda die gaat zorgen voor een mooier en klimaatbestendiger landelijk gebied. Dat is wat ons voor ogen staat. In de agenda komen zowel maatregelen (fysiek en handelen) voor de korte als de middellange termijn (2024 - 2035), zowel laag- als hoger hangend fruit en zowel het thema water als het thema bodem. Én van alle betrokken partijen. Door samen met alle belanghebbenden tot een uitvoeringsagenda te komen borgen we dat we samen doelgericht en stapsgewijs werk maken van het verminderen van de klimaatkwetsbaarheden. Dit vergroot de bewustwording bij alle partijen en stimuleert eigen handelen door alle ­betrokkenen.

37

K3 Delta Thomas Nusselein “Onze rol in dit RUP is prima zo. Ik zie vooral nog mogelijkheden voor de aanleg (ook in een vroeg stadium al) van groen bij onze projecten. Het streven is om bij al onze projecten meer groen in de vorm van bomen en struiken terug te brengen dan er voorheen aanwezig was. Eigenlijk zijn we al jaren klimaatbestendig omdat we bij de zand of kleiwinningen vaak landbouwgrond omzetten naar waterbergende.”

Juiste functie op de juiste plek WIE Regionale samenwerking (trekker Provincie Gelderland, Waterschap Rivierenland) WIE NOG MEER Gemeenten, landbouworganisaties, natuurorganisaties, kennisinstituten, Vitens RESULTAAT Ondergrondskaart + visie op waar welke functie op basis van ondergrond en klimaatkwetsbaarheid van het watersysteem wel of niet op langere termijn toekomst heeft. EFFECT Inzicht in waar welke functie wel of niet met het oog op de toekomst gepland kan worden, om te vertalen in beleid en handelen (waaronder omgevingsbeleid) STRATEGIELIJN Werken aan kennisopbouw, Bewustwording stimuleren, Borgen WANNEER 2022 + 2023

Onderzoek naar de mogelijke bijdrage van zandwinplassen en waterberging voor watervoorziening WIE Waterschap Rivierenland WIE NOG MEER K3 Delta, Nederzand, overige beheerders zandwinplassen, Vitens RESULTAAT Inventarisatie + advies over kansen voor inzet van zandwinplassen voor berging en watervoorziening in de regio FFECT Inzicht in de mogelijke bijdrage van zandwinplassen in beperking van klimaatkwetsbaarheden in de regio STRATEGIELIJN Werken aan kennisopbouw, Voorbeelden creëren, Borgen WANNEER 2022

Perspectieven voor klimaatbestendige inrichting en beheer voor de langere termijn WIE Regionale samenwerking (trekkers: kennisinstellingen, Provincie Gelderland, Waterschap Rivierenland, gemeenten, RWS) WIE NOG MEER ZLTO, gemeenten, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, Natuur & Milieu Gelderland, Vitens RESULTAAT Deelonderzoeken die input leveren voor mogelijke sturing en uitvoering voor middellange en langere termijn gericht op onze regio.

Aansluiten bij lange termijnvisies vanuit andere opgaven (waaronder HoogWater BeschermingsProgramma, Energie, Circulair) EFFECT Inzicht in mogelijke klimaatbestendige alternatieven voor de toekomst van de regio STRATEGIELIJN Werken aan kennisopbouw, Voorbeelden creëren, Experimenteren & innoveren WANNEER 2021 – 2023

In dit project gaan we onder leiding van de kennisinstellingen met de benen op tafel onderzoeken welke perspectieven er op de lange termijn zijn voor ons landelijk gebied. Hoe bepalend is de rol van de Maas en de Waal over 30 jaar en wat voor gevolgen heeft dat voor het watersysteembeheer? Misschien lukt het wel om over enkele jaren het zuiveringseffluent uit de RWZI Weurt de regio in te laten stromen. En hoe gaan we de agrarische sector toekomstbestendig maken en hoe willen we dat de natuur er dan uitziet? Tal van (onderzoeks)vragen die we ons de komende tijd gaan stellen en die we liefst gebiedsgericht en integraal oppakken.

39

Gelders Genootschap Renee Koning “We vinden het onderwerp klimaatadaptatie erg belangrijk en het speelt natuurlijk nog vele jaren. Daarom dragen we graag ons steentje bij en leveren waar nodig onze inbreng bij de uitvoering van het RUP.”

