2023-231 BA Burgercollectief Dreumelse Waard - Bezwaar en zienswijzen vergunningen UWDH gericht aan provincie Gelderland

Gedeputeerde Staten van Gelderland Postbus 9090 6800 GX Arnhem Per mail: post@gelderland.nl Onderwerp: Bezwaar en zienswijzen vergunningen project UWDH Uw Kenmerk: zaaknummer 2022-012703 Dreumel, 18 oktober 2023 Geachte Statenleden, “De Vonkerplas is voor veel dieren en planten geen aantrekkelijk leefgebied”. Door de plas te verondiepen zal de waterkwaliteit verbeteren en wordt de natuur hersteld. Zo is vanaf 2018 tot vandaag, te lezen op de website van het UWDH-project. Door eigen waarnemingen in de Dreumelse Waard en bij het verondiepingsproject Over de Maas, wisten wij dat zowel de diagnose van een lage biodiversiteit als de remedie verondiepen niet klopten. Daarom hebben we in mei 2018 een presentatie gehouden, om transparant te maken dat het verondiepen in de praktijk meestal neerkomt op het tegen betaling laten storten van verontreinigde grond en -bagger, en om te laten zien dat er zeker rondom de Vonkerplas, geen “natuurherstel” noodzakelijk was. Daarna hebben De Gelderlander, The Plastic Soup Foundation, Follow the Money, De Groene Amsterdammer en Zembla, de bijzondere gang van zaken rondom beide plassen in Dreumel ook uitgebreid beschreven. Sindsdien hebben wij geregeld contact met het UWDH-team en hebben we zelf onderzoeken gedaan naar flora en fauna in samenwerking met de Radboud- en Wageningen universiteiten.

Toch werden alle argumenten en feiten, steeds door de ingehuurde ecologen van het project van tafel geveegd. Het verondiepen bleef terugkomen en werd ondanks alle beschikbare kennis, als ontwerpvarianten gepresenteerd in DO1.5. en DO1.99. Ten einde raad, hebben wij in april 2019 onze informatie, gedeeld met de Staatssecretaris en aansluitend een gesprek op het Ministerie gehad. In september 2019 greep het Ministerie van I&W in en gaf het opdracht om de Vonkerplas ongemoeid te laten, -beter te participeren en -eerst een grondig ecologisch onderzoek (nulmeting) te laten doen. De besluiten om af te zien van verondieping en eerst een ecologisch onderzoek te doen, werden genomen vanwege de ontbrekende ecologische onderbouwing en -participatie in het UWDH-project en niet vanwege maatschappelijke onrust, zoals de MER suggereert. Oorzaak en gevolg worden in de MER genoemd maar in een omgekeerd verband. Het is kwalijk, voor de lezers van de MER, dat het ingrijpen door het Ministerie onbenoemd blijft, dat ook de brief van de Staatssecretaris met het besluit niet in de bijlagen zit en dat dit alles wordt afgedaan als “maatschappelijke onrust”. Het onderzoek waarvoor het Ministerie opdracht gaf, werd wel uitgevoerd. In februari 2023, werd het rapport “Ecologische Beoordeling Vonkerplas” door ATKB gepubliceerd en gedeeld met het UWDH-team.

Uit het onderzoeksrapport blijkt dat de Vonkerplas en haar oevers een hoge soortenrijkdom kennen van planten én dieren met diverse (doel) soorten, die kenmerkend zijn voor helder en schoon water en dat er sprake is van een evenwichtig ecosysteem. Belangrijk in de context van dit bezwaar is de conclusie dat de soortenrijkdom nu sterk (positief) beïnvloed wordt, door de periodieke connectiviteit met de Waal. Ondanks die wetenschap, wordt de zomerdijk in het UWDH-ontwerp DO2.1 dichtgezet, om een smalle geul langs de Vonkerplas mogelijk te maken. Hierdoor verdwijnt de ecologisch belangrijke, periodieke connectiviteit met de Vonkerplas! Toch wordt in de MER direct- en indirect gesuggereerd dat de Vonkerplas ongemoeid blijft. Maar uitvoering van het ontwerp heeft een sterk negatieve invloed op de hele Vonkerplas. Dit wordt in de MER niet

