2024-042 1 Projectomschrijving Ruimte voor de jeugd Projectomschrijving Ruimte voor de jeugd

Ruimte voor de jeugd 2023-2024 Projectomschrijving, werkwijze en planning

Kaylee Jonkers, beleidsadviseur samenleving gemeente West Maas en Waal Oktober 2023

Inhoudsopgave 1. Inleiding .............................................................................................................................................. 3 1.1 Cijfers middelengebruik ..................................................................................................................... 3 2. Werkwijze Ruimte voor de Jeugd .................................................................................................... 5 2.1 IJslandse preventiemodel .................................................................................................................. 5 2.2 Domeinen .......................................................................................................................................... 5 2.3 De vier fasen ..................................................................................................................................... 6 3. Planning.............................................................................................................................................. 8

2

1. Inleiding

Het project Ruimte voor de Jeugd heeft als doel het verminderen van middelengebruik door jongeren in de gemeente West Maas en Waal. Dit wordt bereikt door het creëren van een positieve omgeving waarin jongeren gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien. Er zijn verschillende redenen voor de lancering van dit project. Allereerst is het hoge middelengebruik, met name alcoholgebruik, onder jongeren in West Maas en Waal een zorgwekkende trend. Daarnaast is er sprake van jeugdoverlast, zijn er signalen van een gebrek aan vrijetijdsopties voor jongeren, en is er bezorgdheid over hun mentale welzijn. Dit draagt allemaal bij aan de aanleiding voor dit project. Deze problemen houden verband met de leefomgeving waarin jongeren in de gemeente opgroeien. Daarom is er in het collegeprogramma voor de periode 2022-2026 specifieke aandacht besteed aan deze kwesties. Het doel is om jongeren verantwoord te laten opgroeien, hun ontwikkelingskansen te vergroten en hen zinvolle vrijetijdsbestedingsmogelijkheden te bieden. Dit wordt gerealiseerd via actief jeugd- en onderwijsbeleid, met het uiteindelijk doel dat alle jongeren gezond en veilig kunnen opgroeien en zich optimaal kunnen ontwikkelen. Bovendien wordt er gestreefd naar het beter betrekken van de jongeren bij de samenleving. Dit wordt bereikt door middel van jeugdbeleid dat het welzijn en de tevredenheid van jongeren vooropstelt.

Het streven is om een positieve, aangename en veilige leefomgeving te creëren voor jongeren in West Maas en Waal, zodat ze op een positieve manier kunnen deelnemen aan de samenleving, afgestemd op hun behoeften. Het Ruimte voor de Jeugd project is een concrete uitwerking van de bovenstaande doelstellingen. Dit gebeurt door middel van verschillende activiteiten die uit het project voortvloeien. Het project Ruimte voor de Jeugd is gebaseerd op de benadering van 'Opgroeien in een Kansrijke Omgeving' en het IJslandse preventiemodel. Deze benaderingen zijn ontwikkeld op basis van wetenschappelijk onderzoek. Ook zijn deze aanpakken gericht op het voorkomen van middelengebruik en het verbeteren van het welzijn van jongeren. De verwachting is dat dit project ook zal bijdragen aan het verminderen van jeugdoverlast. Ruimte voor de Jeugd kan zich zowel resulteren in een fysieke locatie, als in een reeks activiteiten en beleidsplannen, variërend van het creëren van een ontmoetingsplek tot het verstrekken van informatie aan ouders en het maken van afspraken met professionals. De aanpak is gebaseerd op een beleidscyclus met vier fasen. Het centrale uitgangspunt is dat er om de jongeren heen een gemeenschap gevormd wordt. Er wordt tijdens Ruimte voor de jeugd veel samengewerkt met ouders, partners en jongeren om de lokale behoefte te begrijpen en de meest effectieve acties te bepalen.

