RV2023-019 bijlage Ensembleboek 4 Knoopsgat Deil.pdf

ENSEMBLEBOEK 4 VOOR KNOOPSGAT DEIL MAART 2023

Onderdeel van het Landschapsontwikkelingsplan West Betuwe 2023

Inhoud 1.

Het gebied Knoopsgat Deil in vogelvlucht....................................................................................... 3

2.

Opgaven voor Knoopsgat Deil ......................................................................................................... 4 2.1.

Opgaven Omgevingsvisie ........................................................................................................ 4

2.2.

Overige opgaven...................................................................................................................... 5

3.

Visie ................................................................................................................................................. 5

4.

Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen ................................................................................ 6 4.1.

Werkwijze

4.2.

Kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen voor Knoopsgat Deil ..................................................... 6

4.3.

Landschapselementen voor Knoopsgat Deil ........................................................................... 8

4.4.

Kansenkaart Biodiversiteit en Landschap Rivierenland ........................................................ 10

................................................................................................................................ 6

Figuur 1 De landschapsensembles van West Betuwe

2 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

1. Het gebied Knoopsgat Deil in vogelvlucht

Figuur 2 Landschapsensemble Als een stil oog in een wervelstorm ligt knooppunt Deil aan de rand van de Tielerwaardkom. Het gebied van het Knoopsgat Deil bestaat ondanks - eigenlijk juist door - de doorsnijding door snelwegen uit vier geïsoleerde gebieden. Het zijn gebieden waar je niet komt als je er niets te zoeken hebt, omdat ze geen achterland hebben. Alle doorgaande wegen zijn er afgesloten door de snelwegen en spoorlijnen, die het knoopsgat in vier kwadranten uiteen laten vallen. Vanuit de omliggende kwadranten is het knooppunt vrijwel onbereikbaar. Knooppunt Deil verdeelt het oostelijk deel van de kom van de Tielerwaard in vier kwadranten. Ieder kwadrant heeft zijn eigen dorpspolder. Het is een gebied waar in de verschillende kwadranten van het klaverblad verschillende dynamieken te onderscheiden zijn. Het komgrondenreservaat met drinkwaterwinning liggen in het zuidoostkwadrant, waarmee dit het meest besloten deel is. De natuurterreinen hebben een hoge ecologische waarde, maar worden ook bedreigd door de vervuiling vanaf de snelweg (fijnstof, stikstof) en de verdroging vanuit omliggende landbouwgronden. Midden door de weilanden loopt de Oude Culemborgsche Vaart. Hier bestond de afgelopen jaren de dynamiek vooral uit de aanleg van windturbines.

Rond knooppunt Deil ligt een open ruilverkavelingslandschap met een rationele beplanting langs wegen en rond agrarische bedrijven. Die rationaliteit is in het zuiden versterkt door de aanleg van het windpark. In het zuidwestelijke kwadrant ligt het komreservaat 'Het Broek'. Het zuidoostelijke kwadrant is overwegend agrarisch met enkele kleine bosschages. De twee noordelijke kwadranten zijn open komgebieden met een agrarische bestemming. Het gebied kent waardevolle elementen als oude dorpspolderkades, eendenkooien en archeologische vindplaatsen uit de IJzertijd. Het knooppunt is in de jaren zeventig met populieren beplant in een landschapsarchitectonische compositie. Het is, met Vianen, Valburg en Gorinchem één van de iconisch beplante verkeersknooppunten in het snelwegennet van het rivierengebied. Enige jaren geleden is de oude populierenbeplanting geheel opnieuw ingeplant met jonge bomen, waardoor deze compositie weer een halve eeuw is veiliggesteld. Ze dragen als een populierenkathedraal het Deilbiotoop. Onder die populieren door hebben de honderdduizenden automobilisten ieder jaar in alle seizoenen uitzicht op de

3 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

schijnbare leegte tussen de eendenkooien en grote windmolens door. Zo vormt het de toonkamer van dit karakteristieke rivierenlandschap.

2. Opgaven voor Knoopsgat Deil

Figuur 3 Uitsnede Knoopsgat Deil uit Visiekaart Omgevingsvisie (concept 2021)

2.1.