1

meegenomen. Integendeel, er wordt zelfs beweerd dat het dichtzetten alleen maar positieve effecten heeft, zoals een betere waterkwaliteit van de Vonkerplas. Een bijzondere claim, omdat het ecologische onderzoek nu juist concludeert dat de waterkwaliteit van de Vonkerplas al heel goed is, ook al stroomt er 20 dagen per jaar voedselrijk water uit de Waal in. Zo wordt een zekere achteruitgang van (doel) soorten naar een zeer onwaarschijnlijke plus (0/+) om- geschreven. Naast de “maatschappelijke onrust” geeft de MER u ook hier een onjuiste voorstelling van zaken. In de vierendertigduizend pagina’s tellende bijlagen, is nergens melding gemaakt van dit essentiële ecologische rapport, -de uitstekende waterkwaliteit van de Vonkerplas of -het schadelijke effect van het dichtzetten van de periodieke verbinding met de Waal. Met het negeren van dit rapport, worden ook onze participatie, kennis en de aanwijzingen van het Ministerie buiten het project geparkeerd. Dat geldt ook voor onze ideeën voor de hele Dreumelse Waard zoals die te vinden zijn in “Droombeeld Vonkerplas” door Bosch & Slabbers. Dat traject is opgestart vanuit het UWDH-project (gereed in januari 2022). Ook die inbreng speelt geen rol in de planvorming of beoordeling en het rapport is niet te vinden in de bijlagen. Dat had gezien alle vertragingen gemakkelijk gekund.

Het staat vol kansen en oplossingen; zoals een veel betere oplossing tegen de vissterfte in bestaande geulen, een alternatief geulontwerp dat de Vonkerplas wel ongemoeid laat en het vervangen van het gifdepot (“Bult van Dekker”) door een moerasbos. In DO2.1 daarentegen, loopt de nevengeul rakelings langs dit depot, dat sterk vervuild is met o.a. cadmium, kwik, koper, HCB en PCB’s. En daarom moet de nieuwe geul, ter bescherming tegen uitlogen, over de halve lengte (!) met klei worden bekleed en worden gemonitord. Een kleibodem voldoet bovendien niet aan de bodem-eisen (Zand, grind en stenen) voor een meestromende nevengeul (Kroes et al., 2007). Dit alles is kenmerkend voor de krampachtigheid van de gekozen oplossing.

Gehele context van het project. Oevergeul (langsdammen), Vonkerplas, Oostelijke Geul, Westelijke geul, het gifdepot en de nieuwe UWDH-geul

Ook wij zien meerwaarde in het met de Waal mee laten stromen van de westelijke nevengeul bij Dreumel en in het wegnemen van drempels in (beide) bestaande geulen (de westelijke- én oostelijke geul), zodat er minder vissterfte op zal treden. Maar het UWDH-ontwerp is het natuurdoel voorbijgeschoten. Om maar zoveel mogelijk oeverlengte te realiseren, wordt 800m geul in een smalle strook geplaatst die daar geen ruimte voor biedt. Dit veroorzaakt een reeks van ingrijpende-, riskante- en/of zeer kostbare maatregelen die bovendien het landschap en de geul er niet mooier of natuurlijker op maken: 1. Wegnemen drempels Westelijke geul 2. Nieuwe geul en aansluiting Westelijke geul 800m 3. Aanbrengen beschermende kleilaag langs gifdepot (400m) 4. Onderhoudsbrug naar zuidwestelijke waard 5. Brug met inlaatwerk 6. Dichtzetten zomerdijk/ periodieke verbinding Vonkerplas (120m) 7. Vergraven leikade (zomerdijk) omdat de geul anders niet past (500m) 8. Voortdurend monitoren uitloging gifdepot

2

9.

