1.1 Rapport - Aanpak klimaatadaptatie door gemeenten - een kwalitatieve analyse

19

verenigd en tegen elkaar worden afgewogen. Tijdens dat hele traject moet het belang van klimaatadaptatie vertegenwoordigd worden. En dan nog is het de vraag of de ambitie om klimaatadaptatie mee te koppelen ook waargemaakt kan worden. De uitgangspunten van de ontwikkelingen die de komende jaren uitgevoerd gaan worden, liggen immers vaak al vast. Niet alle particulieren willen of kunnen maatregelen nemen Tot slot noemt een aantal gemeenten dat het meekrijgen van inwoners en andere private partijen een grote uitdaging is. Voor adaptatie en andere grote transities moeten de gemeenten een systeem van een stad of dorp veranderen. Dat systeem heeft vaak een publieke en een private component: de gemeente heeft particulieren nodig om het systeem aan te passen. Maar die aanpassingen zijn niet altijd eenvoudig, gewenst of betaalbaar. Een voorbeeld: De gemeente kan bij onderhoud een gemengd riool vervangen door een gescheiden riool. Maar dat betekent dat er ook aanpassingen gedaan moeten worden aan de panden die erop aangesloten zijn. Wie gaat dat uitvoeren en betalen? Dit vraagt veel afstemming met particulieren, die zelf ook maatregelen moeten nemen om te vergroenen en af te koppelen. Lang niet alle inwoners en andere particulieren willen of kunnen dat. In sommige gemeenten wonen van oudsher relatief veel mensen met een lager inkomen.

Welke inspanning en uitgaven kun je dan redelijkerwijs van je bewoners verwachten?

20

4. Conclusies 4.1 Gemeenten willen klimaatadaptatie integraal aanpakken, maar de uitwerking is beperkt

Het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie heeft ervoor gezorgd dat klimaatadaptatie in een versnelling is gekomen. De geanalyseerde gemeenten hebben de afgelopen jaren veel stappen gezet: de kwetsbaarheden zijn beter in beeld, het bewustzijn bij gemeenten, bewoners en andere partijen is flink gegroeid, er worden strategieën opgesteld en er worden maatregelen genomen. Deze ontwikkeling geldt in meer of mindere mate ook voor andere gemeenten in Nederland, zoals blijkt uit het laatste rapport over de voortgang van het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie.

In hoeverre richten gemeenten zich op alle vier de klimaatthema’s van het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie? En koppelen ze deze thema’s aan verschillende maatschappelijke sectoren, functies en transities? Uit de analyse blijkt dat de gemeenten en de regio vrijwel zonder uitzondering pogingen doen om adaptatie integraal te beschouwen. Maar de uitwerking daarvan is beperkt: vaak nemen gemeenten nog niet alle vier de klimaatthema’s mee en maken ze de koppeling met andere sectoren en transities nog weinig concreet.

Deze analyse laat zien hoe gemeenten die al wat verder zijn met hun uitvoeringsplannen, invulling geven aan beleid en maatregelen. In dit hoofdstuk geven we antwoord op de eerste drie hoofdvragen:

Vaak worden niet alle vier de klimaatthema’s meegenomen Gemeenten nemen vaak niet alle vier de klimaatthema’s mee in stresstesten, ambities en uitvoering. De uitwerking voor de aanpak van wateroverlast is het meest concreet, de aandacht voor het thema hittestress groeit en de thema’s droogte en overstroming krijgen de minste aandacht.

1. In hoeverre beschouwen gemeenten klimaatadaptatie integraal? 2. In hoeverre leggen gemeenten verbanden tussen het lokale en het regionale systeem? 3. In hoeverre maken gemeenten acties voor klimaatadaptatie concreet en welke belemmeringen komen ze tegen?

Wateroverlast is het meest concreet uitgewerkt Het thema water blijkt dominant in de stresstesten, de geformuleerde ambities en de maatregelen die op de agenda staan. De dreiging van wateroverlast is acuut en zichtbaar, en de stresstesten helpen om specifieke knelpunten aan te wijzen. Ook is het makkelijker om een ambitie voor wateroverlast te kwantificeren. Maatregelen die de gemeente wil nemen, kunnen doorgerekend worden met lokale modellen en gefinancierd worden vanuit de rioolheffing. En de landelijke Impulsregeling klimaatadaptatie maakt het makkelijker om waterknelpunten actief aan te pakken.

Een aantal van onze antwoorden op deze drie vragen komt overeen met de inzichten die de VNG heeft opgedaan in gesprekken met wethouders van 26 gemeenten (15). Zo benadrukken de wethouders dat het erg lastig is om een uitvoeringsprogramma voor klimaatadaptatie te financieren, zelfs met co-financiering door het Rijk. Ook noemen ze hoe de complexiteit van droogteproblemen ervoor zorgt dat oplossingen vaak uitblijven. Op basis van de antwoorden op de eerste drie hoofdvragen gaan we in hoofdstuk 5 in op de vierde hoofdvraag:

Klankbordgroep: Het is logisch dat het thema water domineert. Een groot deel van de problemen is immers watergerelateerd, en kan met watermaatregelen worden aangepakt.

4. Wat zijn de mogelijke gevolgen van klimaatadaptatie door gemeenten voor de ruimtelijke inrichting van Nederland?

Hitte heeft een gebrek aan probleemeigenaar en budget Alle partijen hebben verdiepende stresstesten uitgevoerd voor het thema hitte en nemen de aanwezigheid van groen en kwetsbare groepen onder de loep. Veel gemeenten maken dan ook een lokaal hitteplan voor kwetsbare inwoners. Maar het

Daar verkennen we welke inzichten de analyse geeft voor de mogelijke ruimtelijke gevolgen van de adaptatie-aanpak bij gemeenten.

22

blijkt voor gemeenten lastig om hittemaatregelen uit te voeren in de buitenruimte. Voor het aanleggen en beheren van groen is vaak weinig budget, en de Impulsregeling klimaatadaptatie is niet ingericht op de financiering van maatregelen tegen hittestress. Groene maatregelen staan vaak wel op de agenda, maar zijn meestal afhankelijk van meekoppelkansen en beschikbaar budget uit andere domeinen.

wordt in regionaal verband het landelijk gebied vaak wel meegenomen. En er zijn juist ook gemeenten die de NAS-sectoren als leidraad gebruiken voor stresstest, ambities en maatregelen. Opvallend is dat sommige gemeenten de stresstest niet gebruiken om specifieke knelpunten aan te pakken, maar als urgentiedocument om adaptatie bij allerlei projecten op de agenda te krijgen.

Klankbordgroep: Hittemaatregelen zijn niet beperkt tot groene maatregelen. Het is bijvoorbeeld ook mogelijk om schaduw te creëren zonder dat je daar groen voor inzet. En je kunt bijvoorbeeld ook maatregelen nemen in het sociale domein.

De koppeling met andere transities is nog weinig concreet De meeste gemeenten zeggen dat ze acties voor adaptatie willen afstemmen met andere grote transities, zoals de energietransitie, biodiversiteit en circulaire economie. Maar hoe deze afstemming eruit moet of kan zien, wordt nog weinig concreet uitgewerkt.

Klankbordgroep: De Hogeschool van Amsterdam heeft gewerkt aan ontwerprichtlijnen (16) die gemeenten kunnen gebruiken bij het (her)inrichten van hun openbare ruimte om hittestress tegen te gaan.

Klankbordgroep: In de plannen van de gemeenten Leiden (17), Heerenveen en Apeldoorn (18) komt de koppeling tussen klimaatadaptatie en biodiversiteit wel nadrukkelijker naar voren.

Droogte en overstroming vragen om samenwerking op alle schaalniveaus Het thema droogte krijgt minder aandacht dan wateroverlast en hitte. Vaak wordt er wel gekeken naar de ontwikkeling van grondwaterstanden en bodemdaling, maar de vertaling naar ambities en acties is beperkt. Sommige gemeenten signaleren urgente droogteknelpunten, maar het handelingsperspectief voor droogte ontbreekt nog. Droogte is namelijk een complex probleem dat wordt beïnvloed door het gebruik en de aanvoer van water op verschillende schaalniveaus. De aanpak van droogte vraagt daarom om samenwerking tussen partijen op al deze schaalniveaus. Daarnaast is het vaak nog onzeker hoe maatregelen de grondwaterstand en daarmee droogte beïnvloeden. Ook de vraag wie er verantwoordelijk is voor knelpunten, zoals verzakkingen van panden, maakt het een complex probleem. Voor het thema overstroming is de minste aandacht in de aanpak; het wordt soms alleen meegenomen in stresstesten. Gemeenten zitten voor dit thema vaak aan tafel met andere overheden, en voelen samen met hen de verantwoordelijkheid voor waterveiligheid.

