2023-279 Informatienota Burgerparticipatie stip op de horizon en stand van zaken

Informatienota voor de gemeenteraad

Onderwerp

Burgerparticipatie: stip op de horizon en stand van zaken

Registratienummer Datum collegebesluit Portefeuillehouder Behandelend ambtenaar Aangeleverd aan de griffie Programma Bijlagen Openbaarheid

Z.093345 /266496 19 december 2023 V.M. van Neerbos mw.van Dinther 20 december 2023 Burger, bestuur en veiligheid / Openbaar

Kennis nemen van: Burgerparticipatie: stip op de horizon en stand van zaken

1. Aanleiding 1.1. Stip op de horizon: Gemeente West Maas en Waal met een menselijk gezicht Stel uzelf voor… West Maas en Waal: de gemeente waarin wij (inwoners en gemeentelijke organisatie) elkaar kennen, van elkaar weten wat ons bezighoudt, wat ons drijft, waar we voor staan. Zoveel mensen met even zoveel verschillende perspectieven, historie, kennis en ook belangen… Wat een rijkdom als dit alles samenkomt: in deze verschillen zit juist de kracht. Door precies hier verbinding en medewerking te creëren, wordt visie, beleid en uitvoering nog sterker en completer. Het is dan niet altijd de uitkomst, maar wél de weg ernaartoe die begrip, mogelijkheden en duidelijkheid kan bieden. Inwoners en gemeentelijke organisatie ontmoeten elkaar, op welke manier dan ook én over en weer. Stel uzelf voor… De gemeente West Maas en Waal, wij allemaal, met een gezicht. Dat maakt ons menselijk. 1.2. Onze huidige samenleving en burgerparticipatie, waarom ook alweer? Het waarom is eerder (in 2020) al vastgelegd in de notitie burgerparticipatie. Naast de informatie en aanpak die hierin staan, is het belangrijk om ons bewust te zijn van de huidige maatschappelijke ontwikkelingen die samengaan met een kritische samenleving. Een samenleving die horizontaler is geworden. En waarbij veel mensen in Nederland het gevoel hebben dat zij weinig invloed hebben op besluiten die hen raken.

Ook gemeenten betrekken bewoners steeds meer bij hun plannen (bron: rijksoverheid).

Alphen - Altforst

- Appeltern

- Beneden-Leeuwen - Boven-Leeuwen - Dreumel

- Maasbommel - Wamel

Een belangrijke actualiteit is het wetsvoorstel ‘Versterking participatie op decentraal niveau’, dat bij de Tweede Kamer is ingediend. Beknopt houdt dit in: een gemeente regelt niet alleen betrokkenheid bij de voorbereiding, maar ook bij de uitvoering en evaluatie van het beleid. In het wetsvoorstel wordt ook gesproken over het uitdaagrecht (Right to Challenge). De wet bevordert nog eens extra dat gemeenten kaders en spelregels opstellen, passend bij de lokale omstandigheden. Los van dit wetsvoorstel is participatie niet meer weg te denken uit het dagelijks leven van de Nederlander. Burger- én overheidsparticipatie zijn steeds belangrijker. Tegelijkertijd is participatie lastig. De uitgangspunten en voorwaarden voor een goed proces zijn talrijk en ingewikkeld; de kans op teleurstelling bij inwoners is aanwezig en de juiste balans tussen participatie en de representatieve democratie is complex. Participatieve democratie is een aanvulling op het uitgangspunt van onze democratie: de representatieve democratie. Daarom moeten deze zich op een goede manier tot elkaar verhouden. De gemeenteraad beslist in meer algemene zin hoe participatie eruit ziet (denk aan kaders of beleid). Hiermee creëert de raad de ruimte waarbinnen participatie plaatsvindt. Anderzijds beïnvloedt dit besluit de invloed van de raad zelf.

