4.1 Samenwerkingsafspraken gem West Maas en Waal - ws De Kernen (deel A)

Samenwerkingsafspraken Duurzaamheid (deel A – klimaatadaptatie) 2021 - 2022

Samenwerkingsafspraken Duurzaamheid (deel A – klimaatadaptatie)

Woonstichting De Kernen – Gemeente West Maas en Waal 2021 - 2022

Gemeente West Maas en Waal Postbus 1, 6658 ZG Beneden-Leeuwen 14 0487 www.westmaasenwaal.nl

Woonstichting De Kernen Korenstraat 1, 5321 GV Hedel 088 582 4000 www.dekernen.nl

Publicatiedatum: Bronvermelding foto’s voorpagina: Alle rechten van foto’s liggen bij gemeente West Maas en Waal

2

INHOUDSOPGAVE 1.

Inleiding ..................................................................................................................................................................................................................................... 4

1.1 1.2 1.3 1.4

Aanleiding .............................................................................................................................................................................................................................. 4 Fijn wonen in toekomstig klimaat........................................................................................................................................................................................... 4 Tijdspad samenwerkingsafspraken ....................................................................................................................................................................................... 5 Leeswijzer .............................................................................................................................................................................................................................. 5

2.

Klimaatadaptatie....................................................................................................................................................................................................................... 6

2.1 2.2

We bereiden ons voor op klimaatverandering ....................................................................................................................................................................... 6 Wat gaan we concreet doen? ................................................................................................................................................................................................ 7

3.

Betrekken van onze inwoners ............................................................................................................................................................................................... 12

3.1 3.2

Samen kom je verder! ......................................................................................................................................................................................................... 12 Wat gaan we concreet doen? .............................................................................................................................................................................................. 12

3

1. Inleiding 1.1 Aanleiding De afgelopen jaren hebben Woonstichting De Kernen, Bewonersraad De Kernen en gemeente West Maas en Waal ingezet op goede samenwerking vanuit de prestatieafspraken. Eén van de prioriteiten waar we ons de komende tijd op focussen zijn de afspraken rondom duurzaamheid. Gelijktijdig met de prestatieafspraken is er daarom een ‘Deal voor Duurzaamheid’ opgesteld. Ondanks dat dit een apart document is, maakt het onderdeel uit van de prestatieafspraken. De zorg voor onze volgende generatie maakt dat De Kernen en gemeente West Maas en Waal deze deal voor duurzaamheid aangaan. Zowel de gemeente als de woonstichting onderkennen als duurzaam betrokken partner het belang van een goede leefbaarheid in de gemeente, nu en in de toekomst. Daar is onlosmakelijk mee verbonden dat we ons inzetten voor een duurzame wereld zodat we samen, op onze eigen manier en vanuit onze eigen mogelijkheden, hier een bijdrage aan leveren. De gemeente heeft in haar Koersnotitie Duurzaamheid en Energiebeleid en in haar Duurzaamheidsprogramma doelstellingen geformuleerd en beschreven langs welke weg deze doelstellingen bereikt gaan worden. Rond duurzaamheid zit een grote dynamiek in de beleidsontwikkeling. Door deze deal leggen we met elkaar vast waar we voor gaan als het gaat om verduurzaming van de woningvoorraad, omgeving en klimaatadaptatie.