Voortdurend onderhoud/ wegnemen sediment

Naast het dichtzetten van de Vonkerplas heeft het ontwerp meer ecologische problemen. Zo is het uitlogen van het gifdepot, waar de nieuwe geul rakelings langs loopt, al uit een eerder onderzoek gebleken:

“Uit uitloogtesten volgt dat het klasse 4-slib uitloogt” Bron: Memo-Aanvullend archiefonderzoek depot Dekker, pagina 3 Dit wordt in de MER niet vermeld, en de maatregel om na het graven van de geul te monitoren of het gif uitloogt, suggereert ten onrechte dat dit niet al bekend zou zijn. Daarnaast wordt de nieuwe geul aangetakt op de 6km lange- en 100m brede meestromende oevergeul die natuurdoelen heeft, die overeenkomen met de nieuwe nevengeul. Die bestaande Oevergeul is net als de Vonkerplas uitgebreid onderzocht en blijkt zeer succesvol voor stroomminnende soorten. Omdat een deel van de vissen uit de oevergeul, via de nieuwe geul, terecht zullen komen in de oostelijke geul, waar de problemen met vissterfte niet worden opgelost, zullen deze vissen sterven en zo kannibaliseert de nevengeul op de visstand van de oevergeul. Wat ons betreft zijn de effecten van de nieuwe geul en gerelateerde ingrepen daarom -/-- en zeker geen 0/+. Wij hebben een variant voorgesteld die deze nadelen veel minder heeft en slechts de helft van de maatregelen vereist, maar er is geen serieuze poging gedaan om deze technisch haalbaar te maken. Met wat overleg en creativiteit had dit mogelijk wel gekund. Het argument om onze oplossing af te keuren (te veel erosie) is twijfelachtig.

Net zoals bij de verondiepings-plannen, wordt ingehuurde expertise ingezet om een vooringenomen oplossing aan de man te brengen, niet om samen de beste oplossing te zoeken. In de MER wordt de 1500m bestaande westelijke geul opgeteld bij de 800m nieuwe geul om zo op 2,3 kilometer “nieuwe” nevengeul te komen. En van de 800m die wel nieuw is zal de helft niet de ideale bodem voor het doel hebben. Conclusie Wij vinden dit alles getuigen van tunnelvisie: om een boekhoudkundig doel van oeverlengte te realiseren redeneer je alles naar je eigen oplossing toe, hoe vreemd, riskant en gebieds-oneigen die oplossing ook is. Uit de wijze waarop alternatieven worden afgeschoten en essentiële context en -wetenschap, worden weggelaten, wordt duidelijk dat er geen echte interesse is, wat participatie en kennis voor het project kan opleveren. Wij (en ook andere participanten) ervaren het proces, waar we jarenlang enorm veel tijd in hebben geïnvesteerd, in ieder geval als een ondoordringbare muur. Als je wat meer uitzoomt zie je dat de interpretatie van de taakstelling 10km meestromende nevengeul, erg schadelijk uitpakt. Niet omdat het op zich een schadelijke doelstelling is, maar omdat (de natuur van) het gebied er niet om vraagt en, in dit geval, zelfs slechter wordt.

In de gebiedsvisie die wij hebben samen met de Boomgroep Wamel, RWS, de Provincie en Bosch & Slabbers hebben opgesteld is wél vanuit het gebied gedacht. En zie je ook andere oplossingen. De opstellers hebben, denken we, onvoldoende beeld bij het geweld van de echte natuurkrachten in het gebied. Het gemillimeter in het ontwerp, staaft deze gedachte. Wij maken bezwaar tegen enige UWDH-vergunning voor de nevengeul naast- en het dichtzetten van de Vonkerplas vanwege de deels onjuiste en vooral incomplete informatie hierover in de MER, de onnodige ecologische schade die dit veroorzaakt, het gekunstelde- en eveneens onnodig (blijvend) kostbare ontwerp en de tekortschietende participatie en ontbrekend draagvlak.

3

Het UWDH-project biedt een unieke kans om twee bewezen, succesvolle ecosystemen (de Vonkerplas en de Oevergeul) te beschermen en zelfs te versterken en tegelijkertijd ook de kwantitatieve KWR-doelen te halen, maar het schiet daarin nu jammerlijk tekort. Dit deel van het project is daarom in strijd met het KWR/ SDGdoel van het “beschermen van ecosystemen, bossen en biodiversiteit”.

Met vriendelijke groet,

Frans van Egmond, Dré van Rossum, Gert-Jan van Engelen en Harold Koolhout. Burgercollectief Dreumelse Waard

4

Bijlagen Gebruikte bronnen ...................................................................................................................... 6 Alternatief ontwerp Westelijke Nevengeul ................................................................................ 7 De vergeten Oostelijke geul - onnodige vissterfte ..................................................................... 8 Negatieve ecologische impact van de nevengeul op de Vonkerplas .......................................... 9 Waterkwaliteit Vonkerplas ....................................................................................................... 11 Groei biodiversiteit Dreumelse Waard ..................................................................................... 12

5

Gebruikte bronnen 27-02-2018

Samenwerkenaanriviernatuur.nl - Natuurherstel Vonkerplas

17-05-2018

Youtube - Presentatie Burgercollectief Dreumelse Waard

18-10-2018

De Gelderlander - De plas is zo groot als Dreumel. En dat willen ze volstorten met troep

09-10-2018

Plastic Soup Foundation - MAAS BLIJKT AFVALPUT VAN BELGIË

13-02-2019

De Groene Amsterdammer - Van de regen in de drab

13-04-2019

Follow the Money - In het land van Maas en Waal worden miljoenen verdiend aan schimmige slibstort

23-09-2019

Zembla - Gokken met bagger

17-01-2019

YouTube - VTC Wamel -Presentatie Biodiversiteit Vonkerplas

27-02-2019

Burgercollectief - Brief burgers West Maas en Waal aan de Staatssecretaris

05-09-2019

Voortgang duurzaam hergebruik grond – Brief Staatssecretaris I&W

09-03-2023

ATKB – ECOLOGISCHE BEOORDELING VONKERPLAS

18-01-2023

Bosch & Slabbers - Droombeeld Vonkerplas op basis van UWDH plan

02-04-2019

Kragten - Memo-Aanvullend archiefonderzoek depot Dekker

01-06-2018

WUR- Radboud - Langsdammen in de Waal

03-10-2023

Natuurgeweld Oeverwal Dreumelse Waard

6

Alternatief ontwerp Westelijke Nevengeul Zowel het UWDH-ontwerp als ons aangedragen alternatief (hierna te noemen “Alt. BCDW”) voorzien in dezelfde functie: • Het verbinden van een bestaande westelijke niet mee-stromende nevengeul met de Waal (stroomopwaarts) zodat die wel mee gaat stromen • Het geleidelijk, zonder drempels, stroomafwaarts af laten lopen van de gehele nieuwe nevengeul van 2,36 m+ NAP bij de monding, naar 2.18 m+ NAP bij de uitstroom, zodat vissterfte minder optreedt bij laag water. Een illustratie van beide alternatieven: Het UWDH ontwerp:

Ons voorstel Alt. BCDW

7

De vergeten Oostelijke geul - onnodige vissterfte In tegenstelling tot het UWDH-ontwerp voorziet ons voorstel ook in het wegnemen van de drempels in de oostelijke geul, die loopt van de Vonkerplas naar de KIL. De redenen daarvoor zijn: • De oostelijke geul heeft ook drempels en er treedt zelfs meer vissterfte op (aanvoer vissen vanuit de Vonkerplas en de Waal via de haven) • De oostelijke en westelijke geulen staan met elkaar in verbinding bij de kil in Dreumel, wat onherroepelijk leidt tot meer- en onnodige vissterfte. Dat ondermijnt de voordelen van het wegnemen van drempels in de westelijke geul. Want vissen migreren bij een normale waterstand van de ene geul naar de andere.