Want de keuze aan de vooravond van het toepassen van participatie (en op welke trede), beïnvloedt het proces en wat er potentieel uitkomt. Namelijk vía de participatie van inwoners (bron: VNG en Berenschot). 2. Beoogd effect Kennisnemen van de stand van zaken van burgerparticipatie (organisatiebreed), de denkrichting (stip op de horizon) en de tijdlijn. 3. Informatie Die stip op de horizon, hoe bereiken we die? 3.1. Intern Burgerparticipatie goed neerzetten? Dit hangt samen met de interne basisprocessen en samenwerking binnen de gemeente in zijn totaliteit. Het gewenste projectmatig werken, integraal samenwerken en communicatie met inwoners (hier zit ook de link met de organisatieontwikkeling) is de basis voor succesvolle participatie. Hiervoor zijn vaardigheden en bewustwording nodig bij onze professionals. De ambtenaar @nno nu werkt van buiten naar binnen. Dit is de kern van burgerparticipatie. Naast de aandacht hiervoor richting onze huidige collega’s, is het van belang deze manier van werken mee te nemen in de werving & selectie en onboarding van toekomstige collega’s. Ook u, de gemeenteraad, heeft een belangrijke rol in participatieprocessen. Namelijk in de vormgeving van het zo belangrijke verwachtingsmanagement. Dit kunt u doen met kennis over wat een trede inhoudt, en wat dit betekent in relatie tot een beleidsstuk of project. Van

belang is om vóóraf besluit te nemen over de trede op de participatieladder. Om als gemeente daar vervolgens met een doordachte aanpak naar te handelen en ons hier gedurende het gehele proces aan te confirmeren. Zo doen we ook achteraf wat we vooraf communiceren. Hierbij is niet alleen communicatie naar onze inwoners, maar zeker ook interne communicatie en duidelijkheid tussen college, raad en ambtenaren van essentieel belang. Interne organisatie: we zijn gestart! Belangrijk is: eerst de basis op orde. Dus zijn we gestart met de interne organisatie en bewustwording bij onze professionals dat: • Burgerparticipatie al regelmatig onderdeel is van ons werk. • Doorontwikkelen nodig is om als gemeente aangesloten te blijven bij de wensen en ontwikkelingen van deze tijd en de toekomst. Medewerkers Samen met bureau Samenwerken met Resultaat werken we aan kennis, vaardigheden en handvatten om burgerparticipatie een volwaardige plek te (gaan) geven in de organisatie. Dit is gedaan via workshops (een eerste kennismaking) en trainingen (een dag) voor alle medewerkers die te maken hebben met beleid en projecten en dus met inwonerparticipatie. Team dienstverlening heeft via een teambijeenkomst ook aandacht gehad voor het onderwerp. Interviews Hiernaast zijn interviews gehouden met het college, raadsleden, griffie en inwoners.

De uitkomsten hiervan zorgen voor duidelijkheid over waar de organisatie staat en waar het naartoe wil. Samen met de input van medewerkers (vanuit de workshops) is dit een mooi startpunt voor het ontwikkelen visie, beleid en de leidraad inwonerparticipatie. Leidraad inwonerparticipatie De leidraad inwonerparticipatie is een stappenplan (basis werkwijze) voor intern gebruik, mogelijk ook uit te breiden naar extern gebruik. Deze zorgt voor duidelijkheid over te nemen stappen, rollen en verantwoordelijkheden binnen een participatieproces. Het versterkt de gelijkheid in de manier waarop we met participatie omgaan. In de leidraad is ook aandacht voor hoe de gemeenteraad geadviseerd wordt. We werken vervolgens gezamenlijk uit hoe er besluiten genomen worden over de wijze van burgerparticipatie bij projecten en beleidsvorming. De leidraad wordt opgesteld door een werkgroep, bestaande uit inwoners, raadsleden en medewerkers. Blijven leren, blijven ontwikkelen Naast de ontwikkeling die we in willen zetten, leven we natuurlijk in het nu. Steeds meer ambtenaren staan nú bewust stil bij keuzes en acties rondom burgerparticipatie, in hun huidige beleid en projecten. De workshops, trainingen, leidraad, doorlopende interne communicatie en doorvertaling door / voor de gemeenteraad dragen eraan bij dat medewerkers de participatieladder kennen en weten onder welke voorwaarden en kaders