1.2 Fijn wonen in toekomstig klimaat Fijn wonen is belangrijk, maar geen vanzelfsprekendheid. Ons klimaat verandert en dat heeft consequenties voor de woning en het wonen. De toename van extreem weer, met langere perioden van hitte en droogte afgewisseld met extreme neerslag en nattere winters, stelt ons voor uitdagingen. Uitdagingen hoe we ons gaan aanpassen aan het veranderende klimaat. Uitdagingen waar de gemeente en de woonstichting op dit moment tegen aan lopen zijn: • Hoe verwarmen we woningen als we overstappen op andere warmtebronnen? • Hoe is te voorkomen dat temperaturen in woningen te hoog worden? • Wat is nodig om overlast en schade door extreme neerslag en hoog grondwater te voorkomen? • Welke consequenties (schades) heeft droogte voor de woning? • Hoe kunnen woonstichtingen huurders ondersteunen om groene en daarmee koelere, klimaatadaptieve tuinen te realiseren? • Welke keuzes zijn mogelijk bij renovatie en nieuwbouw? • Hoe versterken gemeenten, woonstichtingen en huurders elkaar bij de uitdagingen van het toekomstig klimaat? Om deze uitdagingen het hoofd te bieden gaan gemeente West Maas en Waal en Woonstichting De Kernen in dit document nadere samenwerkingsafspraken maken voor de warmtetransitie en klimaatadaptatie. Bovenstaande uitdagingen ondervangen we door een goede afstemming over de private en openbare ruimte.

Door het maken van afspraken helpen we elkaar om woning en woonomgeving te verduurzamen en de gevolgen van klimaatadaptatie op een efficiënte manier te reduceren. De afspraken zijn vastgelegd in twee delen; deel A betreft het onderwerp Klimaatadaptatie en deel B de warmtetransitie. Voor u ligt deel A (Klimaatadaptatie) 4

1.3 Tijdspad samenwerkingsafspraken We staan voor een grote opgave en kunnen deze niet over één nacht ijs realiseren. De ambities van gemeente en woonstichting zijn soms een kwestie van een lange adem of vergen veel voorbereiding en bewustwording. Om de benodigde stappen te maken is het volgende tijdpad beoogd: Jaar

Ambitie

In 2021…

…focussen we op het informeren van alle bewoners in onze gemeente. Waar mogelijk faciliteren we als gemeente en woonstichting in ‘buurtactiviteiten’ gericht op het vergroten van de klimaatbestendige inrichting, verduurzamen en daarmee de woonkwaliteit van inwoners. ….stemmen we de woon- en werkvoorraden op elkaar af en maken we afspraken over een gezamenlijke aanpak t.g.v. klimaatadaptatie en verduurzaming. Deze werkzaamheden vinden plaats op zowel openbaar als particulier terrein.

In 2022…

…vinden minimaal 2 gezamenlijk activiteiten voor bewoners plaats, gericht op ontstenen, vergroenen en afkoppelen. …worden projecten van gemeente en woonstichting uitgevoerd waarbij klimaatbestendigheid onderdeel is van de uitvoering. Hiervoor wordt per initiatief een klimaatstresstest uitgevoerd, zoals gevraagd in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie.

1.4 Leeswijzer Hoofdstuk

Inhoud

Hoofdstuk 1

geeft een inleiding en achtergrondinformatie

Hoofdstuk 2

gaat in op de onderlinge afspraken m.b.t. klimaatadaptatie

Hoofdstuk 3

omschrijft hoe beide partijen bewoners willen betrekken

•

5

2. Klimaatadaptatie 2.1 We bereiden ons voor op klimaatverandering In oktober 2020 heeft de gemeente een uitvoeringsprogramma voor klimaatbestendige dorpen vastgesteld. Dit programma geeft aan waar én hoe de gemeente de gevolgen van klimaatverandering gaat aanpakken. Deze aanpak wordt afgestemd met de werkzaamheden en woningvoorraad van De Kernen. Samen geven we de maatregelen vorm, zowel in openbaar gebied als huis en tuin. 3.1.1 Gemeentelijke visie klimaatadaptatie In 2035, maar uiterlijk in 2050, moet onze gemeente klimaatbestendig en waterrobuust zijn. Onze gemeente is dan bestand tegen de negatieve gevolgen van klimaatverandering en is (én blijft) een fijne, prettige plek om te wonen, te werken en te recreëren. Daarvoor nemen we maatregelen zodat: • we hevige neerslag goed kunnen opvangen en verwerken; • we zo min mogelijk schade ondervinden door langdurige droogte; • de effecten van extreme hitte worden verminderd en er voldoende koele verblijfplekken (en koele corridors) aanwezig zijn. Onze klimaataanpak draagt daarnaast bij aan een socialere en gezondere leefomgeving binnen onze dorpen met meer water, groen en biodiversiteit. Het uitvoeringsprogramma voor klimaatbestendige dorpen geeft handvatten om onze doelen te realiseren. In het programma staan concrete maatregelen, maar ook handelingsperspectief en doelen.

In de komende jaren worden via afspraken en beleid de kaders voor klimaatadaptatie verder ingevuld. De samenwerkingsafspraken maken daar onderdeel van uit. 3.1.2 Klimaat in de samenwerkingsafspraken Een groot areaal binnen onze gemeente is niet in eigendom van West Maas en Waal. Daarom voeren we gesprekken met particulieren om ervoor te zorgen dat ook zij een bijdrage leveren aan de ambities uit de Regionale Adaptatie Strategie (RAS). Niet voor niets hebben 30 regionale partijen dit manifest ondertekend. Jaarlijks spreken woningstichtingen, huurders en gemeenten in samenwerkingsafspraken af wat ze doen op het gebied van betaalbaarheid, beschikbaarheid en duurzaamheid. Daar valt klimaatbestendigheid vanaf nu ook onder. Woonstichting De Kernen heeft binnen onze gemeente een woningvoorraad van circa 1.600 woningen. Door jaarlijkse gesprekken verwachten we tot gezamenlijke en concrete maatregelen te komen. Vanaf 2021 nemen we maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie op in de samenwerkingsafspraken met De Kernen. De afspraken gelden voor zowel nieuwbouw, als voor reconstructie en renovatie van bestaande woningen en hun tuinen.

6

Klimaatproblematiek bij woningvoorraad Hitte in woningen Als het gaat om het bezit van woningstichtingen zijn er nu al uitdagingen die in de toekomst verder toenemen. Tijdens hittegolven blijkt dat de temperatuur in woningen zodanig hoog wordt dat gezondheidsrisico’s optreden. Dit is niet alleen in relatief oude voorraad een uitdaging, maar ook bij nieuwere woningen die (te) goed zijn geïsoleerd. Door een combinatie van isolatie, veel glas en onvoldoende mogelijkheden om te koelen, kan warmte moeilijk de woningen uit. Tuinen met veel steen bieden geen verkoeling. Het creëren van (collectieve) schaduwplekken of bomen kan helpen om met meer comfort te wonen. Problemen bij extreme neerslag en droogte Bij extreme neerslag zijn lager gelegen woningen en tuinen kwetsbaar voor overlast en schade. Gecombineerd met bodemdaling kunnen tuinen of binnenterreinen regelmatig te maken krijgen met wateroverlast. Ook ondergrondse objecten als kelders, souterrains en parkeervoorzieningen hebben soms te maken met wateroverlast en vochtproblemen. Daarnaast kunnen bij te hoge grondwaterstanden vochtproblemen optreden, met gevolgen voor de gezondheid van bewoners en aantasting van het vastgoed. Vastgoed met houten funderingen zijn kwetsbaar voor lage grondwaterstanden.

Bij langdurige droge perioden is het afhankelijk van de ondergrond, aanwezige oppervlaktewater(peil) en voorzieningen in de openbare ruimte, of de grondwaterstand op niveau blijft.

2.2 Wat gaan we concreet doen? 3.2.1 Klimaatadaptief bouwen Klimaatadaptieve nieuwbouw De klimaatveranderingen hebben gevolgen voor onze wijze van bouwen. Bij onze toekomstige bouwplannen gaan we rekening houden met toenemende risico’s op hitte, droogte en wateroverlast. In gemeente West Maas en Waal omarmen we klimaatadaptief bouwen. Bij nieuwe ontwikkelingenwordt klimaatadaptatie als vanzelfsprekend meegenomen. Bij elk nieuw op te starten project wordt eerst een risicoscan gedaan naar klimaatrisico’s in het plangebied. Daarnaast wordt er op projectniveau gekeken wat er aan klimaatadaptieve maatregelen haalbaar is. Bijvoorbeeld door groene daken met zonnepanelen, gevelgroen of lichte gevelkleuren, regenwater afkoppelen van de riolering, maatregelen om wateroverlast en hitte te voorkomen en het faciliteren van schuilplaatsen voor dieren. Hiervoor maken gemeente en woonstichting samen per ontwikkeling nadere afspraken. De projecten van de woonstichting voldoen in ieder geval aan vigerend beleid en aan de minimale eisen voor ont- en afwatering.

7

Klimaatadaptieve renovatie De woonstichting houdt rekening met aanpassingen tegen hitte, droogte en wateroverlast bij toekomstige ontwikkelingen (renovatie, nieuwbouw e.d.). Samen met de gemeente geven ze invulling aan mogelijke maatregelen. Daarbij kan worden gekeken naar een gebiedsprioritering waar, op basis van urgentie, risico’s en kansen, geïnvesteerd wordt in klimaatadaptatieve maatregelen. Bijvoorbeeld locaties waar de gemeente een klimaatproject start, kan de woonstichting haar werkzaamheden hierop aansluiten of afstemmen. Partijen spreken daarbij uit hun uitvoeringsplannen zoveel mogelijk af te stemmen en de woningvoorraad en buitenruimte (tuinen en openbare ruimte) klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Daarbij wordt ook gekeken naar de omvang van de tuin en de aanwezige openbare ruimte. Mogelijk kunnen tuinen (aan de straatzijde) worden verkleind om de groene openbare ruimte te verruimen. Hierover worden onderling afspraken gemaakt. De woonstichting levert een projectenlijst aan over renovatie en nieuwbouw. De gemeente analyseert samen met de woonstichting waar raakvlakken zijn met werkzaamheden. Over financiering van maatregelen worden per project afspraken gemaakt.

3.2.2 Inrichting openbare ruimte De gemeente zet zich verder in om de woon- en leefomgeving aan te passen aan klimaatverandering (bijvoorbeeld wateroverlast, hittestress, langdurige droogte, bodemdaling en verschraling biodiversiteit). De komende jaren gaat de gemeente maatregelen nemen in de openbare ruimte om de gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden. Hiervoor heeft de gemeente in 2020 een brede agenda met concrete maatregelen opgesteld. Tegelijkertijd zijn we ons ervan bewust dat het grootste deel van onze dorpen geen openbare ruimte betreft, maar particuliere eigendommen. Als we klimaatmaatregelen gaan uitvoeren in de openbare ruimte, dan zoeken we de dialoog én de kansen met onze inwoners én de woonstichting om samen mooie en fijne dorpen te maken die klimaat- en toekomstbestendig zijn. Uiteraard werkt dit ook andersom; wanneer inwoners en woonstichting zich bij ons melden met een initiatief, dan neemt onze gemeente deze in overweging om daaraan bij te dragen, mits er een kans voor klimaatadaptatie bestaat. Afbeelding 3.1: bloemrijke waterberging in Leeuwse Veld

8

De gemeente betrekt de woonstichting bij de ontwikkeling ten behoeve van klimaatadaptatie. Hierin wordt gezamenlijk bekeken hoe gemeente en woonstichting bij projecten rekening kunnen houden met klimaatadaptief bouwen en inrichten van de openbare ruimte. Voorbeelden daarvan zijn meer groen en open water in de straat in plaats van aan de rand van het plangebied, het realiseren van koele verblijfplekken of parkeerplaatsen met open verharding. Woonstichting De Kernen heeft op dit moment een Tuinenpilot gaande. Dit vormt een mooie kans om als gemeente, bij herinrichtingsprojecten, aan te sluiten Eventuele verdeling van kosten wordt hierin meegenomen. 3.2.3 Hittebestrijding, droogte en wateroverlast Hittestress De gemeente werkt samen met de GGD en enkele regionale partners aan een hitteplan. Waar nodig sluit de woonstichting in communicatie aan om inwoners te informeren bij perioden van extreme hitte. Door actief in gesprek te gaan met bewoners wordt duidelijk wat veel voorkomende hitteklachten zijn en kunnen gemeente en woonstichting hier mogelijk op inspelen. De klimaatveranderingen hebben gevolgen voor onze wijze van bouwen en de openbare inrichting. Om hitte het hoofd te bieden moeten we actief aan de slag met de woningvoorraad en de openbare ruimte. De concrete inzet hierop wordt nader omschreven in paragraaf 3.2.1 en in onderstaande paragrafen.

Aanpak van tuinen Een groen tuin zorgt voor verkoeling en voorkomt wateroverlast. We geven extra aandacht aan het vergroenen van tuinen. Ons motto is dan ook: “Stenen eruit, groen erin”. Gemeente en woonstichting gaan gezamenlijk bewoners informeren en enthousiasmeren om tuinen te ontharden en te vergroenen. Er wordt door alle partijen actief ingezet op een reductie van de verharding. Hierbij is aandacht voor verkoeling, bijvoorbeeld door schaduwwerking, erg belangrijk. De gemeente beschikt over informatiemateriaal met inspirerende ideeën om tuinen te vergroenen. Samen met de woonstichting kunnen binnen de gemeente jaarlijks een of twee activiteiten worden georganiseerd om tuinen Afbeelding 3.2: Op 25 juli 2019 werd het in Nederland 40.7 graden. Een hitterecord! groener in te richten. De woonstichting is bezig met een tuinenpilot. Waar mogelijk haakt de gemeente aan bij deze pilot, bijvoorbeeld in een straat waar zij ook aan de gang gaat. Het doel dat beide partijen voor ogen hebben is om achtertuinen zo in te richten dat minimaal 60% van het oppervlak onverhard is. Voortuinen moeten minimaal 80% onverhard zijn. Bij zeer kleine voortuinen kan een geveltuin ook volstaan. Opgemerkt wordt dat we niet normatief aan de slag gaan, maar ons richten op een kentering van verharde tuinen. Elke verwijderde tegel is daarbij een prima resultaat.

Om deze kentering in gang te zetten worden vanaf 2021, maar in ieder geval in 2022 een (aantal) gezamenlijke activiteit(en) gevoerd gericht op het ontstenen en vergroenen van tuinen. De gemeente geeft zelf het goede voorbeeld in de naastgelegen openbare ruimte te geven en samen jagen we de vergroening verder aan. 9

10

Blauwgroene daken We streven naar zo veel mogelijk blauwgroene daken. Slim omgaan met hitte en (hemel)waterproblematiek in nieuwbouw en bestaande bouw is nodig. Veel dakruimte op bestaande en nieuwe woningen is hiervoor nog onderbenut. Een blauwgroen dak heeft een positief effect op het vasthouden van regenwater (voorkomen van wateroverlast). Het heeft een isolerend effect op de woning en langere onderhoud- en vervangingstermijnen voor bitumineuze (platte) daken. Daarnaast heeft een groen dak een positief effect op de biodiversiteit. De woningstichting vergroent zo veel mogelijk platte daken binnen het bezit. Samen leren woningstichting en gemeente van het aanleggen van groene daken en maken vervolgafspraken hoe ze dit regulier kunnen toepassen bij renovatie of nieuwbouw. De gemeente deelt haar kennis en ervaring. Opvangen van regenwater op eigen terrein Het afkoppelen van regenwater van het vuilwaterriool is gunstig voor zowel wateroverlast als droogte. Daarnaast voorkomt het vervuiling van relatief schoon regenwater en het vervolgens moeten reinigen van dit vervuilde water. Daarmee worden dus ook maatschappelijke kosten bespaard. Op dit moment is het afkoppelen nog vrijblijvend voor bestaande woningen. De gemeente gaat in de komende periode werk maken van een meer ‘dwingend’ beleid op het gebied van afkoppelen.

Bij woningverbeteringen worden de woningen voortaan van het riool afgekoppeld. Het regenwater wordt zo veel mogelijk op eigen terrein verwerkt. Als dit redelijkerwijs niet kan dan wordt het (overschot aan) regenwater op de perceelgrens aan de gemeente geboden. De gemeente pakt de openbare ruimte aan om dit water fatsoenlijk te bergen en/of af te voeren. Er wordt door beide partijen actief ingezet op een reductie van verharding. Bij rioolvervangingsprojecten van de gemeente onderzoekt de woonstichting de mogelijkheden om de hemelwaterafvoer van hun bezit af te koppelen van het riool.

Afbeelding 3.3: Spuwertjes in de Wamelse Poort voeren regenwater speels en zichtbaar af

Daarnaast zetten we in op speciale acties of evenementen om zoveel mogelijk inwoners te bereiken. Deze acties worden nader uitgewerkt. Hierbij kan gedacht worden aan een regentonnenactie of een tegelophaaldag. 3.2.1 Biodiversiteit West Maas en Waal werkt op dit moment aan een biodiversiteitsplan voor de hele gemeente. Zodra dit plan is vastgesteld door de gemeenteraad, worden er nadere afspraken gemaakt met de woonstichting.

11

3. Betrekken van onze inwoners 3.1 Samen kom je verder! In West Maas en Waal staan we gelukkig niet snel alleen. Buiten een rijk verenigingsleven bestaat onze gemeente uit enthousiaste en actieve inwoners. Samen met bewoners kunnen we de grote opgave realiseren. Dat doen we op een leuke manier en vooral samen. Want samen kom je verder. Voorafgaand aan de uitvoering hebben we natuurlijk al informatie bij inwoners opgehaald en dit nemen we mee. Om iedereen mee te krijgen in ons verhaal en onze opgave hebben we de volgende stappen op het oog: Stap 1: zelf het goede voorbeeld geven Stap 2: informeren, inspireren en enthousiasmeren Stap 3: gezamenlijk activiteiten organiseren

3.2 Wat gaan we concreet doen? Stap 1: zelf het goede voorbeeld geven • We geven zelf het goede voorbeeld door meer te vergroenen en af te koppelen; • Daarbij enthousiasmeren en activeren inwoners en ondernemers om ook mee te doen; • We begeleiden en faciliteren inwoners waar nodig bij het afkoppelen en ontstenen van tuinen.

12

Stap 2: informeren, inspireren en enthousiasmeren • De gemeente en woonstichting informeert bewoners regelmatig over klimaatadaptatie, energiezuinig wonen en warmtetransitie. Dit doen we via onze

klimaatbrochure, nieuwbrief, Maas en Waler , bewonersbijeenkomsten en websites. Ook informeren we regelmatig de bewonersvereniging. • •

We promoten resultaten door inwoners zelf aan het woord te laten in onze communicatiemiddelen, zodat zij anderen weer enthousiasmeren. Hoe vaker we dat doen, hoe groter het vliegwieleffect. We delen lessons-learned. Waar nodig verbeteren wij onszelf uiteraard ook.

Stap 3: gezamenlijk activiteiten organiseren • In het kader van klimaatadaptatie, vergroening en minder steen organiseren gemeente met woonstichting minimaal twee activiteiten met huurders in 2022. • Als we werk uit handen kunnen nemen dan doen we dat; • We brengen mensen samen en gezamenlijk pakken we de klimaatproblemen aan. We maken het leuk én aantrekkelijk om mee te doen. De aantrekkingskracht van een groen tuin gaan we samen meer benadrukken (gezondheid, ontspanning, verkoeling, plezier – dus niet vanuit urgentie die nog niet wordt gevoeld, maar vanuit beloning op korte termijn) • We stimuleren tuinonderhoud en -behoud onder de kerninwoners, waarin ook aandacht is voor klimaatadaptief tuinieren.

13

14

15