Hierdoor kan er van te voren niet voorspelt worden welke acties uit dit project zullen voortkomen. De statistieken tonen aan dat er in de gemeente West Maas en Waal een hoog percentage middelengebruik onder jongeren is. Zoals benoemd is dat een van de aanleidingen om met het project Ruimte voor de jeugd te starten. Ruimte voor de jeugd is een middel om op een positieve manier bij te dragen aan het opgroeien van jongeren. In hoofdstuk 2 van dit document, 'Werkwijze Ruimte voor de Jeugd', wordt de aanpak beschreven. Maar voordat daar dieper op in wordt gegaan, duiken we eerst in de cijfers over het middelengebruik door jongeren in de gemeente West Maas en Waal. 1.1 Cijfers middelengebruik Om de aanleiding voor het project Ruimte voor de Jeugd duidelijker neer te zetten laten we cijfers zien over het middelengebruik in de gemeente West Maas en Waal. Dit doormiddel van de resultaten uit de gezondheidsmonitor Jeugd 2019*. Deze is afgenomen door GGD Gelderland-Zuid onder 2e (13-15 jaar) en 4e jaars (14-16 jaar) leerlingen van de middelbare school. De resultaten die getoond worden betreffen resultaten van leerlingen uit de gemeente West Maas en Waal. Alcohol Over de consumptie van alcohol is in de gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD de vraag gesteld of de leerling ooit alcohol heeft gedronken.

Opvallend is dat 56% van de 2e jaars leerlingen ‘nee’ scoort, maar dat dit in klas 4 nog maar 16% is. In klas 4 geeft namelijk 69% van de leerlingen aan ‘een heel glas of meer’ ooit te hebben gedronken (Zie figuur 1).

*Mochten er tijdens het project nieuwe cijfers beschikbaar komen van de GGD worden deze meegenomen in het project.

3

Figuur 1 Heb je ooit alcohol gedronken (in %)

Bron: Gezondheidsmonitor Jeugd GGD Gelderland-Zuid, 2019

Afbeelding 1 laat zien dat veel meer leerlingen in West Maas en Waal (43%) recent (veel) alcohol hebben gedronken in vergelijking met de regio (28%). Ook het percentage leerlingen in West Maas en Waal (34%), dat recent 5 glazen of meer alcohol heeft gedronken bij 1 gelegenheid (binge drinken), is fors hoger in vergelijking met regio Gelderland-Zuid (19%). Afbeelding 1 Aandeel jeugdige dat de afgelopen 4 weken alcohol heeft gedronken (in %)

Bron: Gezondheidsmonitor Jeugd GGD Gelderland-Zuid, 2019

Roken De resultaten uit de gezondheidsmonitor Jeugd 2019 van de GGD laten zien dat het percentage leerlingen dat ‘een hele sigaret of meer’ heeft gerookt 14% is. Het aantal leerlingen dat wel eens een trekje van een sigaret heeft genomen is 12%. Beide percentages zijn hoger dan het gemiddelde in Gelderland-Zuid waar 10% ‘een hele sigaret of meer’ heeft gerookt. En 7% wel eens trekje van een sigaret heeft genomen. 3% van de leerlingen uit West Maas en Waal geeft aan elke dag te roken en 5% rookt wekelijks. In de gezondheidsmonitor is ook aan de leerlingen gevraagd of zij wekelijks roken. In 2019 lag dit percentage op 5%. Hiervan is 7% jongen en 3% meisje. De meeste leerlingen die roken volgen onderwijs op vmbo-bk niveau. Vergeleken met de regio Gelderland-Zuid scoort West Maas en Waal hier iets hoger dan het gemiddelde van 4%. Wat betreft het gebruik van een e-sigaret blijkt dat 30% ooit een e-sigaret heeft gebruikt en 2% wekelijks. Ook dit percentage is hoger dan het gemiddelde in Gelderland-Zuid waar het percentage leerlingen dat ooit een e-sigaret heeft gebruikt op 24% ligt. Drugs In de Gezondheidsmonitor Jeugd staat ook informatie over drugsgebruik onder leerlingen. 11% van de leerlingen geeft aan wel eens wiet gerookt te hebben. Dit percentage is hoger dan het gemiddelde in Gelderland Zuid (9%).

De resultaten over het gebruik van hasj/wiet in de afgelopen 4 weken zijn in West Maas en Waal gelijk aan het gemiddelde in Gelderland-Zuid, namelijk 4%. Het gebruik van lachgas is in West Maas en Waal 2%. Dat is lager dan het gemiddelde van Gelderland-Zuid dat op 3% ligt. 1% van de leerlingen geeft aan wel eens andere middelen gebruikt te hebben.