Afbeelding: Vissen kunnen vrij migreren van de westelijke naar de oostelijke geul

Afbeelding, Augustus 2022, Massale vissterfte in de oostelijke geul wordt niet opgelost in het UWDH-project

8

Negatieve ecologische impact van de nevengeul op de Vonkerplas De MER is van 19 juli 2023. Daarin staat herhaaldelijk dat de Vonkerplas ongemoeid blijft:

• • •

“Tijdens het planproces is besloten af te zien van de gedeeltelijke verondieping van de Vonkerplas, waardoor de Vonkerplas ongemoeid blijft”, “Nu blijft de omgeving van de Vonkerplas grotendeels ongemoeid, met uitzondering van het gebied waar de geul Dreumel begint” en “Ecologische waarden in en rondom de Vonkerplas blijven onveranderd. Enkel bij de bestaande instroom van de Vonkerplas naar de Waal wordt het begin van de geul Dreumel gerealiseerd”

Een impressie van de situatie voor- en na deze ingreep:

Hier wordt de lezer op het verkeerde been gezet. Want door de ingrijpende maatregel wordt de hele ecologie van de Vonkerplas beïnvloed. Dit is niet alleen strijdig met de afspraak dat de Vonkerplas ongemoeid zou blijven, maar de stelling dat de Vonkerplas met deze uitzondering “grotendeels ongemoeid” zou blijven of dat “ecologische waarden onveranderd blijven” of zelfs een + voor de ecologie op zou leveren, zijn niet juist. Want door de aanleg van de nevengeul en het daaraan gerelateerde vergraven en doortrekken van de zomerdijk bij de instroom van de Vonkerplas wordt de ecologie direct en significant beïnvloed. Dit blijkt uit het rapport “Ecologische beoordeling Vonkerplas” door ATKB, uitgevoerd van 2022 tot 2023 in opdracht van Rijkswaterstaat Programma’s, Projecten en Onderhoud. Dit onderzoek is door het UWDH-project uitgevoerd en geïnitieerd en alleen daarom al relevant. Wij verzoeken u kennis te nemen van dit rapport dat we als bijlage bij dit bezwaar delen. Dit rapport is gepubliceerd op 9 maart 2023, enkele maanden voor de totstandkoming van de MER van eind juli 2023.

Het rapport omschrijft de Vonkerplas als een compleet en evenwichtig ecosysteem met meerdere belangrijke ecologische functies en stelt dat het groot aantal soorten onder andere te danken is aan het feit dat de plas 20 dagen per jaar in verbinding staat met de Waal. Juist deze verbinding (+5.65 NAP) van de Waal naar de Vonkerplas, wil men nu dichtzetten met een vier meter hoge zomerdijk (+8.93 NAP).

9

Met de ingreep vervalt deze belangrijke instroom-functie volledig zo blijkt uit onderstaande grafiek:

Grafiek van de waterstanden van de waal bij Tiel tov de huidige en nieuwe situatie bij de instroom naar de Vonkerplas. Bron: RWS Waterinfo

Concreet blijkt uit de conclusies van het ecologische rapport dat het dichtzetten van de verbinding naar de Vonkerplas zelfs een sterke invloed zal hebben op de ecologie, want:

•

“De Vonkerplas staat niet in directe verbinding met de Waal, maar wordt indirect wel sterk door de Waal beïnvloed”

•

“Bij hogere waterstanden in de Waal, overstroomt de Vonkerplas met Waalwater. Dit vindt gemiddeld 20 dagen in het jaar plaats” (red. dit wordt nagenoeg 0 in de nieuwe situatie).

•

“Zo zijn in de plas 21 verschillende soorten vis waargenomen (red. inmiddels staat de teller op 34). In vergelijking met andere diepe plassen in Nederland is dit een hoog aantal soorten, wat deels te verklaren is doordat de plas periodiek in verbinding staat met de Waal.”

•

Een deel van de soortenrijkdom in de Vonkerplas lijkt voort te komen uit de periodieke connectiviteit met de Waal. Vissoorten kunnen bij hoog water schuilgelegenheid vinden in deze diepe plas. Wanneer het water zakt kunnen deze achterblijven, maar vissen kunnen ook wegtrekken/-spoelen uit de plas. Op deze wijze kan de plas een bijdrage leveren aan de verspreiding van limnofiele soorten over het riviersysteem.

•

De aanwezigheid van barbeel, Kaukasische dwerggrondel en zeeprik (larve) in afgesloten diepe plassen is uitzonderlijk. De aanwezigheid van deze soorten kan verklaard worden door de periodieke connectie van de Vonkerplas met de Waal. Dit geldt ook voor andere stroomminnende soorten die op deze wijze de plas hebben weten te bereiken.

•

De Vonkerplas heeft weliswaar geen directe verbinding met de Waal, maar wel wordt de plas regelmatig door de Waal overstroomd. En ook is er via de strang Dreumel een indirecte verbinding met de Waal. Deze verbinding met de Waal verklaart waarschijnlijk deels de hoge soortenrijkdom in de plas.

10

Waterkwaliteit Vonkerplas In de MER, op pagina 132: “Daarnaast zal de Vonkerplas minder snel en vaak inunderen (red. overstromen) met relatief eutroof (red. voedselrijk) water van de Waal, wat de kwaliteit ten goede zal komen.” Die plus op waterkwaliteit is onwaarschijnlijk als we kijken naar de huidige stand van de waterkwaliteit zoals die uit het ecologische rapport over de Vonkerplas blijkt:

•

“Wel wijst de aanwezigheid van verschillende planten- en diersoorten op de aanwezigheid van schoon water. Zo duidt de aanwezigheid van kranswieren in de Vonkerplas op een goede waterkwaliteit (zie paragraaf 7.1.3) en duidt de aanwezigheid van de vroege glazenmaker en zoetwaterkwallen op schoon water (zie paragraaf 8.1.2).”,

•

“Verschillende planten- en diersoorten die bij de plas voorkomen duiden erop dat het water relatief schoon is en ook is het water van de plas vaak erg helder. “,

•

“Bij de waterlijn is rondom de Vonkerplas een oeverzone aanwezig die regelmatig droogvalt. In deze zone groeien bij de Vonkerplas diverse kenmerkende plantensoorten, die in de rest van het land zeldzaam of zeer zeldzaam zijn. Ook is deze zone het leefgebied van de grindwolfspin, een indicatorsoort van een compleet en evenwichtig ecosysteem”,

•

“Onderzoek naar de aanwezige waterplanten in de plas is maar beperkt uitgevoerd. Uit dit onderzoek blijkt dat in ieder geval negen soorten ondergedoken waterplanten aanwezig zijn, waaronder soorten die kenmerkend zijn voor helder en schoon water.”

•

Bij een onderzoek met een onderwaterdrone in de plas, in juni 2019 viel het goede doorzicht tot op grote diepte op (Kragten, 2019). Ook de aanwezigheid van kranswieren in de plas en het voorkomen van visetend vogels die vaak aanwezig zijn op de plas, duiden op helder water (zie paragrafen 7.2 en 8.3).

Kortom, de Vonkerplas is prima in staat om 20 dagen per jaar aan instromend voedselrijk water uit de Waal te verwerken en floreert er zelfs bij. Het argument van waterkwaliteit is in deze context daarom weinig relevant. Onze conclusie is daarom dat het dichtzetten van de verbinding een forse ingreep is, met een grote kans dat dit bijzondere-, grote- en evenwichtige ecosysteem, dat meerdere belangrijke ecologische functies vervult, sterk negatief wordt beïnvloed en daarmee het evenwicht permanent wordt verstoord. Bovendien schendt het de afspraak en het besluit dat de Vonkerplas ongemoeid zou blijven. Ons alternatieve voorstel laat de Vonkerplas werkelijk ongemoeid en heeft daarmee geen invloed op het complete- en evenwichtige ecosysteem van de Vonkerplas.

11

Groei biodiversiteit Dreumelse Waard 7.177 waarnemingen van 162.306 individuen resulteerden in een lijst van 891 soorten

12