welke trede te adviseren. De grotere ontwikkeling moet nog komen, dus dit gebeurt binnen de mogelijkheden en de kennis van nu. Ook hier weer: leren door te doen. Belangrijk is om alert te blijven op wat er nodig is voor onze medewerkers qua ontwikkeling; om de juiste vaardigheden te bezitten voor het vormgeven en uitvoeren van participatieprocessen. Dit nemen we mee in het beleidsplan. 3.2. Zichtbaarheid: communicatie Zijn we zichtbaar voor onze inwoners? Mooi! Want dan ‘zijn we er’. Zijn we niet of te weinig zichtbaar? Dan weten inwoners simpelweg niet welke mogelijkheden er zijn, dát we er zijn. ‘Er zijn’ op de juiste plekken, fysiek én online, is nodig om inwoners te bereiken en te motiveren om mee te doen. Want al zijn onze (toekomstige) participatie instrumenten (zie 3.3.) nog zo toereikend… Zichtbaarheid is nodig om inwoners allereerst te bereiken. En vervolgens te enthousiasmeren en activeren. Daarom is het van belang om onszelf te laten zien. Om te vertellen wat we doen. Op welke manier we staan voor onze inwoners. En de drijvende krachten achter plannen een gezicht te geven. Het college, de raad, maar óók de ambtenaar die zich hard maakt voor het thema. Tegelijkertijd is het nodig om onze inwoners in communicatie te betrekken. Hén voor elkaar zichtbaar te maken. Verhalen en ervaringen te laten vertellen aan de buitenwereld.

Successen, verbeterpunten, hoe we sámen voor elkaar hebben gekregen wat we doen. Hen als ambassadeurs aan ons te verbinden. We kunnen organisatie en inwoners samenbrengen in onze verhalen; hoe hebben we elkaar versterkt? Waar ging het goed en hoe kan het beter? Want… zo werkt het toch met verbinding? Als we onszelf en elkaar durven te laten zien, als we elkaar kennen en weten wat we doen, dan ontstaat een menselijke relatie en begrip. Dus is het advies: geef de mensen in onze gemeente (onze organisatie én inwoners) een gezicht: ‘Dit zijn wij.’ Vertel de verhalen op een manier die de inwoners aanspreekt. Dat maakt ons menselijk. Hierdoor ontstaat begrip, bekendheid, feeling en vooral vertrouwen bij wat we doen. En natuurlijk sluit dit advies volledig aan op de missie uit het collegeprogramma. ‘Bijdragen aan het levensgeluk van onze inwoners’. Communiceer, door in beeld te brengen hoe het is om hier te leven. Hoe we dit sámen doen en dus ook: wat inwoners kunnen doen via inwonerparticipatie. Belangrijk is om hiervoor communicatiemiddelen- en mogelijkheden in te zetten passend in het nu, passend bij hoe onze inwoners zich bewegen, fysiek en online. Bijbehorend advies is om prioriteit te maken van doorontwikkeling op communicatievlak, via een strategisch plan en de uitvoering daarvan.

Als we zichtbaar zijn en in verbinding zijn, kunnen we streven naar het bereiken van inwoners die behoren tot de ‘stille meerderheid’. En ernaar streven om ook hen deze bestuursperiode (én daarna) te zien, te enthousiasmeren, en wie weet zelfs te activeren. Ziet u deze communicatie voor zich? Dan is dít het moment om, in deze stip op de horizon, de twist te maken naar de participatiemogelijkheden. Want de verwachting is dat vanuit deze communicatievorm drempels mogelijk lager worden. En enthousiasme groter. En wie weet…

Betrekken we dan steeds meer inwoners, niet alleen als een thema (angstig) dichtbij komt. Juist in die fase ervoor. Want: meedenken over en meedoen in je eigen leefomgeving… ‘Wat mooi dat dit kan!’ Het essentiële onderdeel communicatie wordt opgenomen in de visie en het beleidsplan. 3.3. In actie: participatie Het is helder: communicatie en participatie is sterk aan elkaar verbonden. Want het enthousiasmeren én activeren (zie 3.2.) werkt alleen als de wijze van meedenken en meedoen past bij onze inwoners: Hoe maken we burgerparticipatie ‘gewild’ en van meerwaarde, voor inwoners maar ook voor de organisatie? Hoe maken we het laagdrempelig voor alle generaties? Hoe zorgen we voor inclusieve inwonerparticipatie? Multidisciplinaire aanpak Er zijn vele manieren waarop dit kan. Fysiek én online. Inloopavonden en andere fysieke bijeenkomsten, zoals co-creatie met professionals, kennen we. Ook kennen we een bouwapp. Door deze maar juist ook andere, nieuwe manieren van participatie structureel in te zetten, passend bij het doel en de doelgroep, vergroten we de groep mensen met wie we in contact staan. Want zoveel mensen zoveel manieren. Maar ook zoveel drempels. Met een multidisciplinaire aanpak, waarbij we meerdere instrumenten van participatie inzetten, verlágen we die drempel voor méér mensen. Zo is er voor iedere doelgroep wel een methode die passend is.

Fysiek in het dorp, maar misschien ook wel online vanuit je eigen bank, vanuit je eigen huis. Instrumenten voor participatie Gelukkig is hier landelijk al veel onderzoek naar gedaan. En zijn er bestaande instrumenten en bewezen methoden waar je als gemeente gebruik van kunt maken. Aanvullende hierop kunnen onze inwoners ons natuurlijk ook de wijsheid geven: op welke manier kunnen we jou benaderen? Wanneer word je enthousiast, wanneer stap jij over die drempel? Op welke manier wil je meedenken? En waarover? Hoe vaak? Etc. De wens is om dit uit te gaan vragen, waarbij we streven naar een zo hoog mogelijke respons. Natuurlijk is deze stap óók burgerparticipatie. En is de vraag: hoe bereiken we alle groepen en alle generaties? U ziet: ook het succes van deze beginstap hangt direct samen met sterke communicatie. Het onderdeel participatie wordt opgenomen in de visie en het beleidsplan. Van belang is dat we én starten (leren door te doen) én werken aan de visie en deze blijven bijstellen aan de hand van ontwikkelingen gedurende de tijd. 3.4. Beleid Naast de bekende kennis over participatie, wordt beleid opgesteld in verbinding met onze inwoners; de antwoorden liggen immers veelal in hun handen. Het advies is om hen grootschalig te bevragen over communicatie en participatie. Het collegevoorstel voor de dag

van toekomst sluit hierop aan. Uiteraard worden in het opstellen van beleid ook meegenomen de leidraad, en alle verkregen informatie van medewerkers, raad en college. Uitvoering beleid Verwachting is dat de uitvoering van het beleid zal bestaan uit doorontwikkeling intern en extern, met daarbij ook instrumenten voor participatie en aandacht voor communicatie. Hiermee gaan we dé stap zetten om onze inwoners te gaan bereiken en steeds meer te activeren. In dit deel zit het meeste uitvoerende werk qua tijd en ook qua kosten. We willen keuzes kunnen gaan maken over waarmee (en hoe) we willen werken en dit passend maken voor onze gemeente. We starten, we gaan ervaren, we stellen bij en we blijven bouwen. Gedurende de tijd sluiten we steeds meer aan op de nog op te stellen visie en het beleid burgerparticipatie (en de eventuele nieuwe instrumenten die daaruit voortkomen). Inclusieve participatie: aandacht voor alle doelgroepen In het beleid is aandacht voor al onze inwoners, alle generaties, alle doelgroepen. Belangrijk is dat er ook gericht aandacht is voor kinderen en jongeren in onze gemeente. Daar waar mogelijk sluiten we graag aan op bestaande mogelijkheden om hen te bereiken. Als gemeente mogen we heel trots zijn op de kinderraad en democracity. Laten we deze initiatieven aanmoedigen en vooral blijven kijken naar meer manieren om de jonge generatie te enthousiasmeren.

Want ook deze generatie is een doelgroep in de doorontwikkeling van burgerparticipatie. De wet voor burgerschapsonderwijs (deze gaat over de basiswaarden van de democratische rechtsstaat en het snappen van democratisch burgerschap) kan hiervoor mogelijk een goede kapstok bieden. Daarnaast is het belangrijk om bij participatieacties (en communicatie) ook altijd bewust te handelen naar hoe deze jonge generatie te enthousiasmeren en activeren. Dag van de Toekomst in relatie tot inwonerparticipatie Positief kritisch bekijken we de dag van de toekomst, het participatie instrument dat gekoppeld is aan de visie leefbaarheid. We richten ons hierbij op het format en de deelname. We beantwoorden de vraag of deze aansluiten bij het doel en de te bereiken doelgroepen en we geven advies over de aanpak. Hierbij focussen we ons op een concrete actie richting inwoners als mooie voorloper in de richting die we op willen met burgerparticipatie. Het is waardevol om zichtbaar te zijn en de actie levert belangrijke informatie op voor het (door) te ontwikkelen beleid inwonerparticipatie. Daarom wordt hiervoor momenteel een collegevoorstel geschreven: • Aansluitend op het betrekken van meer inwoners én • In het licht van de ontwikkelingen van inwonerparticipatie.

3.5. Alvast een kijk in de toekomst • Advies is om instrumenten voor participatie uiteindelijk ‘in de la’ klaar te hebben liggen. Zodat we, bij beleid en projecten, keuzes kunnen maken welke vormen het beste passen. En deze dan ook tot onze beschikking hebben. Denk aan methoden

•

•

•

•

voor fysieke bijeenkomsten en instrumenten voor online participatie. Bij keuze voor deze instrumenten zullen deze geïmplementeerd moeten worden. Het opstellen van de visie leefbaarheid 2050 (na 2026) leent zich voor burgerparticipatie in optima forma. De leerpunten uit de evaluatie van de visie 2030 nemen we mee in de activiteiten richting deze nieuwe visie leefbaarheid. Het beleid burgerparticipatie dient als leidraad voor de aanpak, waarbij de participatie instrumenten ingezet kunnen worden. Uit de doelen voor 2023 - 2024 blijkt duidelijk dat de focus in deze jaren vooral ligt op (interne) ontwikkeling en processen, waarmee we daarna overtuigend naar buiten kunnen treden. Het blijft enorm belangrijk om aandacht te houden voor de interne organisatie en wat nodig is om participatie tot goede uiting te brengen. Waarin moeten we bijleren? Hoe kunnen we ontwikkelen voor de nodige vaardigheden? Uiteraard gaan we een stap verder; we willen actief burgerschap waar mogelijk volop stimuleren en ondersteunen. Zo zetten we ook de duidelijke stap naar overheidsparticipatie, waarbij de gemeente participeert in inwonerinitiatieven, in plaats van andersom.

Voordat we burgerinitiatieven ten volle kunnen ondersteunen is van belang dat ook die bijkomende processen scherp staan: vanaf de wijze hoe inwoners met hun idee ‘binnenkomen’, hoe de daaropvolgende (interne en externe) communicatie is met inwoners tot en met besluitvorming rondom een initiatief. Het is duidelijk dat dit organisatiebrede vraagstukken zijn. Deze sluiten ook aan op de organisatieontwikkeling.

3.6. Tijdlijn: betrokkenheid gemeenteraad in groene blokken Graag informeren wij u over de tijdlijn zoals deze nu bekend is. Vanzelfsprekend is het zo dat deze planning ook afhankelijk is van onverwachte ontwikkelingen en tijd die nodig is om besluiten te nemen. Er zijn uiteraard momenten waarop u als gemeenteraad actief betrokken wordt bij de ontwikkelingen rondom inwonerparticipatie. Dan wordt u gevraagd om kennis te delen, in een proces betrokken te zijn of om goedkeuring te verlenen. In de tijdlijn vindt u deze momenten terug in de groene blokken.

• Alle teams die te maken hebben met beleid en projecten en dus met inwonerparticipatie (BOR, Ruimte en Samenleving) hebben een workshop gehad over inwonerparticipatie (bewustwording). Team Jun-Jul 2023 dienstverlening heeft via een teambijeenkomst ook aandacht gehad voor het onderwerp.

• Er zijn interviews gehouden met het college, raadsleden, griffie en inwoners. Deze input geeft T/m Jul 2023 duidelijkheid over waar de organisatie staat en geeft input voor de training en de leidraad.

Sep 2023

• Alle medewerkers die vanuit beleid en projecten te maken hebben met inwonerparticipatie, volgen een hele dag training over inwonerparticipatie.