Opgaven Omgevingsvisie • • •

Woningbouw is niet aan de orde in het Knoopsgat, al is er wel een rood gearceerde ovaal getekend rond de A2 ten zuiden van Beesd. de Omgevingsvisie benoemt in het noordoostelijke kwadrant een productielandschap in het nu nog puur agrarische komgebied. In dat geval is ook klimaatadaptatie aan de orde. Zonneparken kunnen worden aangelegd langs de snelwegen, waarbij er concrete plannen zijn tussen de Betuweroute en de A15. Op de plankaart van de omgevingsvisie zijn voorts nog uitbreidingen mogelijk van het windpark in zuidelijke richting langs de A2 en de spoorlijn naar Den Bosch.

4 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

•

Deze zal worden aangevuld in het zuidoostkwadrant, waar de nieuwe Zuidwestboog van de Betuwelijn wordt aangelegd en ingepast.

2.2. Overige opgaven • • • • •

Voedselproductie in kringlooplandbouw, gericht op “korte ketens” Biodiversiteitsherstel in de vorm van “basisnatuur” en natuurinclusieve landbouw De Bossenstrategie: aanleg van bos en landschapselementen. Klimaatadaptatie: waterberging, hittestress Circulariteit: kringlopen van producten, materialen en grondstoffen.

3. Visie In het LOP van 2008 gold als motto voor dit landschapsensemble : Maak van het knoopsgat de toonkamer van de groene parel. Daarop wordt in de actualisatie van het LOP in 2022 voortgebouwd.

Figuur 3 Uitsnede visiekaart In dit landschapsensemble zal de ontwikkeling van het landschap met name vormgegeven kunnen worden langs spoor 4. ‘Blauwe boezem en groene ribbenkast’. In het noordoostelijke kwadrant is een aanpak nodig via het regionale spoor 5. ‘Klimaat kwartieren maken’. Nieuwe bestemmingen, zoals landgoederen en zonnevelden kunnen zo - rekening houdend met de bestaande kwaliteiten – de dynamiek in het landschap opvangen en stroomlijnen. Zo kan het gebied een 'toonkamer' blijven waar de gemeente trots op kan zijn. De ‘blauwe boezem’ wordt vormgegeven als waterbuffer met natte hooilanden, grienden en waterplassen, eventueel afgewisseld met windturbines en zonnevelden, met Het Broek aan de andere kant van het knooppunt als inspiratiebron. In de noordelijke kwadranten kunnen kooigoederen langs de zuidrand van de polders gesticht worden. In de zuidwestelijke rand zullen de bestaande natuurgebieden

5 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

het beeld bepalen. Onderzocht moet worden of het waterregiem van het natuurgebied moet worden verbeterd door binnen de oude dorpspolderkades een eigen hydrologisch regiem te stellen. De ‘ribbenkast’ wordt gevormd door de zij- en achterkades van de oude dorpspolders van Enspijk, Deil en Meteren dienen te worden versterkt als dragers van de groen-blauwe structuur. Daarbinnen kan een verfijning langs bedrijfskavels plaatsvinden. Met name in de boezemgebieden in de ruimte tussen de dorpspolders kunnen natte hooilanden en grienden in deze omgeving de klimaat- en energieopgave een landschappelijke invulling geven die ook goed is voor de biodiversiteit. Samen met de agrariërs en andere grondeigenaren en beheerders kunnen hier goede zaken gedaan worden, zowel voor de boeren als voor de natuur, de klimaatadaptatie en de energietransitie. In het noordoostelijke kwadrant kan via spoor 5. ‘Klimaatkwartieren maken’ een groen-blauwe afronding van de bedrijventerreinen vormgegeven worden. De noordoostelijke kwadrant is bij uitstek een gebied waar met “klimaatkamers” een stevige flexibele groen-blauwe structuur ontwikkeld kan worden voor de toekomst. Zo wordt voorkomen dat hier het zoveelste anonieme bedrijventerrein het landschap vervuilt en biodiversiteit onmogelijk maakt.