4.2 Weinig verbanden tussen het lokale en regionale systeem

Er is de afgelopen jaren veel aandacht gekomen voor het oplossen van lokale knelpunten binnen de gemeenten. Tegelijk blijkt uit onze analyse dat er nog weinig aandacht is voor het landelijk gebied. Hoewel veel gemeenten samenwerken met partijen uit de regio, zijn er nog weinig samenhangende visies en strategieën die verbanden leggen tussen het lokale en regionale systeem. De huidige aanpak is er vooral op gericht om lokale knelpunten te identificeren en deze lokaal op te lossen. Toch zijn er ook voorbeelden van gemeenten die samen met het waterschap de werking van het natuurlijk systeem onder de loep nemen, en onderzoeken hoe ze dit systeem vóór zich kunnen laten werken in plaats van tegen zich.

4.3 Acties en belemmeringen verschillen per gemeente

Uit onze analyse blijkt dat gemeenten de acties in hun uitvoeringsagenda’s op diverse manieren formuleren en dat ook de aard van de acties erg kan verschillen. Tegelijk onderscheiden we een aantal overeenkomsten in de ontwikkelingen van acties, die we hieronder samenvatten. In de uitvoering van klimaatadaptatie ervaren gemeenten verschillende belemmeringen waarvan we de belangrijkste hier noemen.

De koppeling met andere sectoren wordt weinig gemaakt Gemeenten vertalen de effecten van wateroverlast, hitte, droogte en overstroming vooral naar schade en overlast binnen de bebouwde omgeving. Het gaat dan bijvoorbeeld om schade aan panden, wateroverlast op straat en hittestress voor mensen in de stads- en dorpskernen. Het landelijk gebied, met sectoren als landbouw en natuur, krijgt weinig aandacht. Ook de koppeling met andere sectoren zoals recreatie, mobiliteit en economie wordt weinig gemaakt. Er zijn uitzonderingen. Zo

Uitvoeringsagenda’s verschillen, maar er zijn wel overeenkomsten in acties Gemeenten zijn druk bezig om acties te formuleren op het gebied van adaptatie. De

23

afspraak om een uitvoeringsagenda op te stellen in 2020 heeft dit in een versnelling gebracht. Omdat de uitvoeringagenda’s vormvrij zijn, is de invulling ervan zeer divers. Sommige gemeenten werken een lokale visie uit, andere starten met een regionale strategie. Daarnaast is de aard van de acties op de agenda’s verschillend: soms gaat het om procesacties zoals ‘urgente knelpunten beoordelen en aanpakken wanneer nodig’, en soms gaat het om de uitvoering van concrete projecten zoals ‘een wadi aanleggen in straat X’. Veel acties zitten ook nog in de sfeer van kennisontwikkeling, strategieën verder uitwerken en experimenteren met maatregelen en beleid.

Klankbordgroep: Het valt ons op dat er niet altijd acties zijn opgenomen voor bedrijven en bedrijventerreinen. Dat is mogelijk een gemiste kans. Gemeenten noemen verschillende belemmeringen voor acties Om tot uitvoering van maatregelen te komen noemen de gemeenten verschillende belemmeringen. De grootste belemmeringen vatten we hieronder samen. Grote druk op de ruimte zorgt voor conflicten en grote afstemmingsopgave Veel gemeenten noemen de druk op de ruimte een belemmering. Geplande groenblauwe adaptatiemaatregelen concurreren met veel andere belangen die ook ruimte vragen, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie. Die druk zorgt voor een enorme afstemmingsopgave met lange planprocessen en vaak een onzeker resultaat.

Ondanks de verschillen in aanpak en de diversiteit in documenten, onderscheiden we een aantal duidelijke ontwikkelingen in concrete acties die gemeenten gaan uitvoeren, opleggen en stimuleren in de fysieke ruimte. Deze ontwikkelingen vatten we hieronder samen. Normen voor nieuwbouw Voor nieuwbouw- en renovatieprojecten ontwikkelen de gemeenten normen. Het ‘dwingende karakter’ van deze normen verschilt. Er zijn slechts enkele voorbeelden van gemeenten die daadwerkelijk eisen stellen. Deze eisen gaan vooral over het tegengaan van wateroverlast en een enkele keer over het toepassen van groen. Andere gemeenten voelen minder voor dit soort ‘eisen’ en gebruiken de normen liever als richtinggevend in het gesprek met ontwikkelende partijen, zoals projectontwikkelaars. Veel gemeenten experimenteren nog met hoe ze de normen willen invullen en inzetten.

Klimaatadaptatie is geen prioriteit Klimaatadaptatie is vaak nog geen prioriteit in de ruimtelijke domeinen. Gemeenten zien normen als kans om daar verandering in te brengen. Tegelijkertijd zijn sommige gemeenten ook huiverig om normen op te leggen. Zulke normen maken het bijvoorbeeld lastig om betaalbare nieuwbouwwoningen te realiseren. Beperkte budgetten, vooral voor groen Voor sommige gemeenten zijn de beperkte financiële budgetten een belemmering. Dat geldt vooral voor het budget voor vergroening.

Maatregelen vooral in de openbare ruimte en bij eigen vastgoed Gemeenten nemen vooral maatregelen in de openbare ruimte en bij hun eigen vastgoed. Daar hebben ze de meest directe invloed op. Ze koppelen maatregelen zoveel mogelijk mee met geplande ontwikkelingen. Om dit ‘meekoppelen’ te faciliteren, werken veel gemeenten normen uit voor de openbare ruimte. Soms starten ze een apart traject op om een urgent knelpunt op te lossen.

Particulieren krijg je soms moeilijk mee Particulieren willen of kunnen maatregelen niet altijd nemen, bijvoorbeeld omdat de kosten te hoog zijn. Klankbordgroep: Budget voor klimaatadaptatie hoeft niet altijd van de gemeente of het Rijk te komen. Er zijn ook andere mogelijkheden voor financiering, zoals private financiering of financiering via het waterschap of de provincie.

Particulieren worden gestimuleerd om maatregelen te nemen in bestaande bouw Om de bestaande bouw klimaatbestendig te maken, stimuleren en faciliteren gemeenten particulieren om maatregelen te nemen. Gemeenten zetten allerlei bewustwordingsacties en subsidies in, bijvoorbeeld om inwoners aan te zetten hun tuin te vergroenen. Daarnaast gaan gemeenten het gesprek aan met woningcorporaties en vastgoedbeheerders over de mogelijkheden om bestaand vastgoed aan te passen. Vaak worden prestatieafspraken met woningcorporaties verkend en uitgewerkt.

Klankbordgroep: De aanleg van groenblauwe maatregelen kan in sommige gevallen terugverdiend worden door verhoogde vastgoedwaarde, maar dit gaat niet op voor de grote vraag naar sociale huurwoningen.

24

5. Verkenning: welke gevolgen heeft adaptatie voor de ruimtelijke inrichting? In dit laatste hoofdstuk verkennen we welke inzichten de analyse geeft in de mogelijke ruimtelijke gevolgen van de adaptatie-aanpak bij gemeenten. Ook doen we enkele aanbevelingen om hier beter inzicht in te krijgen. En tot slot doen we een aanbeveling om anders naar de ruimtelijke inrichting te kijken.

te realiseren, en meer water vast te houden en af te koppelen. Gemeenten weten nog niet wat de impact hiervan zal zijn. Het is lastig om te beoordelen of het leidt tot ‘meetbaar’ meer groen en blauw. Een aanbeveling is om dit op basis van luchtfoto’s te gaan monitoren. Vanuit de landelijke Klimaateffectatlas wordt hier in 2021 een begin mee gemaakt. Een berekening van de Tuinbrache Nederland laat zien dat het potentieel van groene tuinen groot is: als iedere tuin 10m2 extra vergroent, krijgen we er een Veluwe bij.

De vraag in hoeverre klimaatadaptieve maatregelen een claim gaan leggen op de ruimte, is lastig te beantwoorden. Hoewel veel gemeenten al maatregelen uitvoeren of gaan uitvoeren, zijn ze ook nog volop aan het experimenteren met de aanpak. Daarnaast zijn er ook verschillende andere partijen actief in het gebied van de gemeente, zoals de waterschappen, de provincies en Rijkswaterstaat. De ruimtelijke gevolgen van adaptatie-acties door deze partijen zijn niet in de analyse meegenomen, terwijl de kans groot is dat juist die acties ruimtelijke gevolgen hebben. De waterschappen, provincies en Rijkswaterstaat nemen namelijk vaker adaptatie-acties in het landelijk gebied waar de druk op de ruimte minder groot is. Een voorbeeld hiervan zijn klimaatbuffers.

Adaptatie in stedelijk gebied is moeilijk door conflicterende ruimteclaims Voor het bestaand stedelijk gebied zien we dat de druk op de ruimte enorm is, zowel boven als onder de grond. Gemeenten hebben ambities voor groen en water, maar voor de meeste gemeenten is het lastig om daar ruimte voor te reserveren vanwege de diverse claims en stapeling van opgaven. Daarom zien ze zich genoodzaakt om maatregelen mee te koppelen met en af te stemmen op andere ontwikkelingen. Het resultaat is een lappendeken van kleinere maatregelen, die samen moeten bijdragen aan het klimaatbestendig maken van de gemeente. Wat de optelsom van deze acties in gemeenten is, en of dit voldoende is om ambities waar te maken, is niet goed in beeld. Dit zou beter in beeld gebracht kunnen worden door een landelijke monitoringssystematiek op te zetten. Sommige middelgrote tot grote gemeenten lukt het om forse groenblauwe ambities te realiseren. Dit zien we vooral op plekken waar voldoende financiering is, de ruimtedruk minder is en de urgentie hoog is door wateroverlast uit het verleden.

5.1 Ruimtelijke claim van klimaatadaptatie lijkt beperkt

Op basis van de geanalyseerde koplopergemeenten lijkt de claim die klimaatadaptatie op de fysieke ruimte legt, nog beperkt te zijn: er worden weinig grootschalige ruimtereserveringen gedaan voor adaptatie. Dit hangt vooral samen met de belemmeringen die we besproken hebben in hoofdstuk 3. Maar als gemeenten adaptatieacties nemen, kunnen die natuurlijk wel ruimte innemen. Zulke ruimtelijke adaptatieacties kunnen we onderverdelen in drie soorten: particuliere vergroeningsacties, acties in de bestaande bouw en acties voor nieuwbouw. De analyse geeft de volgende inzichten over de ruimtelijke gevolgen van deze acties:

Grote verschillen tussen adaptatienormen bij nieuwbouwwijken Bij nieuwbouw is het beeld gedifferentieerd: de mate waarin normen voor water en groen dwingend worden opgelegd varieert sterk. Veel gemeenten zijn afwachtend met het stellen van eisen vanwege de druk op de ruimte en de wens om nieuwbouw betaalbaar te houden. Adaptatie moet het dan vooral hebben van synergieën met

Impact van particuliere vergroeningsacties is nog slecht in beeld Het bewustzijn van de bewoners is de afgelopen jaren flink toegenomen. Alle gemeenten in deze studie moedigen bewoners aan om meer groen in en om de woning

26

andere opgaven, zoals het vergroten van de biodiversiteit. Ondanks de inspanningen van verschillende regio’s, is er nog geen level playing field voor adaptatienormen. Als er geen onderlinge afspraken worden gemaakt tussen gemeenten, kunnen we grote onderlinge verschillen verwachten in het realiseren van maatregelen in nieuwbouwwijken. Klankbordgroep: Verschillende regio’s zetten zich in om tot een level playing field te komen voor adaptatienormen, zoals de Metropoolregio Amsterdam, de provincie Zuid-Holland, de provincie Gelderland en de provincie Utrecht. Deze regio’s verkennen bovendien de mogelijkheid om hun adaptatienormen voor nieuwbouw op elkaar af te stemmen.

5.2 Aanbeveling: ga meer uit van het natuurlijke systeem

Uit onze inventarisatie blijkt dat klimaatverandering nog maar zeer beperkt sturend werkt op locatiekeuzes van bijvoorbeeld nieuwbouw en de inrichting van gebieden. Waterbouw zit wel in ons DNA en hieruit is een lange traditie ontstaan waarin het water in de steden primair met techniek in bedwang wordt gehouden. Daaruit komt ook onze natuurlijke reactie voort om tegen het water te blijven vechten met steeds slimmere technieken. Maar het is nog niet zo dat alle gemeenten klimaatverandering aangrijpen om fundamenteel anders naar de ruimtelijke ordening te kijken en het natuurlijke systeem van water, bodem, ondergrond en ecosystemen als geheel meer veerkrachtig te laten functioneren. Er bestaan wel voorbeelden van maatregelen die uitgaan van de natuurlijke veerkracht, zoals de Natuurlijke Klimaatbuffers (19), de herstelde Ugchelsebeek in Apeldoorn (20) en de ophoging van de Hierdense Beek (21) langs de Veluwe. Zijn de huidige strategie en de lokale aanpak wel voldoende om ervoor te zorgen dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht? Klimaatverandering en steeds extremere weersomstandigheden vragen mogelijk om een meer fundamentele strategie die vooral uitgaat van de veerkracht van het natuurlijke systeem. Het is de vraag of de huidige decentrale aanpak een dergelijke fundamentele strategie wel kan opleveren.

Een landelijk onderzoeksprogramma zou dat wel kunnen: daarin zou dan een strategie voor klimaatbestendigheid moeten worden uitgediept in samenhang met andere grote opgaven, zoals de energietransitie, het stikstofprobleem, bodemdaling en de woningopgave.

27

Bronnenlijst Gemeente Goeree-Overflakkee • Stresstest Goeree-Overflakkee, het klimaat in beeld op ons eiland (2018). • Dialogen Goeree-Overflakkee, in gesprek over het klimaat op ons eiland (2020).

Documenten van geanalyseerde gemeenten: Gemeente Amersfoort • Deelprogramma Klimaatbestendige Stad. Onderdeel van Programma Klimaatbestendige en Groene Stad (2019). • Klimaateffectatlas Vallei en Veluwe (2020). Beschikbaar via https:// klimaatvalleienveluwe.nl/atlas/

Gemeente Gouda • Klimaatadaptatiestrategie en Uitvoeringsagenda: op weg naar een klimaatadaptief Gouda (2019). Gemeente Groningen • Stresstest Klimaatadaptatie Groningen - Ten Boer (2018). • Klimaatbestendig Groningen 2020 – 2024: Een uitvoeringsagenda op klimaatadaptatie (2020). • Bijlagenboek: Klimaatbestendig Groningen 2020 – 2024: Een uitvoeringsagenda op klimaatadaptatie (2020).

Gemeente Amsterdam • Strategie Klimaatadaptatie Amsterdam (2020) Gemeente Arnhem • Strategie Klimaatadaptatie Arnhem 2020-2030 (z.d.). Gemeente Delft • Klimaatadaptatiestrategie Delft (2019).

Gemeente Harderwijk • Uitvoeringsstrategie De Klimaatadaptieve Stad, Pijler van de Duurzaamheidsvisie (2019) • Klimaateffectatlas Vallei en Veluwe (2020). Beschikbaar via https:// klimaatvalleienveluwe.nl/atlas/

Gemeente Deventer • Aanpassen aan klimaatverandering: Deventer ambitie en aanpak (2019). • Concept Uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie (2020).

Gemeente Nieuwegein • Visie Klimaatadaptatie (2018). • Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie 2019 - 2020 (2018).

Gemeente Dordrecht • Stadsatlas Dordrecht (2020). Gemeente Ede • Op naar een klimaatrobuust Ede in 2050, programma klimaatadaptatie 2020 – 2023 (2020). • Klimaateffectatlas Vallei en Veluwe (2020). Beschikbaar via https:// klimaatvalleienveluwe.nl/atlas/

Gemeente Oost Gelre • Klimaat Klaor. Beschikbaar via www.oostgelre.nl/klimaat-klaor Gemeente Rhenen • Klimaatanalyse Rhenen (2018). Beschikbaar via https://klimaatanalyserhenen.nl • Klimaateffectatlas Vallei en Veluwe (2020). Beschikbaar via https:// klimaatvalleienveluwe.nl/atlas/ • Klimaatbestendig en waterrobuust Rhenen in 2050: Onze ambitie in beeld (2020).

Gemeente Enschede • Klimaatatlas Twents Waternet. Beschikbaar via https://twn.klimaatatlas.net/

29

Andere bronnen:

Gemeente Rotterdam • Rotterdams Weerwoord urgentiedocument (2019). • Rotterdams Weerwoord uitvoeringsagenda 2020-2022 (2020).

1. Kennisportaal Klimaatadaptatie (2020). Hoe ver is Nederland met klimaatstresstesten? Geraadpleegd op: https://klimaatadaptatienederland.nl/ stresstest/monitor/kaart/

Gemeente Súdwest Fryslân • Friese Klimaatatlas. Beschikbaar via http://www.frieseklimaatatlas.nl

2. Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden (z.d.) Regionaal risicoprofiel Gelderland-Midden.

Gemeente Tilburg • Wij werken samen aan een koel Tilburg, uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie (2020).

3. Klimaatadaptatiestrategie Delft (2019).

Gemeente West Maas en Waal • Naar een klimaatbestendige regio. Regionale Adapatie Strategie. Rijk van Maas en Waal (2019). • Klimaatbestendig West Maas en Waal: Uitvoeringsprogramma 2020-2023 (2020). • Maatregelagenda ‘Klimaatadaptieve maatregelen’. Gemeente West Maas en Waal (2020).

4. Kennisportaal Klimaatadaptatie (z.d.). Nationale klimaatadaptatiestrategie 2016 (NAS). Geraadpleegd op: https://klimaatadaptatienederland.nl/overheden/nas/

Gemeente Zwolle • Zwolse Adaptatiestrategie, onderdeel groenblauw Zwolle (2019).

6. R. van Sonsbeek (2020). Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie & Biodiversiteit 2020 – 2022, Samen duurzaam in Heerenveen.

Metropoolregio Amsterdam • Handreiking Klimaatbestendige nieuwbouw Metropoolregio Amsterdam (z.d.). • Ambities voor klimaatbestendige nieuwbouw in de Metropoolregio Amsterdam (z.d.). • G. Dekker et al. (2019). Klimaatbestendige nieuwbouw MRA, verkenning minimum veiligheidsniveau.

7. Bouwadaptief (z.d.). Convenant Klimaatadaptief Bouwen in Zuid-Holland. Geraadpleegd op: www.bouwadaptief.nl

5. Kennisportaal Klimaatadaptatie (z.d.). Impulsregeling klimaatadaptatie. Geraadpleegd op: https://klimaatadaptatienederland.nl/overheden/sra/ impulsregeling-klimaatadaptatie/

8. Klimaat Vallei en Veluwe (2020) Regionaal Adaptatie Plan. Geraadpleegd op: https://klimaatvalleienveluwe.nl/kennisportaal/ruimtelijke-adaptatie-strategie/ 9. Klimaatbestendige nieuwbouw, concept basisveiligheidsniveau klimaatbestendige nieuwbouw (2020). 10. Amsterdam Rainproof (z.d.). Geraapleegd op www.rainproof.nl 11. Klimaatadapatie Groningen (2020). Geraadpleegd op www. klimaatadaptatiegroningen.nl 12. Steenbreek (z.d.). Geraapleegd op www.steenbreek.nl

30

13. A. Hofstad (2019). Regionale adaptatie strategie Rijk van Maas en Waal. 14. Klimaat Vallei en Veluwe (z.d.). Klimaateffectatlas Vallei en Veluwe. Geraadpleegd op: https://klimaatvalleienveluwe.nl/atlas/ 15. Wethouders over klimaatadaptatie. Een half jaar klimaatambassadeursschap voor de VNG (2020). 16. J. Kluck et al. (2020). De hittebestendige stad, Een koele kijk op de inrichting van de buitenruimte. 17. Leiden biodivers en klimaatbestendig. Samen maken we Leiden groener. Uitvoeringsprogramma 2020 – 2023 (z.d.). 18. Concept Integraal Uitvoeringsprogramma Groen en biodiversiteit (2018). 18. Klimaatbuffers (z.d.). Projecten geraadpleegd op www.klimaatbuffers.nl/projecten 20. Kennisportaal Klimaatadaptatie (z.d.). Meer ruimte voor water met de herstelde Ugchelsebeek in Apeldoorn. Geraadpleegd op: https://klimaatadaptatienederland. nl/@235800/ugchelsebeek-apeldoorn/ 21. Kennisportaal Klimaatadaptatie (z.d.). Bodem van Hierdense Beek omhoog met natuurlijk materiaal. Geraadpleegd op: https://klimaatadaptatienederland. nl/@223670/hierdense-beek/

31