Aanpak invasieve soorten WIE Provincie Gelderland, Waterschap Rivierenland WIE NOG MEER Gemeenten, woningcorporaties, terreinbeheerders, GGD RESULTAAT Beleidsplan STRATEGIELIJN Bewustwording stimuleren, Borgen WANNEER 2023

Laaghangend fruit (uitvoering fysieke maatregelen + handelen) WIE Regionale samenwerking WIE NOG MEER Kennisinstellingen RESULTAAT Vermindering klimaatkwetsbaarheden STRATEGIELIJN Laaghangend fruit plukken, Voorbeelden creëren, Het leuk maken WANNEER 2020-2023

Experimenteren met nieuwe maatregelen/ innovatie in de praktijk WIE Waterschap Rivierenland, ZLTO, alle anderen RESULTAAT Praktijkervaring met nieuwe maatregelen die nog geen onderdeel van zijn regulier beleid. Kennisdeling ten behoeve van verbetering en verbreding. STRATEGIELIJN Experimenteren & innoveren WANNEER 2022

De aanpak invasieve soorten in relatie tot klimaat­ verandering wordt opgepakt binnen de bestaande samenwerkingen van overheden onder regie van de provincie. De ontwikkelingen rond de gewenste omgang met acties worden gedeeld met overheden en stakeholders, zoals woningcorporaties. Ook de monitoring is hier onderdeel van.

Er zijn al veel bekende maatregelen voor bekende problemen die we vandaag al tot uitvoer kunnen brengen. En dat gebeurt ook al. Deze uitvoerbare ‘geen spijt maatregelen’ gaan we als ‘Laaghangend Fruit’ op grotere schaal oppakken en uitvoeren. Hieronder vallen werkzaamheden en projecten als waterbesparende maatregelen in de landbouw, het verhogen van het organisch stofgehalte in de landbouw, meer bomen en struiken in het buitengebied, de aanleg van landschapselementen die de waterberging en waterkwaliteit vergroten, het verbeteren van de detailwaterhuishouding en beschermingsmaatregelen voor kwetsbare gebouwen en recreatievoorzieningen. Ook sluiten we aan bij initiatieven uit andere opgaven. Zoals rond Bodem-Up en Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), het 10.000 bomenplan van Landschapsbeheer Gelderland en de aanleg van landschapselementen.

Nieuwe tijden en omstandigheden en nieuwe opgaven vragen vaak om nieuwe maatregelen. Van idee naar onderdeel beleid en handelen is vaak een te grote stap. Door te experimenteren en nieuwe maatregelen in de praktijk te brengen kan er praktijkervaring worden opgedaan met effectiviteit en efficiëntie van nieuwe mogelijke maatregelen. O.a. in de landbouw en het waterbeheer zijn ideeën en wensen voor nieuwe aanpakken. Met een deel er van is al gestart, bijvoorbeeld: a. Landbouw op basis van kringlooplandbouw, korte ketens, Planet Proof, nieuwe soorten, etc. b. Groenblauwe diensten, zoals waterberging. c. Pilot berging/watervoorziening in zandwinplassen. d. Nieuwe soorten waterbesparende maatregelen bij agrariërs.

41

VITENS Ina Kraak “Volgens mij ligt er een grote opgave om met z’n allen toe te werken naar een klimaatbestendig water- en bodemsysteem. Zoals gezegd wil Vitens hier graag aan bijdragen, o.a. aan kennisontwikkeling en bewustwording.”

Herstel blauwe motor stuwwallen

Op en rondom de stuwwal focussen we ons de komende jaren zoveel mogelijk op het lokaal vasthouden en infiltreren van water. Daarmee voorkomen we wateroverlast, erosie en verdroging. Door de blauwe motor (het grondwater) te vullen zorgen we voor de functies drinkwater, landbouw en natuur. We weten elkaar te vinden en wisselen kennis uit met vergelijkbare, hellende gebieden in Nederland.

SPEERPUNT! Herstel blauwe motor in de stuwwal WIE Provincie Gelderland WIE NOG MEER Vitens, gemeente Berg en Dal, Heumen en Nijmegen, terreinbeherende organisaties, ZLTO, Veiligheidsregio, kennisinstellingen en Waterschap Rivierenland RESULTAAT Regionale aanpak herstel blauwe motor STRATEGIELIJN Laaghangend fruit plukken, Bottom-up werken, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2021

Aanpak wateroverlast hellend gebied WIE Gemeente Berg en Dal en Waterschap Rivierenland WIE NOG MEER Gemeente Heumen en Nijmegen RESULTAAT Regionale aanpak wateroverlast STRATEGIELIJN Laaghangend fruit plukken, Bottom-up werken, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2021

De stuwwal van het Rijk van Nijmegen levert ons een fantastisch landschap, maar zorgt ook voor de nodige hoofdbrekens. Wateroverlast aan de voet van de stuwwal, bosbrandrisico’s, erosieproblemen en natuurgebieden die door de droogte steeds vaker in de problemen komen zijn een voortdurende bron van zorg. Daarbij dient de grote zoetwaterbel in de stuwwal voor drinkwater, waar naar de vraag tijdens droogte sterk stijgt. We herstellen de blauwe motor door in steden maar ook in natuurgebieden zoveel mogelijk water in de stuwwal te brengen. Dit vermindert wateroverlast vanuit de stuwwal op de naastliggende kernen én voorkomt droogte. Dit vergt een brede, gecoördineerde aanpak waar tal van partijen bij zijn betrokken: terreinbeheerders, waterbedrijf Vitens en de agrarische sector, maar ook de veiligheidsregio, kennisinstellingen en natuurlijk de overheden.

Iedereen houdt maximaal water vast op de stuwwal om afstroming te voorkomen. De lokale problematiek wordt breed met alle stakeholders breed opgepakt.

43

WMG Werkgroep Milieubeheer Groesbeek “In grote lijnen zijn wij het natuurlijk met de ambitieuze plannen eens. Het zou geweldig zijn als deze plannen werkelijk allemaal ten uitvoer gebracht kunnen worden. Ons lijkt het vooral van belang dat de onderlinge communicatie tussen de verschillende uitvoerders goed geregeld is, gezien de ingewikkelde structuren.”

Onderzoek/pilot retentiebekkens WIE Provincie Gelderland WIE NOG MEER Terreinbeheerders, gemeenten Berg en Dal, Heumen, Nijmegen, Waterschap Rivierenland, Vitens RESULTAAT Onderzoeksresultaat STRATEGIELIJN Werk met werk maken, Experimenteren & innoveren WANNEER 2022

Gezamenlijk onderzoeken terreinbeheerders en over heden hoe het langer of beter vasthouden van regen­ water op de stuwwal bijdraagt aan het voorkomen van wateroverlast én het halen van natuurdoelen in grondwaterafhankelijke gebieden. Agrariërs en overheden stemmen af over de mogelijkheden voor vasthouden van regenwater in retentiebekkens en in de bodem. Tenslotte onderzoeken gemeenten en WSRL de meekoppel­kansen, zoals infiltratie en actieve sturing bij retentiebekkens.

Beperking natuurbrandrisico’s WIE Veiligheidsregio WIE NOG MEER Terreinbeheerders, gemeenten, Provincie Gelderland RESULTAAT Regionaal netwerk natuurbrandrisico’s Onderzoek gebruik oude winputten Heumensoord STRATEGIELIJN Werk met werk maken, Borgen, Experimenteren & innoveren, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2020 – 2023 Langere periodes van warmte en droogte vergroten de risico’s op bos- en natuurbranden op en om de stuwwallen. We gaan het belang van de aanplant van loofbomen (verloving) in plaats van dennenbomen ter verkleining van natuurbrandrisico’s nadrukkelijker agenderen. En periodiek informeren overheden en partners elkaar over de stand van zaken rond RIN (Risico-Index Natuurbranden). Tenslotte onderzoeken we of de oude winputten in Heumensoord gebruikt kunnen worden bij natuurbranden. Met deze aanpak worden we ons meer bewust van natuurbrandrisico’s en hoe daarop te handelen.

45

SPEERPUNT!

Veilige Vitale en kwetsbare functies

Het delen van kennis en het in beeld brengen van de verschillende klimaatrisico’s en daarover met betrokken partijen communiceren is de komende jaren dé prioriteit op dit thema. De Veiligheidsregio is daarbij een belangrijke speler, maar ook partijen als netbeheerder, kabelbedrijven en Vitens spelen een rol hierin.

Risicoanalyse klimaateffecten WIE Veiligheidsregio Gelderland-Zuid WIE NOG MEER Gemeenten, Waterschap Rivierenland, Provincie Gelderland, RWS, Vitens, netbeheerders, ProRail RESULTAAT Risicoanalyse STRATEGIELIJN Bewustwording stimuleren, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2021 – 2022

Klimaatbestendig op weg WIE Provincie Gelderland, gemeenten WIE NOG MEER Waterschap Rivierenland, RWS RESULTAAT Inventarisatie Klimaatbestendige weg, klimaatprotocol STRATEGIELIJN Werken aan kennisopbouw, Voorbeelden creëren, Experimenteren & innoveren, Werk met werk maken WANNEER 2021 – 2023

De Veiligheidsregio verkent klimaatrisico’s voor zo ver dit fysieke veiligheidsrisico’s betreft en deelt dit met de regio, alsmede hoe we omgaan met deze risico’s.

Niet alleen onze woningen, bedrijven, de landbouw, de zorg en de natuur willen we in 2035 klimaat­ bestendig hebben, ook de wegen moeten dat zijn. Want in een klimaatbestendige regio moet je - ook in tijden van droogte, wateroverlast of extreme hitte - op een veilige en prettige manier van A naar B kunnen reizen. Alle wegbeheerders, van gemeente tot provincie houden bij hun wegonderhoud of ­-reconstructie vanaf 2021 optimaal rekening met klimaatbestendigheid zoals ­waterberging, waterdoorlatendheid en h­ ittebestendigheid. Daar waar mogelijk nemen we andere transities en ontwikkelingen, zoals hergebruik, duurzaamheid en biodiversiteit mee! Door de kennis op dit onderwerp uit te wisselen versnellen we. Daarvoor organiseren we een of meerdere bijeenkomsten met stakeholders en ontwikkelen we de bouwsteen ‘Klimaatbestendige weg’. Voorbeeldprojecten zetten we in de spotlights.

Verkenning bescherming tegen klimaatextremen WIE Regionale projectgroep WIE NOG MEER Gemeenten, Waterschap Rivierenland, Provincie Gelderland, RWS, Vitens, netbeheerders, ProRail RESULTAAT Verkenning STRATEGIELIJN Experimenteren & innoveren, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2022 De Veiligheidsregio verkent de mogelijkheden om ons te beschermen tegen klimaatextremen en deelt dit met de regio, alsmede hoe we dit de komende jaren gaan organiseren.

47

SPEERPUNT!

Co-Creatie

Met co-creatie gaan we er de komende tijd voor zorgen dat we met meer mensen de klimaatkar gaan trekken. Met mooie voorbeelden en daarover communiceren neem je andere mensen mee. Door informeren, inspireren komen mensen in de doe-stand en creëren we een beweging waardoor klimaatbestendigheid de komende jaren de nieuwe normaal wordt. Een nieuw, regionaal communicatieplatform voor jong en oud en voor inwoners en professionals wordt daarbij onze aanjager!

Regionaal aanjaagteam/-netwerk WIE Regionale projectgroep WIE NOG MEER Waterschap Rivierenland, Provincie Gelderland en stakeholders RESULTAAT Regionaal aanjaagteam STRATEGIELIJN Borgen, Het leuk maken, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2020 – 2023

Communicatiestrategie WIE Projectgroep, extern bureau WIE NOG MEER Stakeholders RESULTAAT Communicatiestrategie, regiocampagne (meerjarig) STRATEGIELIJN Bewustwording stimuleren, Het leuk maken, Laaghangend fruit plukken WANNEER 2020 – 2023

We ondersteunen de enthousiaste mensen, de voorlopers in onze regio, die werk maken van klimaat­ adaptatie. Door hen in staat te stellen om kennis en kunde te delen. Door een podium te bieden en door ze waar mogelijk te verbinden met andere partijen. Ofwel fysiek, ofwel digitaal, ofwel via onze communicatie­ middelen. We zorgen ook voor mogelijkheden om elkaar ad hoc of juist periodiek te treffen, bijvoorbeeld in de vorm van een excursie, de organisatie van een workshop of een te leveren bijdrage aan een netwerkbijeenkomst. Een regionaal aanjaagteam uit diverse geledingen draagt zorg voor deze broodnodige ondersteuning.

Een klimaatbestendige regio maken we samen. Goede communicatie is daarbij cruciaal. De regio wil door de inzet van communicatie de bewustwording, en daarmee het handelingsperspectief, vergroten. Uiteindelijk geldt dit voor een breed scala aan stakeholders; van overheden tot bedrijven en inwoners. We willen hen, onderwijsinstellingen en bedrijven gaan enthousiasmeren om mee te doen én zelf aan de slag te gaan. Dat is niet alleen veel effectiever, maar ook leuker. Hierdoor raken we als regio beter voorbereid op het veranderende klimaat en de gevolgen die dat met zich brengt. Dat is het doel van de Rijk van Maas & Waal communicatiestrategie en campagne, hét klimaat­bestendige cement van ons regionaal uitvoerings­programma.

foto: Bert van Haaften, IVN 49

Klimaatadaptatie en de energietransitie WIE Klimaatverbond WIE NOG MEER Provincie Gelderland, Gemeenten, Waterschap Rivierenland, bouwsector, ODRN (bouwkundig/constructief) RESULTAAT Verkenning met bouwstenen STRATEGIELIJN Werk met werk maken, Borgen WANNEER 2020 – 2023