De nieuwe boog van de Betuweroute moet degelijk worden ingepast met groen en blauw, waarbij er per saldo een groen gebied ontstaat met mogelijkheden voor waterberging, moerasvogels, amfibieën en recreanten. De bereikbaarheid van de overhoeken is een aandachtspunt is. Zowel in spoor 4 als spoor 5 kan de Bossenstrategie ingezet worden om de noodzakelijke grienden en natte bosjes in dit gebied te realiseren, of als er lijnvormige landschapselementen mee gerealiseerd kunnen worden. De kades, zijdwenden en zijvingen hebben daarbij een hoge prioriteit. De populieren- en essenbeplanting van de oost-westwegen – vaak over de kades van de dorpspolders - kunnen in de toekomst vernieuwd en versterkt worden. Het noordwestkwadrant is het enige dat (voorlopig) zijn agrarische karakter zal behouden. Laat hier het ruilverkavelingslandschap om de grote populierenkathedraal rond het knooppunt voortbestaan, als toonkamer van het vooruitgangsgeloof, waarbij natuurinclusieve melkveehouderij voorlopig de norm zal zijn.

4. Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen 4.1. Werkwijze Bij een projectidee of initiatief (op lokaal niveau), bijvoorbeeld een bedrijfsuitbreiding in het landelijk gebied: Stap 1. neem het goede ensembleboek Stap 2. bekijk in het uitvoeringsprogramma of er al projecten zijn die aansluiten bij het idee en bekijk hoe daarop verder kan worden aangesloten Stap 3. inventariseer de “kernkwaliteiten natuur en landschap” , de “kernkwaliteiten nationale landschappen” en de kernkwaliteiten zoals beschreven in de Streekgidsen. Stap 4. bepaal de grondslagen voor eventuele verevening aan de hand van doelen en mogelijkheden Stap 5. ontwerp samen met de betrokkenen nieuwe of herstelde landschapselementen met opgaven, bouwpakket en ontwikkeldoelen; probeer zoveel mogelijk doelen te “stapelen”: voedselproductie, natuurontwikkeling, landschap(sbeeld), waterberging en andere doelen voor klimaatadaptatie, circulariteit en energievoorziening, evt. wonen/bedrijvigheid, etc.

4.2.

Kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen voor Knoopsgat Deil

Bij de uitwerking van plannen voor initiatieven in dit landschapsensemble is het een verplichting vanuit de provinciale omgevingsverordening dat er rekening wordt gehouden met de kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen zoals die in de omgevingsverordening en in de streekgids zijn vastgelegd (zie

6 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97). De visie van het LOP helpt bij de omgang met de kernkwaliteiten. KERNKWALITEITEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_733.pdf waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West-Betuwe zijn gedefinieerd. Deelgebied 62 Tielerwaard: • gebied van grootschalige kommen met forse stroomrug langs de Waal en kleinschalige stroomrug langs de Linge • Parel Komgrondenreservaat Deil: bloemrijke, schrale hooilanden; in de sloten planten die op kwel wijzen: holpijp, waterviolier; ganzen als wintergasten; ook eendenkooien, kooibossen en grienden • leefgebied steenuil • leefgebied kamsalamander • oude polderstructuur met zijdwendes, achterkades en boezems nog op veel plaatsen herkenbaar; eendenkooien en andere bosjes (o.a.

uit de ruilverkaveling) • rust, ruimte en donkerte (op afstand van A15 en Betuwelijn) • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, waterreservoir • ecosysteemdiensten: recreatie, waterwinning, waterberging ONTWIKKELDOELEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) Deelgebied 62 Tielerwaard: • ontwikkeling kalkmoerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden • ontwikkelen rivier- en beekbegeleidende bossen (zacht- en hardhoutooibos, elzenbossen) • ontwikkelen populaties van kamsalamander, kleine en grote modderkruiper en bittervoorn • ontwikkelen weidevogelpopulaties • ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels (w.o. zwarte stern) • ontwikkeling ecologische verbindingszone Linge met parkachtige structuren met water en moeraszones • vermindering barrièrewerking A2 en N848 • ontwikkeling (oude) bossen, bosranden en overgangen naar cultuurgronden • ontwikkeling biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën en vogels van cultuurlandschappen • ontwikkeling landgoedstructuren, cultuurhistorische patronen en beheersvormen (grienden)

7 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

4.3. Landschapselementen voor Knoopsgat Deil Zie hieronder ook de kwartetkaarten met speciaal ontworpen landschapselementen voor dit landschapsensemble.