4

2. Werkwijze Ruimte voor de Jeugd

Het project Ruimte voor de Jeugd is gebaseerd op het bewezen effectieve IJslandse preventiemodel. Wat dat model precies inhoudt, wordt in dit hoofdstuk beschreven. Ook worden de verschillen met het IJslandse preventiemodel en de onderzoeksmethode van Ruimte voor de Jeugd beschreven. 2.1 IJslandse preventiemodel Het IJslandse preventiemodel is een wetenschappelijk onderbouwde aanpak om middelengebruik te voorkomen onder jongeren en het welbevinden te verbeteren. Het model is specifiek gericht op het implementeren van lokale interventies en maatregelen die risicofactoren voor middelengebruik verminderen. Ook richt het model zich op beschermende factoren die middelengebruik voorkomen. Dit gebeurt in samenspraak en overleg met lokale partners en op basis van lokale cijfers. Het doel van het model is het creëren van een stimulerende en gezonde omgeving waarin jongeren kunnen opgroeien. De aanpak richt zich op een positieve, gezonde en veilige leefomgeving voor jongeren. Dit doordat onder andere onderzocht wordt hoe het met de jongeren gaat en welke onderwerpen extra aandacht verdienen. Daarnaast helpt het de samenwerking te stimuleren tussen professionals, ouders, scholen, jongerenwerkers en gemeenten. Het betreft een meerjaren aanpak wat het een duurzaam model maakt. 2.2 Domeinen Het IJslandse model is gericht op preventie van middelengebruik.

Dit door een gezonde omgeving te creëren waarin jongeren kunnen opgroeien. Om dat te bereiken focust het model zich op vier domeinen die invloed hebben op het middelengebruik door jongeren. Deze domeinen zijn gebaseerd op wetenschappelijke onderzoeken uit IJsland. De vier domeinen zijn: gezin, peergroep, school en vrije tijd (Zie afbeelding 2). Binnen elk domein zijn er enkele beschermende en risicofactoren. Beschermende factoren zijn factoren die het middelengebruik verkleinen of voorkomen. Risicofactoren zijn factoren die het middelengebruik kunnen vergroten. In het project Ruimte voor de Jeugd wordt er gebruik gemaakt van de domeinen uit het IJslandse preventiemodel, maar is er een extra domein toegevoegd namelijk: lekker in je vel zitten (Zie afbeelding 3). Dit omdat het doel van het project ook is om mentaal welbevinden te bevorderen onder de jeugd. Domein: Gezin Volgens de grondleggers van het IJslandse preventiemodel is het domein ‘gezin’ de belangrijkste beschermende factor. Onder het domein ‘gezin’ vallen de factoren: Controle en monitoring door ouders, ondersteuning door de ouders, tijd doorbregen met gezin en regels over middelengebruik. Zoals de factoren beschrijven, gaan deze over situaties in, door en rondom het gezin. Deze situaties hebben invloed op de leefomgeving van de jeugd en zijn allemaal een beschermende factor voor middelengebruik.

Domein: Peergroep Het domein ‘peergroep’ bevat de factoren: Afspraken met andere ouders, laat buiten rondhangen en feestjes zonder toezicht. Dit domein richt zich op aspecten die te maken hebben met de vriendengroep van de jeugdigen en de invloed die zij hebben op jongeren. Afspraken met andere ouders is een beschermende factor. Laat buiten rondhangen en feestjes zonder toezicht zijn risicofactoren. In het project Ruimte voor de Jeugd wordt de factor ‘feestjes zonder toezicht’ buiten beschouwing gelaten. Deze factor wordt in het project indirect meegenomen in de factor ‘controle en monitoring door ouders’. Dat is een factor die valt onder het domein ‘gezin’. Domein: School ‘School’ is het derde domein uit het model en bestaat uit de factoren: Betrokkenheid bij school, een positief schoolklimaat en pesten. Deze factoren hebben een directe invloed op de schoolomgeving waarin de jeugd zich een groot gedeelte van de dag begeeft. Verder wordt school in IJsland gezien als een natuurlijke vindplek voor jongeren en hun ouders. Ook heeft een school vaak een centrale rol in de wijk en is er veel afstemming met culturele en sportactiviteiten die na schooltijd plaatsvinden. Betrokkenheid bij school en een positief schoolklimaat zijn beiden beschermende factoren voor middelengebruik. Gepest worden op school is een risicofactor. In het project Ruimte voor de Jeugd ligt

