RV2024-069-Bijlage-4-Inventarisatie-opvallende-en-historische-grafbedekkingen-gemeentelijke-begraafplaatsen.pdf

Gemeente West Betuwe 2024

Bureau Funeraire Adviezen Amsterdam, oktober 2023

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN 22 GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

1 van 166

Opdrachtgever: Gemeente West Betuwe Postbus 112 9700 AA GELDERMALSEN Contactpersoon: Dhr. Gert-Jan Hol, afdeling Beleid en beheer

Uitvoering Bureau Funeraire Adviezen Jisperveldstraat 73 1024 AC Amsterdam Telefoon:

06-10816145

E-mail: Website:

info@funerair.nl www.funerair.nl

Tekst en fotografie Redactie

: Bureau Funeraire Adviezen, Leon Bok : Bureau Funeralia, René ten Dam

Met dank aan: - De heer Hans Jonkers, werkgroep begraafplaats Est - De heer Ton van Maanen, voorzitter Historische Kring West Betuwe - Mevrouw Marjan van Ooijen, secretaris historische vereniging Den Ouden Dijk - Mevrouw Ludmilla van Santen, werkgroep Oorlogsdoden

Foto voorzijde: Grafzerk voor Jan Egbert van Gorcum (1780-1862) op de oude begraafplaats in Vuren (graf D-6-7). Amsterdam, oktober 2023

Rapport nr. 2023-119 © Bureau Funeraire Adviezen. Alle rechten voorbehouden. Conform de algemene voorwaarden, artikel 5, mag het opgeleverde product door de opdrachtgever aangewend worden voor presentatie en publicatie, binnen de strekking van de opdracht. Indien foto’s en teksten door opdrachtgever worden aangewend voor andere publicaties of andere doeleinden, dan dient Bureau Funeraire Adviezen hiervoor uitdrukkelijk toestemming te geven. Aan gebruik, anders dan voor de doelstelling van de opdracht, kan Bureau Funeraire Adviezen kosten verbinden. Ondanks alle zorg die aan de samenstelling van dit rapport is besteed, kan Bureau Funeraire Adviezen niet aansprakelijk worden gesteld voor enige schade die ontstaat of ontstaan is, doordat Bureau Funeraire Adviezen bij de uitvoering van de overeenkomst is uitgegaan van door de opdrachtgever verstrekte onjuiste en/of onvolledige gegevens.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

2 van 166

SAMENVATTING In opdracht van de gemeente West Betuwe heeft Bureau Funeraire Adviezen (BFA) een inventarisatie uitgevoerd op alle gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente. De inventarisatie is uitgevoerd op grond van vooraf door de gemeente goedgekeurde criteria. De grondslag van de inventarisatie voor alle begraafplaatsen in de gemeente West Betuwe ligt in artikel 26 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen gemeente West Betuwe 2019. De in aanmerking komende begraafplaatsen zijn de volgende: 1. Acquoy 2. Asperen 3. Beesd 4. Buurmalsen 5. Deil 6. Enspijk 7. Est 8. Geldermalsen 9. Haaften 10. Haaften 11. Hellouw 12. Herwijnen 13. Heukelum 14. Meteren 15. Ophemert 16. Opijnen 17. Spijk 18. Tuil 19. Varik 20. Vuren 21. Vuren 22. Waardenburg

Gemeentelijke begraafplaats Achterweg Gemeentelijke begraafplaats Heukelumseweg Nieuwe gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats aan de Lingedijk Gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Nieuwe gemeentelijke begraafplaats Oude gemeentelijke begraafplaats Nieuwe gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Nieuwe gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Ophemert Nieuwe Gemeentelijke begraafplaats Slotstraat Oud gemeentelijk kerkhof Zuiderlingedijk Oude gemeentelijke begraafplaats Sint Antoniestraat Gemeentelijke begraafplaats Weiweg Gemeentelijke begraafplaats Graaf Reinaldweg Oude begraafplaats Waaldijk Gemeentelijke begraafplaats

Uiteindelijk zijn alle begraafplaatsen daadwerkelijk geïnventariseerd in augustus 2023. Voor 9 overige begraafplaatsen (de oude begraafplaatsen van Beesd, Geldermalsen, Meteren, de oude kerkhoven (overgenomen door de gemeente) van Heukelum, Opijnen, Tuil en Varik en de jongere begraafplaatsen van Spijk en Haaften) heeft de gemeente besloten deze niet te laten inventariseren. Reden daarvan is dat deze niet meer gebruikt worden of gemeentelijk monument zijn. Indien gewenst kunnen deze in de toekomst alsnog meegenomen worden. De gemeente West Betuwe heeft ervoor gekozen de Historische Kring West Betuwe te betrekken bij de inventarisatie. Dat heeft echter niets concreets opgeleverd. Uit het contact met de Historische Kring en later ook de Historische Vereniging Den Ouden Dijk in Herwijnen is wel gebleken dat men betrokken wil zijn bij eventuele ruimingen zodat geen grafmonumenten verloren gaan. Bureau Funeraire Adviezen kan dit dan ook als advies meegeven aan de gemeente om de vrijwilligers te betrekken bij ruimingen omdat daar de kennis zit om na te gaan of een persoon van belang is geweest, uiteraard met de rapport als voorbeeld. De inventarisatie heeft zich gericht op de graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft, met name van voor 1973.

Alvorens de inventarisaties uit te voeren is bureauonderzoek gedaan naar de ontstaansgeschiedenis en het huidige aanzien van de begraafplaatsen. Daarna is de inventarisatie uitgevoerd aan de hand van de criteria die beschreven zijn in hoofdstuk 2.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

3 van 166

Na inventarisatie van de 22 begraafplaats bleek dat op de nieuwe begraafplaats in Vuren geen noemenswaardige grafmonumenten of graven te vinden waren. Derhalve is van 21 begraafplaatsen een zogenaamde groslijst opgesteld. Dit heeft in eerste instantie een lijst opgeleverd van 419 grafmonumenten en 513 graven (op 6 graven was geen grafmonument aangetroffen). Deze groslijst is na beschrijving (in de bijlage) aan de hand van een puntensysteem voorzien van een score. Na scoring vielen 7 grafmonumenten af en een graf waarop geen grafmonument stond. Deze grafmonumenten bleken na onderzoek van onvoldoende waarde of van de persoon kon niet worden vastgesteld wat diens rol was. Uiteindelijk zijn 412 grafmonumenten op 501 graven geselecteerd, met dien verstande dat op 5 graven geen grafmonument staat. Deze graven hebben elke betrekking op gebeurtenissen rond de Tweede Wereldoorlog en zijn daarom opgenomen in de selectie. De geselecteerde graven en grafmonumenten vertegenwoordigen een soort ‘benchmark’ waartegen de overige grafmonumenten van de geïnventariseerde begraafplaatsen afgezet kunnen worden. Het is onmogelijk om op termijn alle grafmonumenten te behouden, maar deze selectie kan een hulpmiddel zijn bij het behoud of bij aanstaande ruimingen.