Figuur 4 Landschapsensemble met deelgebieden en advies landschapselementen

8 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

9 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

4.4. Kansenkaart Biodiversiteit en Landschap Rivierenland Deze “kansenkaart” toont een soms gedetailleerde visie op het landschap en de kansen voor biodiversiteit, groen-blauwe dooradering, waterberging en waterkwaliteit, landschappelijke aspecten van energietransitie en verstedelijking en recreatief medegebruik. De kansenkaart bouwt verder op het hierboven afgebeelde “advies landschapselementen”, maar integreert daarin ook andere specifieke biodiversiteitselementen (doelsoorten). Beide zijn gebaseerd op een integrale visie op de functies van

het landschap. De kaart is onderdeel van de Visie Biodiversiteit en Landschap die is ontwikkeld voor de Regio Rivierenland (het westelijk deel: Regio Rivierenland) en tevens voor de Beheerstrategie van het Agrarisch Collectief Rivierenland voor het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) 2023 – 2028, het gehele Rivierengebied van Lobith tot Loevestein). Hij bevat naast de ingrediënten van de visie ook veel informatieve lagen met bijvoorbeeld beleidscategorieën, zoals Gelders natuurnetwerk (GNN), prioritaire gebieden voor het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), het watergangennetwerk van Waterschap Rivierenland, kadastrale percelen, etc. De kaart is gemaakt in QGIS en is ook het gemakkelijkst te gebruiken als webtoepassing. Die is nog niet beschikbaar. Daarom volgt hier een legenda die een voorlopige weergave geeft in hoofdzakelijk schaal 1:50.000. Voor een aantal legenda-eenheden is ook achtergrondinformatie gegeven voor het beoogde gebruik in de praktijk, vergelijkbaar met de aanwijzingen in figuur 4.

10 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL Figuur 5 Kansenkaart Biodiversiteit en Landschap 2022

Landschappelijke hoofdstructuur: Landschapstypen: Uiterwaard (buitendijks), tussen winterdijk en rivier Stroomruggen binnendijks, met aanduiding groen-blauwe dooradering: maaswijdte 100 – 200 m, 5 – 10 m breed: bosstroken, struweelhagen, bomenrijen, boomgaardstroken, ruigtestroken, kruidenrijke graslanden en bermen, natuurvriendelijke oevers, poelen; Dynamische zones, “klimaatkwartieren”: overgangsgebieden tussen stroomruggen en komgebieden, veelal langs grote weginfrastructuur waar verstedelijking verwacht kan worden (bedrijventerreinen, woningbouw, kassenbouw); groen-blauwe dooradering: maaswijdte ca. 50 - 100 m, 5 – 10 m breed, proactief aanleggen voor o.m.

biodiversiteit en groene uitstraling, hittestress, waterberging en recreatie; natuurinclusief bouwen Komgebieden, met aanduiding groen-blauwe dooradering: maaswijdte 200 – 500 m, 10 – 20 m breed: weidevogelgraslanden, kruidenrijke weilandstroken, rietbermen, natuurvriendelijke oevers, (knot)wilgenrijen, griendstroken en broekbosstroken; poelen Zoekzone boezem: waterberging, natte hooilanden en weidevogelgraslanden, grienden en energieparken langs infrastructuur, achterkades dorpspolders, ook benutten voor recreatieve infrastructuur Rivierduincomplex, bos en droge ontginning, droge dooradering zoals stroomruggen: maaswijdte 100 – 200 m, 5 – 10 m breed Stedelijk gebied: droge dooradering zoals klimaatkwartieren, waar mogelijk: maaswijdte ca. 50 - 100 m, 5 – 10 m breed, voor o.m. biodiversiteit en groene uitstraling, hittestress, waterberging en recreatie; natuurinclusieve herinrichting voor insecten, (broed)vogels, vleermuizen en kleine zoogdieren, zoals egels, gevel- en daktuinen.

Lijnvormige landschappelijke hoofdstructuur: grote rivier met gemeentegrens klein water (riviertje, kanaal of wetering) en autoweg rivierdijk (winterdijk) van de grote rivieren; structuurdrager dwarskade van oude dorpspolder: herinrichten voor ecologische en recreatieve infrastructuur (dorpsommetjes), waterberging en cultuurhistorische herkenbaarheid; zie suggesties groen-blauwe dooradering, richtlijn: 20 – 30 m breed Kansen doelsoorten kansen patrijs kansen kamsalamander kansen grote modderkruiper kansen knoflookpad Voor de overige legenda-eenheden wordt verwezen naar het lagenpaneel in QGIS:

11 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

Dit is dynamisch: er kunnen lagen aan worden toegevoegd en worden verwijderd, en uiteraard worden aan- of uitgezet.

12 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL