2025-108.1 Bijlage Beleidsplan mantelzorgondersteuning 2025 en 2026

Beleids- en uitvoeringsplan mantelzorgondersteuning 2025 en 2026

Bouwen aan een krachtige sociale basis door mantelzorgers preventief te ondersteunen

Inhoud 1.

Inleiding ........................................................................................................................ 3 1.1 Aanleiding .................................................................................................................. 3 1.2 Wettelijk kader............................................................................................................ 4 1.3 Het effect van mantelzorgondersteuning ................................................................. 5 1.3.1 Beroep op zorgwetten (Wlz, Zvw en Wmo) ........................................................ 5 1.3.2 Vervangen van mantelzorg ................................................................................. 5

2.

Situatie tot en met 2024 ............................................................................................... 7 2.1 De opdracht ................................................................................................................ 7 2.2 Bereik.......................................................................................................................... 7 2.3 Samenwerking............................................................................................................ 8 2.4 Borging van de uitvoering op de vraaggebieden .................................................... 8 2.5 De praktijk van het flexibele budget ......................................................................... 8 2.6 Ondersteuning vanuit andere voorzieningen........................................................... 9 2.7 Het effect .................................................................................................................... 9

3.

Missie en visie .............................................................................................................10 Missie collegeprogramma ..............................................................................................10 Visie Maatschappelijke zaken ........................................................................................10 Missie en visie ondersteuning mantelzorgers 2025 en 2026 .......................................11

4. Gewenste situatie in 2025 en 2026 ................................................................................12 Doel 1: Goed onderzoek, goede toeleiding ...................................................................12 Doel 2: Sterke preventie in en vanuit de sociale basis ................................................12 Doel 3: Goede netwerksamenwerking ...........................................................................13 Doel 4: Aanbod en activiteiten gericht op preventie ....................................................13 Bibliografie ...........................................................................................................................20

2

1. Inleiding 1.1 Aanleiding In de gemeente West Maas en Waal investeren besteden inwoners iets meer tijd aan mantelzorg dan gemiddeld in Nederland. De maatschappelijke effecten in de gemeente West Maas en Waal van vergrijzing en vergroening zijn zichtbaar. Er wordt meer gevraagd van informele zorgers. Daardoor krijgen zij te maken met druk en overbelasting. Deze druk, de vraag, de duur en de intensiteit van mantelzorg neemt de aankomende jaren toe. Het mantelzorgpotentieel van 50-64 jarigen voor inwoners van 85 jaar en ouder neemt in West Maas en Waal sneller af dan gemiddeld in Nederland (figuur 1).

Figuur 1: Potentieel beschikbare inwoners van 50 tot 65 jaar ten opzichte van inwoners van 85 jaar en ouder (Regiobeeld.nl, z.d.)

Vanuit mantelzorgers, samenwerkingspartners en professionals krijgt de gemeente signalen dat daadwerkelijke ondersteuning voor mantelzorgers wordt gemist. Mantelzorgers ervaren in verschillende mate regeldruk en een ontoegankelijke dienstverlening als zij toegang vragen tot zorg voor degene voor wie zij zorgen. Voor mantelzorgers zelf zijn er weinig mogelijkheden tot respijt. Tegelijkertijd daalt de zelfeffectiviteit van mantelzorgers om hulp te vragen en accepteren naarmate de mantelzorger langer zorgt. Het gevolg is dat mantelzorgers langer zorgen zónder dat hun behoefte op tijd wordt gesignaleerd en zónder dat zij op tijd worden ondersteund. Het risico op overbelasting neemt toe. En daarmee neemt ook het risico op escalerende situaties en gebruik van duurdere zorg toe. De gemeente West Maas en Waal heeft in het kader van deze ontwikkelingen onderzocht hoe ze mantelzorgers zo kan ondersteunen dat zij kunnen blijven deelnemen aan de gemeenschap en tegelijkertijd worden ondersteund vanuit die gemeenschap. Zodat zij kunnen blijven mantelzorgen naast hun andere maatschappelijke taken. Dit is onderzoek is gedaan door middel van: - data inventarisatie; - literatuuronderzoek; - een enquête die in 2023 onder mantelzorgers is verspreid; - kwalitatief onderzoek dat werd uitgevoerd door MantelzorgNL De uitkomsten en acties worden in dit plan opgeschreven.

3

1.2 Wettelijk kader De rijksoverheid (Ministerie VWS) richt zich vooral op het volhouden van de zorg door mantelzorgers. Mantelzorgagenda 2023-2026.1 “Dit betekent dat de mantelzorger wordt gehoord. En dat er vroegtijdig aandacht is voor zijn behoeften en mogelijkheden. Dit betekent ook dat de regelingen en ondersteuningsmogelijkheden hier op zijn toegesneden.” De Wmo 2015 verplicht tot het bevorderen én ondersteunen van mantelzorg “Artikel 2.2.2. 1. Het college bevordert en treft de algemene maatregelen ter bevordering van mantelzorg en vrijwilligerswerk en ter ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers, die noodzakelijk zijn ter uitvoering van het plan, bedoeld in artikel 2.1.2, tweede lid. 2. Het college bevordert en treft voorts de algemene voorzieningen die ter uitvoering van het plan, bedoeld in artikel 2.1.2, tweede lid, noodzakelijk zijn om de onderscheiden categorieën van mantelzorgers en vrijwilligers zoveel mogelijk in staat te stellen hun taken als mantelzorger en vrijwilliger uit te voeren.” Artikel 2.3.1 Het college draagt er zorg voor dat aan personen die daarvoor in aanmerking komen, een maatwerkvoorziening wordt verstrekt. “Artikel 2.3.2 … 4. Het college onderzoekt: … d.

de behoefte aan maatregelen ter ondersteuning van de mantelzorger van de cliënt;” Mantelzorg is ook een onderdeel van de Brede SPUK-regeling en diverse akkoorden en programma’s IZA: “Gemeenten zijn – gezien hun brede verantwoordelijkheid in het sociale en preventieve domein – goed in staat om passende en integrale ondersteuning en zorg te bieden aan (kwetsbare) mensen en de sociale basis, waaronder mantelzorgers” 2 WOZO: “Waar we aan de ene kant een beweging zien van toenemende zorgvraag, zien we aan de andere kant een daling van de beroepsbevolking en een toenemende druk op mantelzorgers. Dit wordt veroorzaakt door de demografische ontwikkeling, waardoor de verhouding tussen 85 plussers en 50-74 jarigen anders wordt.” 3 GALA: “De sociale basis kan bestaan dankzij de onmisbare inzet van bij de samenleving betrokken inwoners, vrijwilligers en mantelzorgers. Het is nodig de informele zorg te versterken, te ondersteunen en te waarderen. Dit vraagt om erkenning van de mantelzorger en ondersteuning op maat (zoals respijtzorg). In een wijk waar veel sociale samenhang is, is het makkelijker elkaar te ontmoeten en hulp te vragen en te bieden. En waar dit niet het 1 (Ministerie van Volksgezondheid, Mantelzorgagenda 2023-2026: Samen gezond, fit en veerkrachtig,

2023) 2 (Ministerie van Volksgezondheid, Integraal Zorgakkoord: Samen werken aan gezonde zorg, 2022) 3 (Ministerie van Volksgezondheid, Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg , 2022)

4

geval is, is actieve ondersteuning noodzakelijk. Aan een mantelzorger, maar ook als vorm van samenlevingsopbouw. Gemeenten en hun partners hebben hierin een sleutelrol om voldoende initiatieven en ondersteuningsmogelijkheden tot stand te brengen.” 4 De gemeente richt zich in het beleidskader sociaal domein (Bouwen aan een krachtige sociale basis)5 op een sterke sociale basis. Mantelzorgers zijn bij uitstek deze bouwers.

1.3 Het effect van mantelzorgondersteuning Mantelzorgers spelen een rol in het houdbaar houden van de zorg. Door hun hulp kunnen mensen langer zelfstandig thuis blijven wonen en wordt er minder snel en minder vaak een beroep gedaan op formele zorg. Dit kan kosten besparen en de kwaliteit van leven verbeteren. Het is best complex om het effect van het ondersteunen van mantelzorgers te meten. Het is ook niet altijd mogelijk om het effect van (mantelzorg)ondersteuning voor de zorgvrager en het effect voor de mantelzorger van elkaar te onderscheiden. Landelijk is wel onderzoek gedaan naar het effect van het ondersteunen van mantelzorgers. De onderstaande indicatoren zijn hierin vooral relevant: 1.3.1 Beroep op zorgwetten (Wlz, Zvw en Wmo) Soms kan met zekerheid worden vastgesteld dat de zorgvraag van de zorgvrager wordt uitgesteld doordat de mantelzorger wordt ondersteund. Soms ontbreekt (langjarig) vergelijkend onderzoek van om dit met zekerheid te kunnen vaststellen. De mate waarin kan worden vastgesteld of een beroep op zorgwetten wordt voorkomen is afhankelijk van het vraaggebied van de mantelzorger. Dit blijkt uit een onderzoeksrapport van onderzoeksbureau Ecorys in 2023 aan het Ministerie van VWS.

6 1.3.2 Vervangen van mantelzorg Eerder (2021) maakte datzelfde onderzoeksbureau een maatschappelijke kostenbatenanalyse van de waarde van mantelzorg.7 Dit onderzoek toont de waarde aan van het maatschappelijk belang om mantelzorgers preventief te ondersteunen. Als mantelzorgers niet preventief worden ondersteund, dan houden zij de zorg minder goed vol. “Hoewel een groot deel van de mantelzorgers aangeeft te genieten van het zorgen voor een dierbare, kan mantelzorg ook negatieve effecten hebben. Zo geeft bijna de helft van de mantelzorgers aan dat hij of zij de situatie van degene voor wie hij of zij zorgt nooit loslaat en 17% geeft aan dat de hulp te veel op hun schouders terecht komt. Ongeveer 9% van de mantelzorgers voelt zich ernstig belast; het gaat dan om 460.000 mantelzorgers (in 2019). Zij hebben te maken met gezondheidsverlies.” De conclusie over de vervangingswaarde van mantelzorg in het onderzoek is: “Op basis van de resultaten van deze berekeningen kan worden geconcludeerd dat mantelzorgers een grote netto bijdrage leveren aan de maatschappij. De vervangingswaarde van de zorg die mantelzorgers verlenen is 70 tot 100% hoger dan de maatschappelijke kosten van het verlenen van de zorg (exclusief het effect op kwaliteit van leven voor mantelzorgers).

Deze uitkomst onderstreept het grote maatschappelijke belang van mantelzorg en daarmee tevens het belang om het aanbod van mantelzorg te ondersteunen. Het wegvallen van mantelzorg leidt immers al gauw tot hogere maatschappelijke kosten en verlies aan kwaliteit van de zorgverlening aan de zorgontvanger.”

4

(Ministerie van Volksgezondheid, Gezond en Actief Leven Akkoord, 2023)

5 (Team Samenleving, 2024) 6 (Ecorys, Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning, 2023) 7 (Ecorys, Mantelzorg is niet gratis: de waarde is 22 miljard per jaar, 2021)

5

MantelzorgNL heeft aan de gemeente West Maas en Waal aanbevelingen gedaan hoe zij mantelzorgers goed kan ondersteunen.8 Dit plan beschrijft vanuit de huidige situatie op welke manier de gemeente hier concreet invulling aan wil geven.

8 (MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, 2024)

6

2. Situatie tot en met 2024 De gemeente West Maas en Waal voorzag met het Steunpunt Mantelzorg per 2015 in een algemene voorziening om mantelzorgers zoveel mogelijk in staat te stellen hun taken als mantelzorger uit te voeren. Het Steunpunt Mantelzorg werd uitgevoerd door vier organisaties; St. Barbara (Dreumel), De Maashof (Maasbommel), St. Elisabeth (BenedenLeeuwen) De Doederij (Appeltern). Het doel van het Steunpunt Mantelzorg met vier locaties en een coördinator was dat mantelzorgers in West Maas en Waal een herkenbare en bereikbare plek hebben waar zij terecht kunnen voor informatie, advies en doorverwijzing naar andere (voorliggende) voorzieningen. De locaties worden niet altijd geassocieerd met mantelzorg.

2.1 De opdracht De vier organisaties ondersteunden en waardeerden mantelzorgers in West Maas en Waal conform de opdrachtomschrijving als integraal onderdeel van de overeenkomst tot het uitvoeren van het Steunpunt. Ondersteunen De locaties van het Steunpunt Mantelzorg gaven mantelzorgers informatie en advies, signaleerden behoeften en verwezen door. Van de resultaten werd jaarlijks verslag gelegd.9 Waarderen Registratie en waardering vond – ook als onderdeel van de overeenkomst – plaats op basis van de criteria uit artikel 11 van de Verordening Jeugdhulp en Maatschappelijke ondersteuning gehanteerd.10 De Wmo hanteert deze criteria niet bij het definiëren van mantelzorg. Het hanteren van de criteria, ten gunste van de waardering, werkt de preventieve ondersteuning van mantelzorgers tegen (MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, 2024)

2.2 Bereik Gemiddeld 15 tot 20 procent van de geregistreerde mantelzorgers werd bereikt via de primaire bedrijfsvoering van de locaties. Het overige deel van de geregistreerde mantelzorgers liet zich op uitnodiging van het Steunpunt Mantelzorg, uit eigen beweging, registreren als mantelzorger.

Figuur 2: Ketensamenwerking bij ondersteuning (Team Samenleving, 2024)

9 (Steunpunt Mantelzorg West Maas en Waal, 2023) 10

(raad van de gemeente West Maas en Waal, 2020)

7

2.3 Samenwerking Er was regelmatig afstemming tussen het Steunpunt Mantelzorg, Welzijnsorganisatie Sociom en toegangspoort Wmo, Vraagwijzer. Binnen de overeenkomst met de locaties was hiervoor specifiek inzet gereserveerd. Tijdens de overleggen werd er afgestemd over operationele zaken van het Steunpunt Mantelzorg en de samenwerking met Vraagwijzer en Sociom. Er werd ook informatie uitgewisseld en kennis gedeeld. Bijvoorbeeld als het gaat over de gesignaleerde behoefte van mantelzorgers. En over het aanbod van andere zorgaanbieders. Bij het onderzoek (na melding Wmo) werkt Vraagwijzer samen met zorgtrajectbegeleiders en wijkverpleegkundigen die hen al informatie kunnen geven over de (urgentie van de) situatie van de zorgvrager én de mantelzorger (het sociaal netwerk).

2.4 Borging van de uitvoering op de vraaggebieden In de opdracht aan het Steunpunt Mantelzorg was, buiten het geven van informatie en advies, geen ondersteuning op andere vraaggebieden voor mantelzorgers geborgd. In het rapport van MantelzorgNL (MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, 2024) staat wat die vraaggebieden inhouden. Hierin leest u ook wat het effect is van het niet borgen van ondersteuning op meerdere vraaggebieden. Het Steunpunt Mantelzorg kon wel een beroep doen op het gemeentelijk budget voor het ondersteunen van mantelzorgers. Dit budget kon gedeeltelijk flexibel worden ingezet voor “Professionele ondersteuning bij de uitvoering van de taken van het Steunpunt c.q. deskundigheidsbevordering.” In overleg met de verantwoordelijk beleidsadviseur bij de gemeente werd dit flexibel budget ingezet. De coördinator van het Steunpunt Mantelzorg was verantwoordelijk voor het “Organiseren van deskundigheidsbevordering en bijeenkomsten op basis van vraag en behoefte.”

2.5 De praktijk van het flexibele budget Op basis hiervan werd ondersteuning op andere vraaggebieden gerealiseerd: Collectieve voorziening Logeeropvang De Brug De gemeente West Maas en Waal vergoedde de kosten van logeerzorg en aanwezigheidszorg voor inwoners in hun laatste levensfase. De medische en verpleegkundige zorg blijft in handen van de eigen huisarts en de eigen thuiszorgorganisatie. In 2023 werd hiervan geen gebruik gemaakt. In 2024 werd twee keer gebruik gemaakt van de logeerzorg. Mantelzorgmakelaar Op basis van de opdrachtomschrijving tot en met 2024 van het Steunpunt Mantelzorg werd ondersteuning door een mantelzorgmakelaar voor inwoners die hiervoor niet verzekerd zijn, verankerd in de uitvoering. In 2023 werd hiervan geen gebruik gemaakt. In 2024 werd hiervan vijf keer gebruik gemaakt. Deskundigheidsbevordering Het flexibele budget kon tot en met 2024 worden ingezet voor training aan professionals bij de zorglocaties en vrijwilligers (Maatjes) bij Sociom. Binnen de overeenkomst met de locaties van het Steunpunt Mantelzorg is er te weinig capaciteit voor het Steunpunt voor individuele ondersteuning. Lotgenotencontacten Een klein gedeelte van het flexibel budget werd besteed aan de onkostenvergoeding voor 8

lotgenotencontact. In West Maas en Waal zijn 2 lotgenotencontactgroepen actief; Lotgenotencontact Dreumel voor mantelzorgers die zorgen voor een naaste met dementie en Lotgenotencontact Beneden-Leeuwen voor mantelzorgers die zorgen voor mensen met dementie of niet-aangeboren hersenletsel (NAH). Dit zijn voorbeelden van initiatieven waardoor de sociale basis wordt versterkt. De begeleiding van het lotgenotencontact in West Maas en Waal wordt vrijwillig verzorgd door professionals. Zij spelen een belangrijke rol in het stimuleren van de mantelzorgers om het lotgenotencontact ook daadwerkelijk te bezoeken. Maar zij vrezen ook voor de continuïteit van deze groepen wanneer zij deze niet kunnen of willen voortzetten. De eigen regie/ eigen kracht om deze zelfstadig door de deelnemers voort te zetten ontbreekt veelal. Begeleiding is dus nodig om lotgenotencontacten te borgen. Bovendien zorgt professionele begeleiding voor een veilige omgeving om over kwetsbare dingen te praten. De begeleiding door iemand die kennis heeft van de sociale kaart is ook een schakel in de toeleiding naar andere (voorliggende) voorzieningen.

2.6 Ondersteuning vanuit andere voorzieningen Daarnaast worden mantelzorgers ondersteund vanuit andere voorzieningen (voor de zorgvrager). Dagbesteding bijvoorbeeld is voor de mantelzorger respijt. Huishoudelijk ondersteuning is praktische hulp. Persoonlijke begeleiding wordt gegeven vanuit de Zvw door een zorgtrajectbegeleider. Of bijvoorbeeld door Pro Persona vanuit de GGZ.

2.7 Het effect Het effect van het uitvoeren van het Steunpunt Mantelzorg en andere initiatieven en voorzieningen in West Maas en Waal leest u in het rapport Vanzelfsprekend maar niet vanzelf van MantelzorgNL (MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, 2024).

9

3. Missie en visie De gemeente wil sturen op preventie door een krachtige sociale basis. Mantelzorgers leveren een belangrijke bijdrage aan de sociale basis door voor hun naaste te zorgen. Daarom wordt in programma 1: Sterke Sociale basis van het beleidskader Bouwen aan een krachtige sociale basis (Team Samenleving, 2024) ook ingezet op het ondersteunen van mantelzorgers. Dit kan door behoeften van mantelzorgers op tijd te signaleren en te bespreken en waar nodig ook extra steun te bieden. Zie ook programma 2 van het beleidskader Bouwen aan een krachtige sociale basis: Extra steun voor wie dat nodig heeft.

Figuur 3 Sociale basis West Maas en Waal

We hebben daarom de uitkomsten van het onderzoek naar het huidige beleid en uitvoering van mantelzorgondersteuning vergeleken met de ambities in het collegeprogramma 20222026;

Missie collegeprogramma “De missie van de gemeente West Maas en Waal is om bij te dragen aan het levensgeluk van haar inwoners.”

Visie Maatschappelijke zaken De visie Maatschappelijke zaken wordt in het collegeprogramma 2022-2026 als volgt verwoord: “West Maas en Waal heeft een vitale gemeenschap met een actief verenigingsleven, waarbij mensen naar elkaar om kijken. De gemeente faciliteert en helpt mensen (die dat nodig hebben) aansluiting te houden bij de gemeenschap. Sportvoorzieningen en accommodaties blijven waar mogelijk in de buurt/wijk. Maatschappelijk effect: West Maas en Walers voelen zich gezien en gehoord en kunnen deelnemen aan de maatschappij.” De visie van het college geeft aan hoezeer een krachtige sociale basis en mantelzorg(ondersteuning) een randvoorwaarde zijn voor de houdbaarheid van zorg en ondersteuning. Dit leidt tot de onderstaande specificering van de missie en visie op ondersteuning van mantelzorgers:

10

Missie en visie ondersteuning mantelzorgers 2025 en 2026 Mantelzorgers maken onderdeel uit van de gemeenschap. Zij nemen een taak als mantelzorger als vanzelfsprekend op. Daarmee bouwen zij mee aan een sterke sociale basis. En vertegenwoordigen een belangrijke maatschappelijke waarde. Zij voorkomen zorggebruik. Daarnaast zijn zij ook actief in andere sociale en maatschappelijke rollen. Bijvoorbeeld als partner, ouder, werknemer, scholier, vrijwilliger etc. De gemeente West Maas en Waal vindt het daarom belangrijk dat mantelzorgers preventief worden ondersteund. Op die manier blijft de draaglast en de draagkracht van mantelzorgers in balans. Zij houden de zorg voor hun naaste vol. En zij worden ondersteund als hun rol als mantelzorger soms zwaar is. We sluiten met de missie en visie op ondersteuning van mantelzorgers aan op het collegeprogramma 2022 – 2026. En verwoorden deze daarom zo:

Missie: De missie van de gemeente West Maas en Waal is het ondersteunen van mantelzorgers effectief te maken in beleid en uitvoering. Daarbij ligt de nadruk op preventie in en vanuit de sociale basis. Visie: Er is een wederkerige relatie tussen wat de gemeenschap van mantelzorgers ontvangt en waarmee zij haar mantelzorgers ondersteunt. Op deze manier wordt daadwerkelijk gebouwd aan een krachtige sociale basis door én voor mantelzorgers.

11

4. Gewenste situatie in 2025 en 2026 We werken toe naar een preventieve ondersteuning van mantelzorgers in en vanuit de sociale basis. MantelzorgNL (MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, 2024) heeft aanbevelingen gedaan aan de Gemeente West Maas en Waal. De gemeente wil het volgende doen:

Doel 1: Goed onderzoek, goede toeleiding Het geven van mantelzorg wordt vaak als vanzelfsprekend ervaren. Maar het geven van zorg leidt ook tot overbelasting. Het op tijd herkennen en erkennen van de behoeften van mantelzorgers en het toeleiden naar voor hen beschikbare voorzieningen wordt geborgd. Actie 1: Vraagwijzer onderzoekt “de behoefte aan maatregelen ter ondersteuning van de mantelzorger van de cliënt” (Overheid, z.d.) Dit wordt vastgelegd in het persoonlijk plan. Én er vindt ook een (warme) doorverwijzing van de mantelzorger naar het Steunpunt Mantelzorg plaats. (Voor het meten van overbelasting kunnen screeningsinstrumenten worden gebruikt.11) Actie 2: We bieden in 2025 de training Samenspel met de mantelzorger aan professionals aan Uit het rapport Vanzelfsprekend maar niet vanzelf (MantelzorgNL) blijkt dat beroepskrachten vaardigheden missen om mantelzorgers te herkennen en erkennen. Daarom wordt de training Samenspel met de mantelzorger uitgevoerd vanuit het project Mentale gezondheid 0-100; Bereiken kwetsbare personen. Deze training draagt bij aan een betere samenwerking met de mantelzorger. De training is geschikt voor verzorgenden en verpleegkundigen, zorgtrajectbegeleiders, sociaal- en maatschappelijk werkers, jeugdwerkers, Wmoconsulenten, eerste lijn professionals o.a.

POH’ers, huisartsen, sociale makelaars, buurtwerkers, interne begeleiders, casemanagers, zorgcoördinatoren en eventueel zorgmanagers en teamleiders. Zorgprofessionals hebben contact met mantelzorgers. Vaak ook in hun eigen omgeving. De training geeft inzicht in de belangen en behoeften van mantelzorgers. Ondersteuning door outreachend werken12 wordt zo gestimuleerd.

Doel 2: Sterke preventie in en vanuit de sociale basis Inwoners waaronder mantelzorgers verwachten bepaalde hulp en ondersteuning van de overheid. Het is belangrijk om het begrip van inwoners te vergroten dat de hulp en ondersteuning niet altijd door de overheid wordt geboden.13 Maar dat hulp en ondersteuning preventief wordt georganiseerd in de (verschillende lagen van de) sociale basis. Vanuit die basis worden mantelzorgers in eerste instantie ondersteund. Zo houden mantelzorgers de zorg én hun andere maatschappelijke taken en rollen vol; Ze ontvangen steun uit de sociale basis. Zo kunnen ze ook in hun andere maatschappelijke rollen iets aan de gemeenschap terug geven. We richten ons met de definiëring van mantelzorg daarom op preventie in én vanuit de sociale basis. Actie 3: Voor het preventief ondersteunen van mantelzorgers gebruiken we deze ‘werk’definitie; Mantelzorg is alle hulp aan en zorg om een hulpbehoevende door iemand uit diens directe sociale omgeving. Ook minder intensieve hulp, de hulp aan huisgenoten en de hulp aan instellingsbewoners zijn meegenomen. Mantelzorg is hulp die verder gaat dan de zogenoemde ‘gebruikelijke hulp’. Het gaat om hulp die de gebruikelijke hulp, die in redelijkheid mag worden verwacht van partners, ouders, kinderen of andere huisgenoten, 11

(MantelzorgNL Pro, Vragenlijsten voor mantelzorgers, z.d.)

12 (Omlo, 2017) 13

(Inger Plaisier et al., 2024)

12

overstijgt. Mantelzorgers in verschillende situaties en met verschillende behoeften14, worden met deze definitie herkend en erkend. Aandacht voor de rol en waarde van de gemeenschappelijke sociale basis is daarin belangrijk. Dorpsplatforms, Samenredzaamheid Dreumel, Zonnebloemafdeling, seniorenverenigingen, damesverenigingen, initiatieven als gespreksgroepen en wandelcafés vergroten het welzijn van en de sociale samenhang tussen inwoners. Het verenigingsleven vormt zo de ‘zachte kant’ van de sociale basis. Niet-geïnstrumentaliseerd vormen zij juist een plek van sociale verbinding en sociale relaties die het welzijn van mantelzorgers vergroot. De initiatieven en activiteiten vergroten de draagkracht van inwoners. Ook mantelzorgers worden ondersteund. En soms op een informele manier geïnformeerd over (voorliggende) ondersteuningsmogelijkheden (verder) in de sociale basis. Actie 4: De opdracht tot het ondersteunen van mantelzorgers wordt uitgevoerd door Sociom in 2025 en 202615 Deze opdracht richt zich primair op preventie in en vanuit een sterke sociale basis. Vandaar uit wordt het beter mogelijk om mantelzorgers te bereiken en te ondersteunen. De opdracht voor Sociom tot het ondersteunen van mantelzorgers wordt in de doelen en acties in dit plan omschreven.

Doel 3: Goede netwerksamenwerking Samenwerking en verbinding met andere partners wordt gestimuleerd en versterkt door het opzetten, bijeenroepen en benutten van een netwerk mantelzorgondersteuning. Het Steunpunt Mantelzorg houdt regie op de samenhang en de kwaliteit van de geboden mantelzorgondersteuning. Deelnemers zijn partners in de vorm van organisaties, professionals en vrijwilligers die betrokken zijn bij (het ondersteunen van) mantelzorgers. Het netwerk heeft de klantreis van de mantelzorger in beeld en maakt samen afspraken om mantelzorgers te ondersteunen of om hen tot ondersteuning toe te leiden. Om dit goed te kunnen inrichten kan gebruik gemaakt worden van verschillende toolkits.16 17 18 Actie 5: We ontwikkelen een netwerkkaart mantelzorg Dit wordt uitgevoerd binnen de overeenkomst met het Steunpunt Mantelzorg. Uit het rapport van MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, blijkt dat mantelzorgers én professionals informatie over mantelzorgondersteuning niet (goed, volledig) kunnen vinden. Het is belangrijk dat er toegankelijke informatie, specifiek voor mantelzorgers beschikbaar is. Maar ook dat het netwerk om mantelzorgers heen, uniforme informatie heeft om door te verwijzen. Een netwerkkaart mantelzorg kan met hulp van de Verwijzer mantelzorgondersteuning worden ontwikkeld en bijgehouden.19

Doel 4: Aanbod en activiteiten gericht op preventie Vraaggebied: Informatie en advies Dit wordt onveranderd uitgevoerd binnen de overeenkomst met het Steunpunt Mantelzorg. We doen dit zoveel mogelijk collectief en waar nodig individueel. Ook scholen en werkgevers 14 (Movisie, z.d.) 15 (Mantelzorg; voortzetting (Steunpunt); 2025-2026) 16

(Movisie, Samenwerken aan servicegerichte toegang, 2021) (Movisie, Samenwerken in netwerken rondom mantelzorgers, 2021) 18 (Landelijke Huisartsen Vereniging, 2020) 19 (Berkelaar et al., 2021) 17

13

worden hierbij betrokken. Jonge mantelzorgers Het aantal jonge mantelzorgers in West Maas en Waal ligt t.o.v. het gemiddelde in Gelderland-Zuid iets hoger. En is vergelijkbaar met het gemiddelde in Nederland. Het is belangrijk om oog te hebben voor de situatie van jonge mantelzorgers. En dan vooral voor die van de intensieve helpers, omdat zij een groter risico op (ernstige) belasting lopen, en vaak minder tijd aan school kunnen besteden of minder geconcentreerd kunnen werken.20

Figuur 4 a en b: Jonge mantelzorgers in West Maas en Waal, resp. Jong volwassen mantelzorgers in GelderlandZuid (GGD Gelderland Zuid, 2023)

Voor jonge mantelzorgers in West Maas en Waal is er persoonlijke ondersteuning beschikbaar om hen en hun gezinnen te ondersteunen. Denk bijvoorbeeld aan draagkrachtversterkende trainingen van Pro Persona als ‘Psychische problemen in de familie’ en ‘Doe en Praatgroepen KOP/KOVV’ voor kinderen (jonge mantelzorgers). Actie 6: We informeren partijen die de doelgroep jonge mantelzorgers kunnen bereiken De informatie is gericht op bewustwording van het belang om jonge mantelzorgers te ondersteunen. Dit doen we jaarlijks met een mailing aan partijen. We maken daarbij in ieder geval gebruik van de bewustwordingscampagne in de Week van de Jonge mantelzorger. Actie 7: We werken toe naar het in kaart brengen en specifiek ondersteunen van jonge mantelzorgers We vragen betrokken netwerkpartners als scholen, schoolmaatschappelijke werk en jongerenwerk om (de behoeften van) jonge mantelzorgers beter in beeld krijgen. En om in kaart te brengen waarmee zij daadwerkelijk geholpen zijn. We onderzoeken of hiervoor nadere afspraken gemaakt moeten worden waarmee we borgen dat jonge mantelzorgers in kaart worden gebracht en worden ondersteund. Werkende mantelzorgers Extra aandacht voor de combinatie van werk en mantelzorg is belangrijk. Mantelzorg heeft impact op het werk. Het heeft bijvoorbeeld effect op werk- en privébalans en mate van ziemelden.

Daarnaast geven mantelzorgers aan de mate waarin mantelzorg met werk te combineren is, bepalend is voor hun arbeidsparticipatie.21 60% Van de mantelzorgers in

20 (Sociaal en Cultureel Planbureau, z.d.) 21 (Werk&Mantelzorg, 2024)

14

Nederland heeft betaald werk22 Eén van de streefdoelen bij het arbeidsmarktbeleid is om de omvang van deeltijdfactor te verhogen om daarmee krapte op de arbeidsmarkt terug te dringen. Juist mensen met een kleinere arbeidsduur verlenen vaker mantelzorg t.o.v. mensen die meer werken. Onderzoek uit 201523 laat al zien dat, naarmate mantelzorgers meer gaan zorgen (meer dan 4 uur in de week), dit effect heeft op hun arbeidsduur. Daarbij werd als overweging meegenomen dat “mensen die informele hulp geven hun werkgever misschien niet zo snel om aanpassing van hun werktijden te vragen.” Hetzelfde onderzoek uit 2015 laat zien dat “Gezondheidsklachten stegen bij intensieve zorg ongeacht de omvang van de werkweek en het verzuim groeide bij zowel langdurende als niet-intensieve hulp.” Door krapte op de arbeidsmarkt en toenemende zorgbehoefte van met name thuiswonende ouderen zal de druk op de werkende mantelzorger naar verwachting toenemen. Het gebruik van verlofregelingen is beperkt. Dat geldt zeker voor het langdurige verlof. Mantelzorgers hebben vaak behoefte aan maatwerk en flexibiliteit in de organisatie van het werk (Ministerie van Volksgezondheid, Mantelzorgagenda 2023-2026: Samen gezond, fit en veerkrachtig, 2023).

Actie 8: We informeren werkgevers over het belang van ondersteuning en hoe zij mantelzorgers kunnen ondersteunen De informatie is gericht op bewustwording van het belang om werkende mantelzorgers proactief te benaderen en te ondersteunen. Dit doen we jaarlijks met een mailing aan de ondernemersverenigingen. We maken daarbij gebruik van de informatie van Heel Nederland mantelzorgvriendelijk! | Werk&Mantelzorg De gemeente geeft zelf het goede voorbeeld door een werkgever te zijn met een mantelzorgvriendelijk klimaat. Dat kan worden onderstreept door een erkenning te vragen voor mantelzorgvriendelijke werkgever (De Erkenning aanvragen | Werk-Mantelzorg) Vraaggebied: Emotionele ondersteuning Problemen, moeiten en zorgen horen bij het leven. Maar zij kunnen beter worden gedragen als men hierin de erkenning en steun van anderen (ervaringsdeskundigen) ervaart. Het is daarom belangrijk dat voldoende mogelijkheid tot lotgenotencontacten beschikbaar is voor mantelzorgers.

Uit literatuurstudie blijkt dat lotgenotencontact positief resultaat heeft op alle 6 de aspecten van positieve gezondheid.24 INVOLV deed onderzoek naar de maatschappelijke meerwaarde van lotgenotencontact.25 Naar schatting “levert iedere geïnvesteerde euro in alle vormen van lotgenotencontact € 4,50 op, met een bandbreedte van + of - € 1,50, geschat over een periode van 5 jaar.” Actie 9: We borgen de begeleiding van lotgenotencontact groepen en bij meer vraag breiden we dit uit Dit wordt uitgevoerd binnen de overeenkomst met het Steunpunt Mantelzorg. Een klein gedeelte van het flexibel budget wordt al gereserveerd voor de onkostenvergoeding van de bestaande lotgenotencontactgroepen. Dat blijft zo. Waar nodig wordt professionele begeleiding verzorgd. Wanneer daar vraag naar is worden nieuwe lotgenotencontactgroepen opgezet en begeleid. Vraaggebied: (Persoonlijke) Ondersteuning en Educatie In sommige gevallen kan een beroep worden gedaan op de Wet langdurige zorg (Wlz)

22 (Eline Vos et al., 2021) 23 (Edith Josten en Alice de Boer, 2015) 24 25

(MantelzorgNL Pro, z.d.) (INVOLV, 2021)

15

worden voorkomen door persoonlijk ondersteuning (Ecorys, Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning, 2023). Ondersteuning en educatie wordt in West Maas en Waal uitgevoerd binnen de overeenkomst met het Steunpunt Mantelzorg. Deze ondersteuning en educatie bieden we zoveel mogelijk collectief. En is gericht op het volhouden van de mantelzorg (vanuit een goede balans) en het versterken van de positie van de mantelzorger in de sociale basis (benutten van het netwerk). Actie 10: We verzorgen trainingen en cursussen om mantelzorgers toe te rusten om de zorg voor hun naaste beter uit te kunnen voeren en beter vol te kunnen houden Dit wordt uitgevoerd binnen de overeenkomst met het Steunpunt Mantelzorg. Het aanbod is afhankelijk van de gesignaleerde vraag onder mantelzorgers in de gemeente. In 2025 worden voor partners, kinderen of ouders van mensen met NAH twee extra themabijeenkomsten gehouden. Dit wordt uitgevoerd vanuit het project Mentale gezondheid 0-100; Bereiken kwetsbare personen. Deze zijn georiënteerd op het versterken van draagkracht en het houden van eigen regie. Actie 11: We nemen deel aan het project om de bekendheid van cliëntondersteuning (OCO) te onderzoeken en OCO te versterken Uit het rapport van MantelzorgNL Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, blijkt dat geen van de deelnemers bekend was met de onafhankelijke cliëntondersteuning.

“Een onafhankelijke cliëntondersteuner kan een belangrijke rol vervullen in het verkrijgen van evenwicht tussen draagkracht en draaglast voor de mantelzorger.” 26 De gemeente is in het vierde kwartaal van 2024 gestart met het project Versterking Onafhankelijke Cliëntondersteuning West Maas en Waal. Met als doel onder andere de bekendheid van OCO te vergroten en de samenwerking tussen de aanbieders van OCO te versterken. In de opdracht aan het Steunpunt Mantelzorg wordt daarom ook de netwerkverbinding en samenwerking met de partijen uit dit projectplan opgenomen. Vraaggebied: Praktische (persoonlijke) hulp en vervangende zorg Onder praktische hulp verstaan we in dit gedeelte (de hulp bij het organiseren en aanvragen van) zorg of ondersteuning voor mantelzorgers. Het positieve effect van mantelzorgondersteuning is niet altijd in geld (maatschappelijke waarde) uit te drukken. Maar in het geval van inzet van respijtzorg en mantelzorgmakelaar wordt dit wel concreet gemaakt. Uit onderzoek (Ecorys, Mantelzorg is niet gratis: de waarde is 22 miljard per jaar, 2021) blijkt de inzet van respijtzorg bij een werkende mantelzorger tot 1.000 euro hogere voordelen kunnen opbrengen. Voor de ondersteuning van een mantelzorgmakelaar is dit 500 euro.

In de afgelopen periode is weinig gebruik gemaakt van het budget dat kan worden ingezet voor deze vormen van “Professionele ondersteuning bij de uitvoering van de taken van het Steunpunt c.q. deskundigheidsbevordering.” Terwijl uit het rapport van MantelzorgNL (MantelzorgNL, Vanzelfsprekend maar niet vanzelf, 2024) blijkt dat een brede (preventieve) ondersteuning wordt gemist. Pas als er sprake is van een forse overbelasting komen mantelzorgers in beeld.

26

(Movisie, Mantelzorgers verdienen erkenning en aandacht van onafhankelijk cliëntondersteuners,

2021)

16

Actie 12: De diensten van de mantelzorgmakelaar aan mantelzorgers worden conform besluit van het college vergoed Mantelzorgers hebben te maken met administratie- en regeldruk.27 Een mantelzorgmakelaar helpt inwoners om regeltaken uit te voeren. Door de inzet van een mantelzorgmakelaar wordt (ernstige) belasting tegengegaan. En verbetert de kwaliteit van leven van de mantelzorger. Sommige inwoners zijn niet verzekerd (Zvw) voor de diensten van een mantelzorgmakelaar.28 Er is budget beschikbaar voor het vergoeden van de kosten van professionele ondersteuning door een mantelzorgmakelaar. Dit budget wordt vastgesteld op basis van het gebruik daarvan in de periode van 2023 en 2024. Bij netwerkpartijen is niet altijd duidelijk in welke mate en op welke voorwaarden gebruik kan worden gemaakt van de diensten van de mantelzorgmakelaar. Wanneer er meer duidelijkheid is in het netwerk over de voorzieningen voor mantelzorgers en de toeleiding, dan wordt ook duidelijker hoe groot de behoefte is naar de dienstverlening van een mantelzorgmakelaar. Vraaggebied: Vervangende (mantel)zorg (respijtzorg) Het primaire doel van respijtzorg is om de mantelzorger te ontlasten. Door vervangende zorg wordt de zorg tijdelijk van de mantelzorger overgenomen. Of de zorg wordt overgenomen als de mantelzorger de zorg (tijdelijk) niet kan bieden.

Respijtzorg is een relevant onderdeel in de Mantelzorgagenda 2023-2026 (Ministerie van Volksgezondheid, Mantelzorgagenda 20232026: Samen gezond, fit en veerkrachtig, 2023). Door vervangende mantelzorg lukt het de mantelzorger om de zorg langer vol te houden. Het effect van vervangende mantelzorg op de zorgvraag op korte termijn is aangetoond; De ervaren belasting is lager (Ecorys, Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning, 2023)

Figuur 5: Vormen van respijtzorg (Movisie, Vormen van respijtzorg, 2020)

27 (Argumentenfabriek, 2019) 28 (MantelzorgNL, Steunpuntenpeiling regeltaken en onafhankelijke clientondersteuning, 2019)

17

Logeerzorg Onderzoek29 laat zien dat logeerzorg vaak wordt ingezet als het ‘echt niet meer anders kan’. Mantelzorgers geven dan ook aan dat ze vinden dat logeerzorg nog niet nodig is. Daarnaast vinden mantelzorgers het ook lastig om de zorg ‘los te laten’. Wanneer zij van logeerzorg gebruik hebben gemaakt, dan wordt dit vaak als positief ervaren. Maatwerk (planbare) logeerzorg is regionaal ingekocht. Maar wordt weinig geïndiceerd. Het is de vraag hoe de planbare logeerzorg zich verhoudt tot de (urgente) behoefte van mantelzorgers. Het verdient daarom de aanbeveling om te onderzoeken waarom zo weinig gebruik wordt gemaakt van logeerzorg. En misschien ook hoe domeinoverstijgend kan worden samengewerkt om logeerzorg beter toegankelijk te maken. Aanwezigheidszorg en praktische begeleiding Bijna 20% van de respondenten van de enquête geeft aan behoefte te hebben aan aanwezigheidszorg thuis. Het is alleen niet altijd mogelijk om hiervoor genoeg geschikte vrijwilligers te vinden. Vrijwilligers bij Sociom geven op basis van de opdracht “Ondersteunen vrijwilligers” ondersteuning aan mantelzorgers in de vorm van maatjes. Dit zijn vrijwilligers die als maatje optreden voor inwoners die behoefte hebben aan gezelschap of ondersteuning thuis. Maar: “Een aantal maatjescasussen bleken te zwaar voor de vrijwilliger en overschreden persoonlijke grenzen.

Nieuwe vragen worden nu beter gescreend voordat er een nieuw maatje aan wordt gekoppeld. Bovendien is er extra overleg met de ambulant begeleider of de betrokken professional vanuit Vraagwijzer of een lokale zorgaanbieder. Helaas is er in 2023 geen maatje gevonden voor een aantal senioren met dementie.”30 Tegelijk is maatwerk, reguliere begeleiding of dagbesteding, ook niet altijd een passende oplossing. De behoefte van de zorgvrager past dan (nog) niet bij de ontwikkeldoelen. Een vorm van praktische begeleiding is in deze gevallen misschien mogelijk.

Figuur 6: dementiescan 2024 West Maas en Waal (College B&W West Maas en Waal, 2024)

29 (Movisie, behoefteonderzoek logeerzorg, 2020) 30 (Sociom, 2024)

18

Daardoor wordt (duurdere) ondersteuning voorkomen/ uitgesteld. Daarnaast wordt de mantelzorger ontlast. Praktische begeleiding kan bijvoorbeeld worden ingezet voor mantelzorgers die zorgen voor een naaste met een lichte vorm van dementie. Het inzetten van de voorziening kan zo bijdragen een dementievriendelijke gemeente. Actie 13: We voeren een pilot praktische begeleiding uit Met deze pilot onderzoeken we in welke mate zorggebruik wordt uitgesteld/ voorkomen en mantelzorgers worden ontlast. Actie 14: De logeeropvang bij De Brug wordt aan mantelzorgers conform vast te stellen beleidsregels vergoed Er is budget beschikbaar voor het vergoeden van de kosten van logeerzorg bij de Brug. Dit budget wordt vastgesteld op basis van het gebruik daarvan in de periode van 2023 en 2024.

19

Bibliografie Argumentenfabriek, D. (2019). (Ont)Regel de Mantelzorg. Stichting (Ont)Regel de Zorg. Berkelaar et al. (2021, November 9). Verwijzer mantelzorgondersteuning. Opgehaald van movisie.nl: https://www.movisie.nl/publicatie/verwijzer-mantelzorgondersteuning College B&W West Maas en Waal. (2024). Uitvoeringsplan dementie vriendelijke gemeente West Maas en Waal 2024 -2026. Ecorys. (2021). Mantelzorg is niet gratis: de waarde is 22 miljard per jaar. Opgehaald van MantelzorgNLpro: https://www.mantelzorg.nl/pro/nieuws/mantelzorg-is-niet-gratis-dewaarde-is-22-miljard-per-jaar Ecorys. (2023). Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning. Rotterdam. Edith Josten en Alice de Boer. (2015). Concurrentie tussen mantelzorg en betaald werk. Opgehaald van scp.nl: https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2015/03/15/concurrentie-tussenmantelzorg-en-betaald-werk Eline Vos et al. (2021, november 10). Werkende mantelzorgers van ouderen. Opgehaald van rivm.nl: https://www.rivm.nl/documenten/werkende-mantelzorgers-van-ouderen GGD Gelderland Zuid. (2023). Participatie en zelfredzaamheid. Opgehaald van Gezondheidincijfers: https://gezondheidincijfers.ggdgelderlandzuid.nl/mosaic/themas/participatie-en-zelfredzaamheid Inger Plaisier et al. (2024, Juni). Zien, luisteren en helpen.

Opgehaald van scp.nl: https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2024/06/13/zien-luisteren-en-helpen INVOLV. (2021). meerwaarde lotgenotencontact enorm. Opgehaald van involv.nl: https://www.involv.nl/kennisbank/meerwaarde-lotgenotencontact Landelijke Huisartsen Vereniging. (2020, November). Toolkit mantelzorg en (over)belasting. Opgehaald van lhv.nl: https://www.lhv.nl/wp-content/uploads/2021/04/ToolkitMantelzorg_mei2021.pdf Mantelzorg; voortzetting (Steunpunt); 2025-2026, Z110801. MantelzorgNL. (2019). Steunpuntenpeiling regeltaken en onafhankelijke clientondersteuning. Opgehaald van Mantelzorg: https://www.mantelzorg.nl/pro/nieuws/steunpuntenpeiling-regeltaken-enonafhankelijke-clientondersteuning/ MantelzorgNL. (2024). Vanzelfsprekend maar niet vanzelf. MantelzorgNL Pro. (z.d.). lotgenotencontact. Opgehaald van mantelzorg.nl: https://www.mantelzorg.nl/pro/lotgenotencontact MantelzorgNL Pro. (z.d.). Vragenlijsten voor mantelzorgers. Opgehaald van mantelzorg.nl: https://www.mantelzorg.nl/pro/onderwerpen/algemeen/vragenlijsten-voormantelzorgers/ Ministerie van Volksgezondheid, W. e. (2022). Integraal Zorgakkoord: Samen werken aan gezonde zorg. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

20

Ministerie van Volksgezondheid, W. e. (2022). Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg . Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Ministerie van Volksgezondheid, W. e. (2023). Gezond en Actief Leven Akkoord. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Ministerie van Volksgezondheid, W. e. (2023). Mantelzorgagenda 2023-2026: Samen gezond, fit en veerkrachtig. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Movisie. (2020). behoefteonderzoek logeerzorg. Opgehaald van movisie.nl: https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2020-01/Behoefteonderzoeklogeerzorg.pdf Movisie. (2020). Vormen van respijtzorg. Opgehaald van Movisie: https://www.movisie.nl/artikel/vormen-respijtzorg Movisie. (2021, November 14). Mantelzorgers verdienen erkenning en aandacht van onafhankelijk cliëntondersteuners. Opgehaald van Movisie.nl: https://www.movisie.nl/artikel/mantelzorgers-verdienen-erkenning-aandachtonafhankelijke-clientondersteuners Movisie. (2021, Mei). Samenwerken aan servicegerichte toegang. Opgehaald van Movisie.nl: https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/202111/Handleiding%20Servicegerichte%20Toegang.pdf Movisie. (2021, November). Samenwerken in netwerken rondom mantelzorgers. Opgehaald van Movisie.nl: https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/202111/Tool%20Samenwerken%20in%20netwerken.pdf Movisie. (z.d.). Groepen mantelzorgers.

Opgehaald van movisie.nl: https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2019-12/Infographic-groepenmantelzorgers.pdf Omlo, J. (2017). Wat werkt bij outreachend werken. Movisie. Overheid. (z.d.). Wet maatschappelijke ondersteuning 2015. Opgehaald van Overheid.nl: https://wetten.overheid.nl/BWBR0035362/2024-01-01 raad van de gemeente West Maas en Waal. (2020, januari 1). Verordening Jeugdhulp en Maatschappelijke Ondersteuning 2020. Opgehaald van lokaleregelgeving.overheid.nl: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR629966/2 Sociaal en Cultureel Planbureau. (z.d.). Kerncijfers jonge mantelzorgers in Nederland (16-24 jaar). Sociom, S. (2024). Verantwoording 2023 West Maas en Waal (Z.104675 /293425). Steunpunt Mantelzorg West Maas en Waal. (2023). Toekomstvisie Steunpunt Mantelzorg binnen de gemeente West Maas en Waal. Team Samenleving. (2024). Bouwen aan een krachtige sociale basis. West Maas en Waal. Werk&Mantelzorg. (2024). Jaarpublicatie 2024. Opgehaald van werkenmantelzorg.nl: https://www.werkenmantelzorg.nl/wp-content/uploads/2024/03/0528-WMJaarpublicatie-2024-HR.pdf

21