Er wordt daarom niet alleen geadviseerd over de wijze waarop omgegaan kan worden met de grafmonumenten uit de selectie, maar ook met de overige grafmonumenten. Bij de inventarisatie is gebleken dat ook achter op het oog minder interessante grafmonumenten tal van verhalen schuilgaan. Deze kunnen dienen als aanknopingspunt voor het vertellen van de geschiedenis van het dorp of stad. Een aantal grafmonumenten dat geselecteerd is valt niet meteen onder het criterium van de ouderdom, maar deze grafmonumenten zouden wel behouden moeten worden omdat de personen van belang zijn. Deze (gemarkeerde) graven kunnen eventueel al een aantekening krijgen in het grafregister. Wat het behoud van de grafmonumenten betreft, dient uitgegaan te worden van een consoliderende aanpak. Daarbij zijn in het advies enkele aandachtspunten opgetekend die het onderhoud op de lange duur ten goede kunnen komen. Ook is gekeken in hoeverre de toekomstvisie uit het beleids- en beheerplan van invloed is op de cultuurhistorische waarden. Daar zijn enkele opmerkingen over gemaakt, maar aanbevolen wordt om bij een volgend plan meteen een cultuurhistorisch hoofdstuk op te nemen waarbij ook gekeken wordt naar de wijze van omgang met de reeds van gemeentewege beschermde begraafplaatsen.

In dat beleid zou de gemeente mee kunnen nemen dat de begraafplaatsen een bredere rol spelen dan alleen maar vanuit de rol als voorziening voor de lijkbezorging. Dat daarbij ook het ruimen van teruggevallen graven een rol speelt, is vanzelfsprekend. Het betrekken van lokale instellingen, vrijwilligers en stichtingen die zich al inzetten voor behoud van begraafplaatsen is eveneens sterk aanbevolen. Bureau Funeraire Adviezen adviseert de gemeente West Betuwe de selectie formeel te laten vastleggen door B&W. Vervolgens dienen alle grafmonumenten die geselecteerd zijn in de administratie een aantekening te krijgen zodat ze niet per ongeluk verwijderd kunnen worden. Meer in detail dient nader gekeken te worden naar het beleid rondom toekomstig onderhoud en beheer van de te behouden grafmonumenten. Aangeraden wordt dit af te stemmen op deze lijst en alle overige grafmonumenten. Het verdient aanbeveling een toegespitst onderhoudsplan op te stellen, gericht op de specifieke begraafplaatsen, bijvoorbeeld als onderdeel van het beleids- en beheerplan. In dat plan wordt al de nodige aandacht geschonken aan de verschillende graftrommels. Of er echter al een passend beleid is opgesteld is niet duidelijk.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

4 van 166

INHOUD SAMENVATTING .............................................................................................................................. 3 INHOUD .......................................................................................................................................... 5 INLEIDING ....................................................................................................................................... 8 1 KORTE FUNERAIRE HISTORIE VAN DORPEN EN BEGRAAFPLAATSEN ......................................... 10 1.1 Acquoy ...................................................................................................................................... 10 1.1.1 Gemeentelijke begraafplaats Achterweg ............................................................................. 11 1.2 Asperen .................................................................................................................................... 12 1.2.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 13 1.3 Beesd ........................................................................................................................................ 14 1.3.1 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats...................................................................................

15 1.4 Buurmalsen .............................................................................................................................. 16 1.4.1 Gemeentelijke begraafplaats aan de Lingedijk .................................................................... 17 1.5 Deil............................................................................................................................................ 19 1.5.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 19 1.6 Enspijk ...................................................................................................................................... 21 1.6.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 21 1.7 Est ............................................................................................................................................. 22 1.7.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 23 1.8 Geldermalsen ........................................................................................................................... 24 1.8.1 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats...................................................................................

25 1.9 Haaften ..................................................................................................................................... 26 1.9.1 Oude Gemeentelijke begraafplaats...................................................................................... 27 1.9.2 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats................................................................................... 28 1.10 Hellouw..................................................................................................................................... 29 1.10.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 30 1.11 Herwijnen ................................................................................................................................. 32 1.11.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 32 1.12 Heukelum ................................................................................................................................. 34 1.12.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 35 1.13 Meteren ....................................................................................................................................

36 1.13.1 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats............................................................................... 37 1.14 Ophemert ................................................................................................................................. 38 1.14.1 Gemeentelijke begraafplaats Ophemert .......................................................................... 39 1.15 Opijnen ..................................................................................................................................... 41 1.15.1 Nieuwe Gemeentelijke begraafplaats Slotstraat ............................................................. 41 1.16 Spijk .......................................................................................................................................... 42 1.16.1 Oud Gemeentelijk kerkhof Zuiderlingedijk ...................................................................... 43 1.17 Tuil ............................................................................................................................................ 44 1.17.1 Oude gemeentelijke begraafplaats Sint Antoniestraat .................................................... 44 1.18 Varik..........................................................................................................................................

45 1.18.1 Gemeentelijke begraafplaats Weiweg ............................................................................. 46 1.19 Vuren ........................................................................................................................................ 47 1.19.1 Oude begraafplaats Waaldijk ........................................................................................... 48 1.19.2 Gemeentelijke begraafplaats Graaf Reinaldweg .............................................................. 49 1.20 Waardenburg ........................................................................................................................... 49 1.20.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 50 2 GEHANTEERDE CRITERIA ........................................................................................................ 52 2.1 Criteria voor inventarisatie....................................................................................................... 52 2.1.1 Biografische betekenis van de begravene ............................................................................ 52 2.1.2 Ouderdom grafmonument ................................................................................................... 54

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

5 van 166

2.1.3 Materiaalgebruik en hantering............................................................................................. 54 2.1.4 Vormgeving van het monument .......................................................................................... 54 2.1.5 Bijzondere symboliek/afbeelding ......................................................................................... 54 2.1.6 Passend in karakter van het grafveld ................................................................................... 55 2.1.7 Technische staat ................................................................................................................... 55 3 SELECTIE OP GROND VAN CRITERIA ........................................................................................ 56 3.1 Toepassing van de criteria ........................................................................................................ 56 3.2 Uiteindelijke lijst en gegevens .................................................................................................. 56 3.3 Eindscore .................................................................................................................................. 67 4 ADVIES OMGANG MET GESELECTEERDE GRAFMONUMENTEN.................................................

70 4.1 Juridisch .................................................................................................................................... 71 4.1.1 Aanpak in (gemeentelijke) administratie ............................................................................. 72 4.2 Scenario omgang met grafmonumenten ................................................................................. 72 4.2.1 Regels en beleidsuitvoering.................................................................................................. 73 4.2.2 Restauratie en onderhoud ................................................................................................... 74 4.2.3 Groen en padenstructuur ..................................................................................................... 74 4.3 Toekomstvisies versus cultuurhistorische waarden................................................................. 75 5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN ............................................... 78 5.1 Betekenis overige grafmonumenten ........................................................................................ 78 5.2 Wijze van onderhoud en omgang ............................................................................................

79 6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN........................................................................................... 80 VERKLARENDE WOORDENLIJST ...................................................................................................... 82 LITERATUUR EN BRONNEN ............................................................................................................ 87 BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN ........................................................................................ 88 Totstandkoming .................................................................................................................................... 88 Leeswijzer .......................................................................................................................................... 88 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Acquoy ..................................................................................... 89 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Acquoy ............................................................... 90 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Asperen .................................................................................... 91 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Asperen ..............................................................

93 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Beesd ....................................................................................... 94 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Beesd .................................................................. 96 Groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Buurmalsen ................................................................. 97 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Buurmalsen ...................................................... 101 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Deil ......................................................................................... 103 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Deil ................................................................... 106 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Enspijk .................................................................................... 108 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Enspijk .............................................................. 109 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Est .......................................................................................... 110 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Est.....................................................................

112 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Geldermalsen......................................................................... 114 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Geldermalsen ................................................... 119 Groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Haaften ......................................................................... 121 Toelichting groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Haaften ................................................... 125 Groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Haaften ..................................................................... 127 Toelichting groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Haaften................................................ 128 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Hellouw .................................................................................. 129 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Hellouw ............................................................ 130 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Herwijnen .............................................................................. 131 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Herwijnen ......................................................... 138 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Heukelum...............................................................................

140 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Heukelum ......................................................... 141 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

6 van 166

Groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Meteren .................................................................... 142 Toelichting groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Meteren .............................................. 143 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Ophemert .............................................................................. 144 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Ophemert ......................................................... 146 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Opijnen .................................................................................. 147 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Opijnen ............................................................. 148 Groslijst gemeentelijke kerkhof Spijk ................................................................................................. 149 Toelichting groslijst gemeentelijke kerkhof Spijk ........................................................................... 151 Groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Tuil ................................................................................ 152 Toelichting groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Tuil ..........................................................

153 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Varik ....................................................................................... 154 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Varik ................................................................. 155 Groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Vuren ............................................................................ 156 Toelichting groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Vuren ...................................................... 158 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Waardenburg ......................................................................... 160 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Waardenburg ................................................... 163 Aantal geïnventariseerde grafmonumenten en kenmerken .............................................................. 165

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

7 van 166

INLEIDING De gemeente West Betuwe telt in totaal 53 begraafplaatsen. Dit betreft 31 gemeentelijke begraafplaatsen, 18 bijzondere (waarvan 4 geruimd) en 4 Joodse begraafplaatsen. Gemeente West Betuwe heeft in 2023 opdracht gegeven om 22 gemeentelijke begraafplaatsen te inventariseren op grond van vooraf vastgestelde criteria. Dat gaat om de volgende met blauw aangeduide begraafplaatsen op onderstaande luchtfoto.

Afb. 1. De 22 geïnventariseerde begraafplaatsen op een luchtfoto van de gemeente. Gele punten zijn geruimde begraafplaatsen, lichtblauwe punten verdwenen begraafplaatsen en blauwe pointers zijn alle bestaande begraafplaatsen.

Uiteindelijk zijn alle bovengenoemde 22 begraafplaatsen geïnventariseerd. De gemeente heeft voor 9 begraafplaatsen besloten deze niet te laten inventariseren, om reden dat ze niet meer gebruikt worden of gemeentelijk monument zijn: de oude begraafplaatsen van Beesd, Geldermalsen, Meteren, de oude kerkhoven (overgenomen door de gemeente) van Heukelum, Opijnen, Tuil en Varik; of omdat ze te jong zijn: Spijk en Haaften. Overigens kunnen deze in de toekomst alsnog meegenomen worden, mocht dat wenselijk zijn. De uitwerking van de huidige inventarisatie is verwerkt in onderstaand rapport. De gehanteerde criteria luiden samengevat als volgt: 1. Biografische betekenis van de begravene; 2. Ouderdom grafmonument > 50 jaar; 3. Materiaalgebruik en hantering; 4. Vormgeving van het monument; 5. Bijzondere symboliek; 6. Passend in karakter van het grafveld; 7. Technische staat. De grondslag voor de huidige inventarisatie wordt gevormd door artikel 26 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen gemeente West Betuwe 2019. Daarbij is, in tegenstelling tot lid 4 van dat artikel, ook gekeken naar graven waarvan de rechten nog niet verlopen zijn.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

8 van 166

De inventarisatie heeft plaatsgevonden in augustus 2023. Bij de inventarisatie is onder meer gebruik gemaakt van plattegronden van de begraafplaatsen, het grafregister en zijn historische verenigingen benaderd ten aanzien van namen van betekenis. Met betrekking tot de oorlogsdoden op de te inventariseren begraafplaatsen is de hulp ingeroepen van de Werkgroep Oorlogsdoden die informatie geverifieerd heeft, nader onderzoek gedaan en duiding heeft gegeven aan de omstandigheden waaronder de slachtoffers zijn gevallen. Mede door de beschikbaar gestelde informatie kon vooraf al een lijst van te bezoeken graven worden opgesteld. De inventarisatie is in eerste instantie vastgelegd in een zogenaamde groslijst per begraafplaats. Daarna is een nadere selectie gemaakt aan de hand van de beschreven criteria.

Grafmonumenten hebben in die selectie een specifieke score gekregen wanneer ze: ➢ Een aanduiding of verwijzing naar historische persoon of familie geven; ➢ Een grafmonument bevatten dat ouder is dan vijftig jaar (dat wil zeggen dat 1973 als grens wordt gehanteerd), tenzij het belang van de persoon groot is; ➢ Een uiting zijn van bijzonder materiaalgebruik en -hantering; ➢ Een vormgeving kennen met een cultuurhistorische betekenis; ➢ Voorzien zijn van bijzondere symboliek of bijzondere teksten; ➢ Een impact hebben op de totale aanblik van de begraafplaats of van belang zijn voor de karakteristiek van het betreffende grafveld, en: ➢ In een dusdanige technische staat (onderscheiden in Goed, Redelijk, Matig, Slecht) verkeren die van een dusdanige aard is dat geen grote ingreep nodig zijn. Aan de hand van deze score wordt uiteindelijk aan de gemeente West Betuwe een lijst voorgesteld van grafmonumenten (ook aangeduid per begraafplaats) die behouden zouden moeten blijven. In dit rapport is deze aanpak uitgewerkt. Om een goede selectie te kunnen maken, is in hoofdstuk één eerst een korte beschrijving gemaakt van de historie en typerende funeraire elementen van de verschillende begraafplaatsen per dorp of stad. Die kennis vormt een van de uitgangspunten voor de inventarisatie en selectie van de grafmonumenten.

In hoofdstuk twee worden de criteria voor deze inventarisatie nader toegelicht. De daarbij behorende groslijsten zijn als bijlage opgenomen, dit in verband met de leesbaarheid van het rapport. In hoofdstuk drie wordt beschreven hoe de geformuleerde selectiecriteria toegepast zijn op de geïnventariseerde grafmonumenten. Hieruit komt een definitieve selectie naar voren die als apart bestand (Excel) bij dit rapport is gevoegd. In dit hoofdstuk wordt op deze lijst een toelichting gegeven, zoveel mogelijk uitgesplitst naar begraafplaats. Hoofdstuk vier bevat een advies voor de omgang met de geselecteerde grafmonumenten, passend binnen het beleid en beheer van de begraafplaatsen. In hoofdstuk vijf wordt kort ingegaan op de wijze waarop omgegaan zou kunnen worden met alle overige grafmonumenten op de begraafplaatsen. Hoofdstuk zes is een afsluitend hoofdstuk waarin enkele conclusies en aanbevelingen op een rij worden gezet. Hier wordt, voor zover van toepassing, ook gereflecteerd op de in het Beleids- en beheerplan begraafplaatsen West Betuwe 2019-2023 genoemde factoren die een rol kunnen spelen bij het toekomstige behoud van de geselecteerde grafmonumenten. Verder is nog een verklarende woordenlijst opgenomen waarin een aantal begrippen en termen die in dit rapport voorkomt, nader verklaard wordt. Ook is een overzicht gemaakt van de gebruikte literatuur en bronnen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

9 van 166

1

KORTE FUNERAIRE HISTORIE VAN DORPEN EN BEGRAAFPLAATSEN

Elke begraafplaats en kerkhof in Nederland heeft zo zijn eigen karakteristiek. In dit geval worden hiermee de kenmerkende eigenschappen bedoeld van de begraafplaats. Die kenmerkende eigenschappen kunnen beschreven worden ten aanzien van de gehele begraafplaats, maar ook meer in detail wanneer gekeken wordt naar de grafmonumenten. Bij het inventariseren van grafmonumenten op begraafplaatsen gaat het niet alleen om losse objecten maar ook om de samenhang. De grafmonumenten reflecteren een stuk geschiedenis van de begraafplaats, maar ook van het dorp waartoe ze behoren. In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de funeraire geschiedenis van die dorpen en de respectievelijke begraafplaatsen in die dorpen. Ook wordt een korte beschrijving van de aangetroffen karakteristiek gegeven. Dit dient als een referentie voor de uiteindelijke selectie van de grafmonumenten. Ten aanzien van de funeraire historie wordt bij de meeste dorpen pas een vaste nederzetting gezien vanaf de vroege middeleeuwen. Binnen de huidige gemeente zijn echter bij verschillende opgravingen talloze graven gevonden die teruggaan tot de IJzertijd. Ook uit de Romeinse periode zijn vondsten gedaan, soms op dezelfde locatie wat er op wijst dat sommige grafvelden meer permanent gebruikt werden. Of een van de huidige kerkhoven in de gemeente zo ver teruggaat in de tijd, is niet met zekerheid te zeggen.

1.1 Acquoy Het vroegmiddeleeuwse dorp Acquoy ontstond op een hoger gelegen stroomrug in een bocht langs de Linge. In de veertiende eeuw moet er al een kerk zijn geweest in het dorp waar ook de doden begraven werden. Er wordt wel beweerd dat Jan VIII, heer van Arkel, het dorp liet bouwen na terugkomst van diens kruistocht naar het Heilige Land in 1133, maar in die jaren waren er geen kruistochten. De middeleeuwse kerk werd in 1674 door een storm vernield, maar de vijftiende-eeuwse toren bleef overeind. Slechts het koordeel van de kerk werd daarna nog gebruikt.

Afb. 2. Gravure van de kerk van Acquoy eind achttiende eeuw, getekend door H. Schouten (1757-1822). Het kerkhof is dan nog niet ommuurd (Beeldbank RCE).

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

10 van 166

In de kerk werd begraven, maar daar rest weinig meer van omdat in 1844 ter plekke een nieuwe kerk werd gebouwd. Daarbij is een grafkelder die al niet meer van binnenuit gebruikt werd, bewaard gebleven. Tot zeker in de negentiende eeuw lag het kerkhof rondom de kerk, maar nadien is alleen nog de westkant als zodanig in gebruik gebleven. Het geringe aantal inwoners in het dorp, nog geen 400 halverwege de negentiende eeuw, zorgde ervoor dat men het kerkhof kon blijven gebruiken. Dat kerkhof is toen geheel omgeven met een bakstenen muur, zoals vandaag de dag nog het geval is. De meeste grafmonumenten die nu nog op het kerkhof te vinden zijn, dateren uit de twintigste eeuw. Veel oudere graven kregen nooit een grafsteen en werden talloze keren hergebruikt. Ook in de twintigste eeuw was het nog niet altijd gebruikelijk dat op elk graf een grafmonument werd geplaatst. In ieder geval werd in de jaren zestig besloten dat het kerkhof niet langer voldeed en in 1970 kon aan de Achterweg een nieuwe begraafplaats in gebruik worden genomen. 1.1.1 Gemeentelijke begraafplaats Achterweg De nieuwe begraafplaats werd aangelegd aan de Achterweg die aan één zijde nog geheel vrij van bebouwing was en is. De aankoop van de grond voor de aanleg was al in de jaren zestig gedaan en tevens was een baarhuisje gepland. Het gaat in totaal om iets meer dan 3.000 m2.

Daarvan werd echter slechts de achterste helft ingericht met 8 rijen graven, gescheiden door 4 paden. Het voorste gedeelte bestaat uit een toegang, achter een dubbele metalen poort tussen bakstenen pijlers. Tot 2015 stond hier een eenvoudig grijsmetalen hekwerk. Achter de toegang is een ruim plein te vinden dat bijna geheel bestraat is. Rechts, richting het grafvak is een opslagruimte gebouwd met ook een overkapt gedeelte zodat hier geschuild kan worden in geval van slecht weer. In 1971 werd hier voor het eerst begraven. Dat gebeurde op korte rijen, alle gelegen aan paden met achter de graven een beukenhaag. De grafmonumenten tonen een hedendaagse uitstraling en staan over het algemeen op één graf en niet over twee graven. Door de dekking van een lage heg valt vanaf de voorzijde van de begraafplaats het grafveld nauwelijks op. Rondom is het grafveld omgeven met een brede singel met daarin struiken en bomen die de kleine begraafplaats beschutting geven.

Afb. 3. Zicht vanaf het eerste pad naar achteren. Lang niet alle grafmonumenten vallen op door de hagen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

11 van 166

1.2 Asperen Asperen is een kleine stad, eveneens langs de Linge ontstaan op een hoger gelegen stroomrug. De nederzetting kreeg in de vroege dertiende eeuw stadsrechten en werd omwald en later ommuurd. Tot een echte stad is het nooit gekomen, want in de nabijheid werd ze al snel overvleugeld door Leerdam. Het kasteel dat in Asperen stond, werd in 1672 door Franse troepen verwoest. Begraven werd er bij en in de kerk die in het westelijk deel van het stadje was gebouwd. Over de oorsprong is weinig bekend, maar de huidige kerk dateert van na een grote stadsbrand in 1463 (terwijl ook bij een brand in 1896 veel verloren ging). In de kerk getuigen nog een groot aantal zerken en een zestiende-eeuwse graftombe voor de familie Van Boetzelaer van het feit dat aanzienlijke inwoners van Asperen in de kerk begraven werden. Het kerkhof is net als in de andere dorpen behoorlijk lange tijd in gebruik geweest, maar toont feitelijk alleen nog sporen van de laat negentiende-eeuwse en vroeg twintigste-eeuwse begravingen. Het kerkhof lag met name aan de zuidzijde, maar ook de noordzijde werd gebruikt. Aan die zijde, waar ook de Nieuwstraat loopt, is men het eerst gestopt met begraven zodat lange tijd alleen nog aan de zuidzijde werd begraven. De begraafplaats werd waarschijnlijk al in 1829 overgenomen door de gemeente, zoals gebruikelijk in nagenoeg alle dorpen en steden in Noorden Zuid-Holland.

Daarbij zal het kerkhof ook opnieuw ingericht zijn. Een van de oudste grafmonumenten verwijst naar een begraving uit 1829. In de jaren zeventig van de negentiende eeuw werd in de oksel van kerk en toren een baarhuisje gebouwd. In 1870 werd vanuit de kleine Joodse gemeenschap van Asperen ten noorden aan de Appeldijk een eigen begraafplaatsje aangelegd.

Afb. 4. Overzicht van het kerkhof na de brand in de kerk in 1896 (foto Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

In de jaren dertig van de twintigste eeuw zal de gemeente Asperen de keuze hebben gemaakt voor een nieuwe begraafplaats. Na ingebruikname van die nieuwe begraafplaats is het kerkhof enigszins heringericht en kon er nog begraven worden in particuliere graven. Nog in 1952 werd op het kerkhof begraven.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

12 van 166

1.2.1 Gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats werd ten westen van de kerk aangelegd. In eerste instantie op een rechthoekig perceel van zo’n 4.000 m2 groot. Rondom werd een brede sloot gegraven waarvan de grond ongetwijfeld gebruikt werd om de begraafplaats op te hogen en te egaliseren. De toegang tot de begraafplaats kwam te liggen op de hoek van de Heukelumseweg en de Graswalseweg. De aanleg van de begraafplaats volgde een stramien van een breed middenpad met aan weerszijden rijen met graven. Die opzet was een stuk ruimer dan op het kerkhof, waar alle graven nog aaneengesloten lagen. Bij de ingang kwam een dubbele poort tussen bakstenen pijlers. De pijlers zijn afgedekt met zandstenen blokken, waarvan de bovenzijde afgerond is. Aan de voorzijde is links QUO en rechts VADIS opgenomen: Waar gaat gij? De poortdelen zijn vervaardigd van plaatijzer met een open vlak waarin spijlen zijn opgenomen, zoals vaak voorkomt bij klassieke hekken. Het hek stond eerst schuin, want de oorspronkelijke toegang liep schuin vanaf de kruising naar de begraafplaats. Later is de ingang verplaatst, mogelijk bij de uitbreiding van de begraafplaats waarbij ook de sloot aan de noordzijde werd gedempt. Rechts achter de ingang staat een fors baarhuis dat qua stijl past bij het hekwerk, maar gezien het afwijkende muurwerk van latere datum is.

In 1962 kocht de gemeente Asperen een stuk grond ten zuiden van de bestaande begraafplaats voor een uitbreiding. Daartoe werd de sloot aan de zuidzijde gedempt en ook aan de oostzijde verdween het grootste deel van de sloot. De uitbreiding werd op nagenoeg dezelfde wijze aangelegd met de graven aan paden, alleen nu werden achter de graven hagen gepland. Begin jaren tachtig werd volgens het archief een nieuwe berging op de begraafplaats opgeleverd, en het is goed mogelijk dat dat het huidige baarhuis betreft. In 2006 werd door de gemeente een urnenmuur gebouwd op de begraafplaats. De gemeente Lingewaal, waar Asperen vanaf 1986 onder viel, heeft verschillende malen een ruiming uitgevoerd, waarvan de laatste nog in 2014. Tussendoor is getracht de begraafplaats te vergroenen, want nog aan het begin van deze eeuw bestond de begraafplaats, afgezien van wat taxus in de middenlaan, vooral uit grind. Nu zijn lege regels ingevuld met gras. De opzet van de hoofdas en de oorspronkelijke opzet van de begraafplaats is nog goed te herkennen op een luchtfoto van net voor de Tweede Wereldoorlog.

Afb. 5. Luchtfoto van Asperen van de Fototechnische Dienst Luchtvaartafdeeling (Beeldbank Nederlands Instituut voor Militaire Historie).

Vandaag de dag vallen op de begraafplaats op vak A, aan de linkerzijde, vooral de grote zerken op roeven op. Het betreft zeer eenvoudige uitvoeringen waarvan tot op heden nieuwe exemplaren geplaatst worden. Deze hebben echter weinig uitstraling doordat ze geheel van graniet zijn opgebouwd. Van de twee oudere grafvelden bevat met name A nog een aantal opvallende exemplaren. Dat betreffen met name grafmonumenten in een stijl die de overgang in de grafcultuur in het interbellum reflecteren. Dat

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

13 van 166

is herkenbaar aan de meer zakelijke vormgeving en toepassing van kunststeen en andere materialen dan hardsteen. Alle grafmonumenten liggen aan paden en in het grind, maar zoals opgemerkt zijn er tussendoor ook vlakken met gras te vinden. Mogelijk stonden achter de graven voorheen hagen of ander groen, maar dat is niet zeker. De afscheiding tussen het oude gedeelte en de uitbreiding wordt nu gevormd door een rij bomen. De bomen zijn rondom afgezet met lage coniferen. De opzet van de uitbreiding is nagenoeg hetzelfde als op het oude deel, met het verschil dat hier de grafcultuur jonger is en delen van elkaar gescheiden zijn door een lage haag. Inmiddels zijn de hoofdpaden geasfalteerd. Aan de achterzijde van de begraafplaats Afb. 6. Met name aan de voorzijde kent de begraafplaats een fraai groen is een urnenmuur toegevoegd aanzicht. en liggen de jongste graven. De grafcultuur op het oude deel is redelijk consistent met de achtergrond van Asperen, waar middenstanders en kleine landbouwers een redelijk bestaan voor hun gezin konden opbouwen.