Klimaatverandering pakken we ruwweg op twee manieren aan: enerzijds door deze zo veel mogelijk te voorkomen met energiebesparing en duurzame energie (klimaatmitigatie). Als we wereldwijd flink ons best doen kunnen we de gemiddelde temperatuurstijging tot twee graden beperken. Anderzijds zullen we ons aan moeten passen aan de onvermijdelijke klimaat­ verandering (klimaatadaptatie): het wordt droger, heter én natter. Van beide kanten van deze zelfde klimaatmedaille zien we een toenadering. Vanuit de energietransitie denkt men mee te kunnen liften op klimaatadaptatie­ processen en vanuit de klimaatadaptatie worden maar al te graag meekoppelkansen gezocht met de energietransitie: zonnepanelen in combinatie met groene daken, zonnepanelen als zonwering, warmte uit oppervlaktewater van retentiebekkens, etc.

Klimaatbestendigheid in wijk van de toekomst WIE Provincie Gelderland WIE NOG MEER Klimaatverbond, Natuur en Milieu Gelderland, Spectrum Elan, gemeenten RESULTAAT Checklist, een wijkklimaatstresstest, buurtadaptatiestrategie STRATEGIELIJN Werk met werk maken, Voorbeelden creëren, Het leuk maken WANNEER 2021 – 2024

Maar willen we mee kunnen liften op elkaar dan is daar wel een voertuig voor nodig! In dit project gaan we ­actief naar dat voertuig op zoek, te beginnen met de toenemende koeltebehoefte in woningen. Hoe dit project eruit komt te zien, weten we nog niet precies. Wat we wél weten is dat momenteel op vele fronten wordt gewerkt aan de energietransitie, in de (ver)bouw, met gemeentelijke warmtevisies, de regionale energietransitie (RES), etc. Allemaal kansen om nú klimaatadaptieve maatregelen in te pluggen! Het gebrek aan schaduw op parkeerplaatsen biedt een kans voor overkapping met zonnecellen. De toenemende behoefte aan koeling krijgt een prominente plek in onze gemeentelijke warmtevisies, de RES en andere energieplannen.

Regionaal is nu een concept RES opgesteld, waarin is aangegeven hoe en welke opwekmogelijkheden voor duurzame energie zijn verdeeld over de regio. Elke gemeente moet ook een warmtevisie opstellen. Daarin zou koeltebehoefte moeten worden meegenomen. Op www.klimaatverbond.nl vind u meer uitleg over de koelbehoefte

Als er één project is waarbij klimaatbestendigheid in co-creatie kan worden meegenomen dan is het wel de Wijk van de Toekomst. Dit provinciale programma is onderdeel van het Gelders Energieakkoord en richt zich op één van de hoofdthema’s van de energietransitie in de gebouwde omgeving: van het aardgas af en aan een nieuwe, duurzame wijze van verwarmen! Voor alle wijken van de toekomst maken we het eenvoudiger om klimaatbestendigheid mee te nemen in de plannen: met hulp van een checklist, een wijkklimaatstresstest en met een buurtadaptatiestrategie.

51

SPEERPUNT! De klimaatkennis op orde WIE Projectgroep WIE NOG MEER Kennisconsortium kennisinstellingen RESULTAAT Geactualiseerde kwetsbaarhedenkaarten (digitaal ontsloten op regionale website), regionaal kennisnetwerk STRATEGIELIJN Experimenteren & innoveren, Werken aan kennisopbouw WANNEER 2020 – 2024

Om goed te kunnen bepalen waarmee we de komende jaren vooral aan de slag moeten zijn actuele kennis en regionale klimaatkwetsbaarhedenkaarten van groot belang. We combineren aanwezige informatie tot kennis, zoals kaarten, beelden en teksten die begrijpelijk en toegankelijk zijn voor een brede doelgroep. De komende twee jaren ontwikkelen provincie en waterschap kennis over ondergrond. De klimaatatlas van waterschap Rivierenland ontsluit al veel kennis en wordt verder ontwikkeld.

We zoeken graag (mee) naar oplossingen voor waterkwaliteitsproblematiek in gebruikswateren: speelvijvers en zwemwateren. Ook willen we risicogebieden in beeld krijgen en vinden het wenselijk om daarom aan te sluiten bij het kennisprogramma van HDSR (Stichtse Rijnlanden). Bestaande samenwerkingsverbanden tussen overheid en kennisinstituten worden uitgelicht, nieuwe worden ­aangemoedigd. De kennisinstellingen dragen op een organische en pragmatische manier bij in deze netwerkstructuur.

53