• Twee raadsleden (die ook geinterviewd zijn) werken mee aan het opstellen van de leidraad inwonerparticipatie, samen met inwoners en ambtenaren. De leidraad is een werkwijze waarin rollen en Nov-Dec 2023 stappen in participatieprocessen omschreven staan. De leidraad wordt eind 1e kwartaal 2024 opgeleverd. - Jan 2024

• Voorstel aanpak Dag van de toekomst i.r.t. inwonerparticipatie: Uitvoering van dit voorstel levert Maart 2024

Okt 2023 Mrt 2024

April 2024

2e kwartaal 2024

Mei 2024

belangrijke informatie op voor het op te stellen beleid inwonerparticipatie. Bij akkoord wordt de raad hierover geïnformeerd. Als de actie de kosten overschrijdt van de huidige dag van de toekomst, wordt het een raadsvoorstel.

• Hoe staan dorpsplatforms i.r.t. inwonerparticipatie: dit wordt opgenomen in beleid inwonerparticipatie. In deze fase: aandacht voor de rollen en verbinding over en weer tussen platforms en gemeente. Deze worden, indien nodig, aangescherpt. Ook wordt ingezet op het nieuw leven inblazen van dorpsplatform Beneden-Leeuwen.

• We realiseren een visie op inwonerparticipatie. Verwachting is dat deze 25 april als raadsvoorstel ter goedkeuring voorgelegd wordt.

• We vormen een structurele werkgroep met inwoners, raadsleden en medewerkers. Zij klankborden en zijn de ambassadeurs binnen en buiten de organisatie.

• We gaan tijdens een rtg (in mei) met de raad in gesprek over de leidraad én over wat nodig is om inwonerparticipatie ook vanuit de raad verder vorm te geven: dit gaat dan o.a. over de rol van de raad en de te stellen kaders. Dit is input voor het vormen van beleid.

April - Mei Juni 2024

Okt 2024

Doorlopend

n.t.b.

• Indien akkoord collegevoorstel of raadsvoorstel 'dag van de toekomst i.r.t. inwonerparticipatie': uitvoeren van deze actie, idealiter in april - mei - juni.

• De visie leidt tot een beleidsplan. Input van de raad wordt verkregen via in de tijdlijn genoemde momenten. Verder is de leidraad en input van inwoners van belang. Evenals de actie uit het voorstel 'dag van de toekomst i.r.t. inwonerparticipatie', bij goedkeuring. Verwachting is dat het beleid in de loop van 3e kwartaal 2024 als raadsvoorstel ter goedkeuring voorgelegd wordt.

• Na vaststelling beleid: uitvoering beleid met alle bijbehorende acties.

• Het beleid wordt doorvertaald naar een participatieverordening. Deze vervangt de inspraakverordening. Hierin zit ook het uitdaagrecht. Dit staat in verband met het wetsvoorstel ‘versterking participatie op decentraal niveau’. De raad stelt regels op en stelt de verordening vast.

• Evaluatie van de (totstandkoming) visie leefbaarheid 2030: Hierbij wordt ook bekeken in hoeverre inwonerparticipatie is toegepast en hoe dit is verlopen. We vragen enkele raadsleden om mee te werken 2e kwartaal aan een interview hierover. De raad wordt geinformeerd over de evaluatie (dit wordt opgenomen in LTA, april - mei 2025). 2025

4. Kanttekeningen In de doorontwikkeling van burgerparticipatie, waarmee een start gemaakt is medio 2023, zijn we lerend. We bouwen door het opdoen van ervaring. Om deze reden herijken we plannen indien nodig. We houden rekening met de dynamiek die burgerparticipatie met zich meebrengt; ontwikkelingen en nieuwe inzichten blijven komen. Binnen onze gemeente, regionaal én landelijk. Hierop zijn we alert en we stellen bij. Zo blijven we op koers. Kanttekeningen en voorwaarden om de ideeën goed tot uiting te kunnen brengen, volgen in het nader uit te werken beleid burgerparticipatie. 5. Financiën In het nader uit te werken beleid en het advies voor acties en werkzaamheden die daaruit voortvloeien, wordt duidelijk welke kosten waarmee gemoeid zijn. Dit geldt ook voor acties in aanloop ernaartoe die ons helpen de beschreven richting te realiseren.

Burgemeester en wethouders van West Maas en Waal,

P.G. (Perry) Arissen gemeentesecretaris

V.M. (Vincent) van Neerbos burgemeester