5

de focus op de factoren: positief schoolklimaat en pesten. De factor positief schoolklimaat wordt breder getrokken zodat betrokkenheid bij school daar een onderdeel van is. Domein: Vrije tijd Het volgende domein van het project is ‘vrije tijd’. Dit domein bestaat uit de beschermende factor: Georganiseerde vrijetijdsbesteding. Dit gaat over de participatie van de jeugd in de vrije tijd. Door jongeren een zinvolle vrijetijdsbesteding te bieden, kun je ervoor zorgen dat er een gezonde ontwikkeling plaatsvindt en voorkomen dat jeugd zich gaat vervelen. Als jongeren zich gaan vervelen is het risico groter om middelen te gebruiken of ander risicogedrag te vertonen. Domein: lekker in je vel zitten Aanvullend op het IJslandse preventiemodel wordt in het project Ruimte voor de Jeugd een extra domein toegevoegd, namelijk: lekker in je vel zitten. Dit domein richt zich op de mentale gezondheid van de jeugd in de gemeente West Maas en Waal en is integraal verbonden met de andere domeinen. Afbeelding 2: De domeinen uit het IJslandse preventiemodel

Afbeelding 3: De domeinen van het project Ruimte voor de Jeugd

2.3 De vier fasen De werkwijze van het project Ruimte voor de Jeugd is voor een groot deel overgenomen van het IJslandse preventiemodel. De werkwijze bestaat uit vier fasen (Zie afbeelding 4). In deze vier fasen staat community building centraal. Dit betekent dat ouders en lokale partners bij elkaar worden gebracht om de jongeren heen. Op die manier wordt er een netwerk opgebouwd om de jongeren heen. Tevens zorgt dit voor draagvlak en wordt samenwerking tussen partijen gestimuleerd. In dit hoofdstuk worden de verschillende fasen van het project Ruimte voor de Jeugd doorgelopen. Fase 1. Monitoring: In de eerste fase is er aandacht voor het ophalen van informatie en cijfers over jongeren in de gemeente West Maas en Waal. Dit wordt gedaan door bestaande cijfers op te halen bij bijvoorbeeld de GGD, CBS en andere instellingen en informatiebronnen. Ook wordt er informatie direct bij de jongeren zelf opgehaald middels een vragenlijst die wordt uitgezet bij de 1e en 2e jaars middelbare scholieren van het Pax junior. De vragenlijst heeft betrekking op de domeinen van het project Ruimte voor de Jeugd. De vragen die gesteld worden gaan in op de beschermende en risicofactoren van het IJslandse preventiemodel. Ook is er extra aandacht voor de domeinen: vrije tijd en lekker in je vel zitten. Het domein vrije tijd is opgesplitst in ontmoetingsplekken en activiteiten.

De fase eindigt met het verzamelen van de resultaten van de vragenlijst in een onderzoeksrapport. In dit onderzoeksrapport worden de resultaten beschreven en wordt er ook een koppeling gemaakt met de literatuur over de verschillende domeinen en factoren.

6

Fase 2. Terugkoppeling en dialoog Fase 2 begint met het delen van de resultaten van de vragenlijst die in fase 1 zijn verzameld. De resultaten worden gerapporteerd op meerdere niveau’s. Hierdoor ontstaat er een actueel beeld van de stand van zaken met betrekking tot de gezondheid van de jongeren. In het project Ruimte voor de Jeugd worden de resultaten gedeeld en besproken met collega’s, ouders/verzorgers en samenwerkingspartners in drie aparte sessies. De bijeenkomsten zullen beginnen met een presentatie van de resultaten waarna in gezamenlijkheid de resultaten worden besproken. Dit zodat de cijfers aan de praktijk kunnen worden gekoppeld en er een compleet beeld van de werkelijkheid ontstaat. Vervolgens is er ruime aandacht voor het bepalen van prioriteiten. Specifiek wordt er bepaald welke risico en beschermende factoren de komende tijd de meeste aandacht nodig hebben. Deze prioritering is vervolgens de input voor fase 3. Fase 3. Beleidsvorming In fase 3 worden de prioriteiten uit de sessies van fase 2 besproken. Fase 3 wordt in maximaal 2 bijeenkomsten doorlopen met een kleinere groep partners in vergelijking met fase 2. Belangrijk is dat er vanuit elk domein een vertegenwoordigende partij aan tafel zit. Ieder levert een bijdrage vanuit zijn of haar expertise.

Nadat duidelijk is geworden welke domeinen prioriteit hebben, wordt bekeken welke acties, interventies en/of maatregelen ingezet kunnen worden. Dit zodat de beschermende factoren versterkt kunnen worden en risciofactoren verminderd worden. Vervolgens worden er keuzes gemaakt in welke acties, maatregelen en/of interventies uitgevoerd gaan worden. Fase 4. Uitvoering De acties, interventies en maatregelen die in fase 3 zijn gekozen, worden vervolgens uitgewerkt en uitgevoerd in fase 4. Dit in samenwerking met de betreffende partijen die hiervoor nodig zijn. De verwachting is dat ‘de dag voor en door de jeugd’ aansluit bij deze fase. In de uitvoerende fase is er ruime aandacht voor het betrekken van lokale partijen, jongeren en inwoners. Dit is afhankelijk van de soort actie of interventie die uitgevoerd gaat worden. Als het bijvoorbeeld een fysieke ontmoetingsplek betreft zullen in fase 4 ook partijen zoals jeugdigen en dorpsplatforms betrokken worden. Betreft het bijvoorbeeld het ontwikkelen van nieuwe jongerenactiviteiten zullen de jongerenwerker en school nauwer betrokken worden. Nadat de acties, interventies en maatregelen zijn uitgevoerd, start de cyclus weer opnieuw met het uitzetten van een vragenlijst bij de jeugd en het ophalen van nieuwe cijfers. Afbeelding 4: Vier fasen IJslandse preventiemodel

7

3. Planning

De fases worden achtereenvolgend doorlopen. In onderstaand schema worden de fases weergegeven in een overzicht waar een planning aan is gekoppeld. Fase Fase 1: Monitoring

Fase 2: Terugkoppeling en dialoog

Wat Verzamelen relevante cijfers van GGD, CBS en andere instellingen Uitzetten vragenlijst Pax Christi Junior Analyseren resultaten vragenlijst Bijeenkomst intern -Bespreken resultaten

Wie Gemeente in samenwerking met de GGD

Wanneer Q1 2023

Gemeente in samenwerking met Pax junior Gemeente

Q2 2023

Gemeente

Q4 2023

Bijeenkomst ketenpartners -Bespreken resultaten -Prioriteren

GGD, Sociom, Pax junior, Schoolmaatschappelijkwerkers, Iris Zorg, Halt, Politie, Pro Persona, Jeugdverpleegkundige, Basisscholen, combinatiefunctionaris Jeugd. GGD en gemeente

Q4 2023

Bijeenkomst ouders -Bespreken resultaten -Prioriteren

Q3 2023

Q4 2023

Fase 3: Beleidsvorming

Sessies om acties, interventies en/of maatregelen te bepalen

Afvaardiging van team samenleving & ruimte + lokale partners

Q4 2023 – Q1 2024

Fase 4: Uitvoering

Uitwerken en uitvoeren van acties, interventies en/of maatregelen Afstemmingsoverleggen met partijen indien nodig Verzamelen relevante cijfers

Afhankelijk van de actie, maatregel en/of interventie

Q1 2024 – Q1 2025

Afhankelijk van de actie, maatregel en/of interventie

Q1 2024 – Q1 2025

Gemeente in samenwerking met lokale partners

Q4 2024

Fase 1: Monitoring

8