1.3 Beesd Beesd is net als veel andere dorpen langs de Linge ontstaan op een hoger gelegen stroomrug. Dat was in de vroege middeleeuwen en nadien heeft het dorp zich ontwikkeld als een gestrekt esdorp met enige stedelijke karakteristieken, haaks op een bocht in de rivier. Met name de dicht op elkaar staande bebouwing in de Voorstraat draagt daaraan bij. De vroegste vermelding van een kerk in Beesd dateert van 1259, maar bouwsporen wijzen er op dat er al in de twaalfde eeuw ter plekke een tufstenen kerk stond. Daar werd ongetwijfeld ook begraven. Nadien is een veel grotere kerk gebouwd die in 1825 vervangen werd door een kleinere zaalkerk. Daarbij werden de noordbeuk, het koor en een deel van het schip en zuidbeuk niet meer opgenomen in de kerk. Dit betekende niet dat het kerkhof rond de kerk een stuk groter werd, want inmiddels had de gemeente ten westen van het dorp aan de Veerweg een nieuwe begraafplaats aangelegd. Die begraafplaats was 1.610 m2 groot volgens de kadastrale opmetingen van rond 1830. Het oude kerkhof had een grootte van 1.320 m2, maar werd nadien flink verkleind en opgeruimd onder meer door de bouw van een pastorie op het oostelijke deel van het kerkhof. Overigens was dat niet het enige kerkhof in Beesd, want bij de katholieke kerk lag ook een begraafplaats. Dit was slechts 164 m2 groot.

Waarschijnlijk is dat kerkhof bij de bouw van de huidige kerk in 1876 buiten gebruik gesteld en is op de algemene begraafplaats een katholiek gedeelte ingericht. Mogelijk dat daarvoor een klein ‘perceeltje moeras’ is aangekocht om de begraafplaats uit te kunnen breiden, zoals te lezen valt in de archieven.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

14 van 166

Afb. 7. Prent naar een achttiende-eeuwse tekening van kerk met daarvoor het kerkhof en rechts het raadhuis (Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

De kleine Joodse gemeenschap van Beesd, met name de familie Van Straten, liet in 1898 een eigen begraafplaats aanleggen nabij het spoor aan de Parksteeg, nu Parkweg. Voordien begroef deze familie haar doden op de Joodse begraafplaats van Culemborg. In de jaren dertig van de twintigste eeuw kocht de gemeente Beesd een perceel grond op “De Huizekamp” voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats. 1.3.1 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats kwam te liggen op de hoek van de Schutterssteeg (nu Schuttersweg) en de Parksteeg (nu Parkweg) die richting het station van Beesd voerde. Hier werd een strook van ongeveer 40 meter breed over een lengte van 120 meter ingericht. De opgebrachte grond werd gehaald uit een put aan de westzijde van de begraafplaats. Op luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog is de opzet van de begraafplaats goed te zien. Ook is duidelijk dat in de Tweede Wereldoorlog de begraafplaats nog niet in gebruik was. De slachtoffers van de oorlog die in verschillende jaren te betreuren waren, zijn te vinden op de oude begraafplaats. Pas in 1948 werden de eerste doden hier begraven en in 1949 werd de in Duitsland tewerkgestelde en aldaar gestorven Johannes Meijer hier herbegraven.

De aanleg van het oorspronkelijke gedeelte bestaat uit een centraal gelegen oprit over de sloot met daarachter een rotonde waarop links en rechts paden aansluiten die een drietal grafvelden ontsluiten, twee rechthoekige en een halfronde. De rechthoekige grafvelden aan de rechterzijde zijn iets groter dan aan de linkerzijde. Aan die kant wordt het perceel schuin afgesneden door de Parkweg. Dit deel is bestemd voor katholieken en werd in het dorp ook simpelweg de katholieke begraafplaats genoemd. Op de eerdergenoemde luchtfoto is nog maar weinig begroeiing te zien en van een aula of gebouw is nog geen sprake. Dat is pas na de oorlog, in 1948 gereedgekomen toen ook de begraafplaats in gebruik is genomen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

15 van 166

Afb. 8. Overzicht over het katholieke gedeelte waarbij vooral de bomen achter het calvariekruis indruk maken. Door ruiming zijn er nog maar weinig grafmonumenten aanwezig.

Eind jaren zeventig werd de begraafplaats aan de westzijde uitgebreid. Daarbij werd de waterpartij aan die zijde gedempt en op dezelfde breedte werd de begraafplaats verder ingericht. Enige tijd heeft nog een gedeelte gereedgelegen totdat begin van deze eeuw ook is ingericht en in gebruik genomen. Dit gedeelte heeft een eigen ingang gekregen. Het totale perceel heeft nu een grootte van 11.630 m2. Ondanks de uitbreiding heeft het oude deel op zich weinig van zijn oorspronkelijke charme verloren, maar doordat er veel grafmonumenten verdwenen zijn wordt het beeld wel kaal. De uitbreiding is op andere leest geschoeid en hier liggen de graven aan langere paden dan op het oorspronkelijke deel. De grafcultuur op de oorspronkelijke begraafplaats is die van de tweede helft van de twintigste eeuw en verder naar achter vinden we de hedendaagse grafcultuur. Op de uitbreiding zijn ook verschillende voorzieningen voor asbestemmingen ingericht.

1.4 Buurmalsen Het dorp Buurmalsen is ontstaan in de vroege middeleeuwen op een hoger gelegen stroomrug iets voorbij de samenvloeiing van de Korne met de Linge. Al in 850 wordt de kerk van Buurmalsen vermeld in een oorkonde van de bisschop van Utrecht. De kerk lag wat afzijdig van het dorp, maar wel langs de dijk op een verhoogd terrein. De ouderdom van de kerk wordt bevestigd door de vondst van een aantal sarcofagen die nu nog in de torenruimte van de kerk te vinden zijn. Rondom ligt een kerkhof dat eeuwenlang gebruikt is. Meest opvallend op het kerkhof van Buurmalsen is het mausoleum voor de familie Heuff van de boerderij Keizershof. Het bouwwerk bestaat uit een eenvoudige bakstenen opbouw met plat dak waarop vier zerken liggen die nu overwoekerd zijn door klimop. In Tricht, het buurdorp ten westen van Buurmalsen, was halverwege de negentiende eeuw de situatie min of meer hetzelfde als in Buurmalsen. Beide dorpen vormden sinds 1818 de gemeente Buurmalsen. Deze gemeente liet in 1873 een nieuwe begraafplaats aanleggen tussen beide dorpen, maar wel langs de dijk die de dorpen verbond. Terwijl het kerkhof in Tricht op verzoek van de gemeente in 1874 gesloten werd, is op het kerkhof van Buurmalsen nog tot in de jaren negentig begraven.

Dit verschil had ongetwijfeld te maken met de ligging van het kerkhof van Tricht dat midden tussen de bebouwing lag in tegenstelling tot dat van Buurmalsen, dat pas in de jaren zeventig van de twintigste eeuw in de bebouwing kwam te liggen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

16 van 166

Afb. 9. De sarcofagen in de kerk van Buurmalsen wijzen op een hoge ouderdom van kerk en kerkhof.

1.4.1 Gemeentelijke begraafplaats aan de Lingedijk De oorspronkelijke begraafplaats betreft met name de rechterzijde van het perceel. Dit deel ter grootte van pakweg een halve hectare werd tussen 1871 en 1873 ingericht. Waarschijnlijk kon er vanaf 1874 daadwerkelijk begraven worden. Niet het hele terrein was opgehoogd, want achter de begraafplaats liet men een kleine strook ongemoeid. Hoe de oorspronkelijke aanleg eruit heeft gezien, is niet helemaal meer herkenbaar door latere ingrepen. Of de rondlopende paden origineel zijn, is onbekend, maar de grafmonumenten direct rechts van de ingang zijn het oudst en representeren met name de grafcultuur van het laatste kwart van de negentiende eeuw en het eerste kwart van de twintigste eeuw. Een muur, zoals in Deil langs de dijk, is hier allang verdwenen, zoals ook het baarhuisje. Lage hagen die hier de perken omgaven, zijn inmiddels weer verdwenen. Van de oude grafmonumenten zijn in het digitale register de namen niet opgenomen.

Afb. 10. Eind negentiende eeuw is de begraafplaats tussen beide dorpen zichtbaar op de topografische kaart van Nederland.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

17 van 166

In de jaren twintig van de twintigste eeuw is een uitbreiding gerealiseerd ten westen van de begraafplaats, waardoor deze fors vergroot werd. Van een rechthoekige aanleg veranderde de vorm nu naar een meer vierkant geheel. Bij de aanleg van de eerste uitbreiding werd de strook aan de achterzijde wederom niet ingericht en de ingang kwam nu centraal te liggen. Ook kwamen in deze uitbreiding alle graven aan paden te liggen, wat op de oorspronkelijke aanleg niet het geval was geweest. Later zijn daar ook delen heringericht, waardoor daar nu ook veel grafmonumenten bereikbaar zijn via paden. De ingrepen wijzen erop dat er mogelijk een tijd lang onvoldoende ruimte was voor nieuwe graven waardoor oudere delen opnieuw ingericht dienden te worden. Opvallend is dat deze uitbreiding wat minder is opgehoogd dan het oude gedeelte. Begin jaren zestig van de vorige eeuw werd een terrein aan de westzijde opgehoogd om hier een volgende uitbreiding te kunnen realiseren. Die werd in de jaren zeventig gerealiseerd. Daarbij werd ook een nieuwe berging gebouwd en kreeg dit deel zijn eigen ingang. De uitbreiding was in zekere zin veel functioneler dan de eerdere uitbreiding. Ditmaal werd wel het perceel tot aan de achterzijde geheel ingericht. Later zijn er ook urnenvoorzieningen aangebracht. Door een licht verhoogd ligging is deze uitbreiding duidelijker te onderscheiden dan de eerdere uitbreiding.

Afb. 11. Het oudste gedeelte van de begraafplaats maakt door de afwisseling tussen grafmonumenten en groen een compleet andere indruk dan de rest van de begraafplaats.

Vandaag de dag heeft de begraafplaats een omvang van ruim 1,5 ha en kent de begraafplaats twee ingangen. De laatste uitbreiding heeft een eigen ingang gekregen, terwijl tegenover de oude ingang parkeerplaatsen zijn aangelegd. Het oude gedeelte rechts heeft door een wat chaotische ligging van de grafmonumenten een compleet andere uitstraling dan de rest van de begraafplaats. Daar liggen de rijen niet alle in een vast stramien, maar wel in ordelijke rijen en is de grafcultuur een stuk jonger. Op de laatste uitbreiding betreft het vooral grafmonumenten vanaf de jaren tachtig en negentig die van elkaar gescheiden worden door lage taxushagen. Er is echter wel sprake van een ruimtelijke opzet op de begraafplaats, die samen met enkele gazons en bomen een indruk geven dat de begraafplaats groter is dan die in werkelijk is. De meeste graven liggen aan grindpaden en zijn goed bereikbaar.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

18 van 166

1.5 Deil Deil is net als zoveel andere dorpen langs de Linge, ontstaan op een stroomrug. Van bewoning was al sprake in de vroege middeleeuwen. De kerk die tegen de dijk is aangebouwd werd al in de twaalfde eeuw genoemd, maar is mogelijk ouder. De onderbouw van de toren dateert uit de eerste helft van de twaalfde eeuw en is in de zeventiende eeuw verhoogd. In 1843 is het schip afgebroken en vervangen door nieuwbouw, waarmee de ingang aan de dijk kwam te liggen. Rondom en in de kerk werd begraven en daarvan zijn in de kerk nog zes grafzerken te vinden. De vloer van de kerk werd bij de nieuwbouw zo’n anderhalve meter verhoogd, waarbij een aantal zerken opnieuw in de vloer zijn opgenomen. Later zijn nog een aantal zerken gevonden, waaronder die van Willem van Tuijl van Bulckestijn op wiens steen 1540 staat vermeld. In 1858 had de hervormde gemeente een klein gedeelte van het kerkhof afgestaan aan de gemeente Deil. Daarmee voldeed de gemeente Deil aan de eisen in de provinciale regels die toen nog golden. In het laatste kwart van de negentiende eeuw werd het kerkhof gesloten nadat de hervormde gemeente rond 1870 oostelijk van het dorp een nieuwe begraafplaats had aangelegd. Het westelijk deel van het oude kerkhof werd niet lang daarna bebouwd en aan de oostzijde werd later de kerkstoep aangelegd. In vorm resteert nog een klein gedeelte van het kerkhof.

Afb. 12. Beeld van kerk en rest kerkhof in 1957 (foto Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

1.5.1 Gemeentelijke begraafplaats Omtrent het exacte stichtingsjaar is enige onduidelijkheid, maar wel is duidelijk dat de gemeente Deil in 1887 een stuk grond op de hervormde begraafplaats in handen kreeg om aldaar algemene graven te kunnen uitgeven. De oudste stenen op de begraafplaats gaan terug tot 1866 en een enkele is nog ouder. Mogelijk is een aantal van deze oudere grafstenen overgebracht van het kerkhof, maar daarover is niets bekend. De aanleg van de oorspronkelijke begraafplaats had waarschijnlijk weinig om handen. Langs de dijk werd een muur gebouwd met ingang en daarachter werd begraven. De 1e klasse kreeg ruime stukken met ruimte voor meerdere graven op het hoogstgelegen deel van de begraafplaats. Die indeling is tot op de dag van vandaag herkenbaar. Er liggen een aantal grote grafkelders, oude zerken en met name een hekwerk rond het graf van de familie Van Gellicum is interessant.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

19 van 166

Nog voor de Tweede Wereldoorlog is ten oosten van de begraafplaats een uitbreiding tot stand gekomen. Die aanleg was van geheel andere aard dan het oorspronkelijk deel. Op een langwerpig perceel dat verder het land in stak, werd een geometrisch padenstelsel ontworpen, beëindigd met een boog. Opvallend is op een luchtfoto uit de Tweede Wereldoorlog dat reeds een aanzet voor een volgend stuk gereed lag, herkenbaar aan een halve boog. Op de uitbreiding liepen twee paden om enkele grafvakken heen en daar lagen de graven nog deels tegen elkaar. Later is men meer en meer aan paden gaan begraven. Na de Tweede Wereldoorlog is de eerste uitbreiding aan de westzijde voortgezet en daar kon vanaf de jaren vijftig begraven worden. De grafmonumenten op dit deel lagen alle aan paden en zijn vooral meer moderne grafmonumenten, soms ook over twee graven. In 1959 verkocht de Hervormde gemeente van Deil de begraafplaats aan de gemeente Deil. Niet lang daarna werd op het oude deel van de begraafplaats een baarhuisje gebouwd. In 1967 werd de begraafplaats van Deil getroffen door een windhoos die een kolossale eik uit de grond trok die even verderop weer neerviel. Daarbij werden talloze grafmonumenten onherstelbaar beschadigd. In de jaren tachtig werd de begraafplaats door de gemeente Geldermalsen, waartoe Deil sinds 1978 behoorde, nog eens uitgebreid.

Die uitbreiding kwam achter de begraafplaats te liggen. Dit deel ligt wat hoger dan de oudere delen en kreeg een nagenoeg gelijke opzet dan de eerdere delen, maar dan in spiegelbeeld. Ook nu is weer een halve aanzet van een boog gemaakt, maar het perceel ernaast is tot op heden niet in gebruik genomen en wordt nog benut voor akkerbouw. In 2006 werd de muur langs de dijk door de gemeente Geldermalsen gerestaureerd. Waarschijnlijk is de begraafplaats toen ook aangewezen als gemeentelijk monument.

Afb. 13. Blik van de oudere uitbreiding naar de nieuwe die iets hoger ligt dan de oude delen.

Het oudste gedeelte van de begraafplaats toont met een aantal grote grafmonumenten het belang van het dorp Deil, waar met name de families Van Gellicum, Verstegen en Kolff een belangrijke rol speelden. Een groot gedeelte van de eerste begraafplaats is nu een parkachtig geheel zonder grafmonumenten. Hier is later een gebouwtje geplaatst, zoals dat ook in Enspijk te vinden is, en aan de rand zijn enkele urnenmuren geplaatst.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

20 van 166

1.6 Enspijk Het dorp Enspijk is eveneens ontstaan op een stroomrug langs de Linge in de vroege middeleeuwen. Het dorp ontwikkelde zich nadien niet langs de dijk, maar als een haaks op de dijk liggend esdorp. De kerk werd een eind van de dijk gebouwd. In de twaalfde eeuw werden dorp en kerk voor het eerst genoemd. Tegen een schip dat uit de dertiende eeuw dateert is rond 1400 een koor gebouwd, terwijl de toren ongeveer een eeuw daarna is opgetrokken, omstreeks 1500. Later is het schip vervangen. Nog later zijn enkele wijzigingen gedaan. Er werd ook begraven in de kerk, maar daar wijst slechts een losse steen uit 1630 op die ooit in de noordelijke dwarsbeuk is geplaatst. Er lag ook een grafkelder in de kerkvloer, maar die is bij een restauratie in de jaren tachtig afgedekt.

Afb. 14. Ets uit het midden van de achttiende eeuw met kerk en kerkhof van Enspijk (Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

In de negentiende eeuw lag het kerkhof met name aan de noordzijde van de kerk. Rond het begin van de negentiende eeuw is alleen die zijde nog gebruikt als kerkhof, met een sloot rondom. Dit had mogelijk te maken met de regels die in 1829 van kracht werden. In 1842 werd rondom een muur opgetrokken, maar alleen aan de oostzijde staat die nog overeind. Tegen die muur is in 1872 een lijkenhuisje gebouwd, terwijl een lage muur later dit deel afzonderde van het kerkhof. Langs die lage muur liggen nog een aantal grafmonumenten maar verder oogt het kerkhof leeg. In 1919 kocht de gemeente Deil niet ver van de kerk een klein perceel, D212, om hier een algemene begraafplaats aan te leggen. Tot 1921 bleef het kerkhof in gebruik, maar nog in 1945 werd hier bijgezet in eigen graven. 1.6.1 Gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats werd aangelegd ten zuidoosten van de kerk, net buiten het dorp. Het perceel had een grootte van pakweg 1.500 m2 en kreeg een aanleg met drie lange paden waaraan de graven werden gesitueerd, dus alle aan een pad. Aan de weg werd een bakstenen muur gebouwd met centraal twee zware pijlers met daartussen een smeedijzeren poort. Een lijkenhuisje zal vooraan gebouwd zijn, maar is in de jaren zestig vervangen door een eenvoudige bergschuur van hetzelfde type als in Deil.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN WEST BETUWE

21 van 166

Afb. 15. Vanaf de achterzijde gezien maakt de langwerpige begraafplaats een groene indruk.

Een gedeelte vooraan op de begraafplaats, achter de ingang is altijd vrijgehouden. Op de rijen vooraan liggen de oudere grafmonumenten, waaronder nog een aantal uit de jaren dertig, van niet lang na de ingebruikname van de begraafplaats. De bakstenen muur is rond 2010 opgeknapt, wat goed te zien is omdat daarbij afwijkende bakstenen zijn gebruikt. De begraafplaats zelf maakt door een aantal grote bomen en een rand met haag, bomen en struiken een groene indruk. De lengte maakt dat het meer open deel vooraan wat anders beleefd wordt dan de meer groene achterzijde van de begraafplaats. De paden zijn met fijn grind beslagen en waar mogelijk is tussen de graven gras ingezaaid. De begraafplaats kent een klein gedeelte voor urnengraven. De achterzijde wordt afgesloten door een in 2000 gebouwde schuur waardoor het uitzicht op de omgeving is weggevallen.