RV2023-019 bijlage Ensembleboek 3 De Dynamische Stroom van Geldermalsen naar Haaften.pdf

ENSEMBLEBOEK 3 VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN MAART 2023

Onderdeel van het Landschapsontwikkelingsplan West Betuwe 2023

Inhoud 1.

Het gebied van de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften in vogelvlucht ............... 3

2.

Opgaven voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften ....................................... 4 2.1.

Opgaven Omgevingsvisie ........................................................................................................ 4

2.2.

Overige opgaven...................................................................................................................... 4

3.

Visie en sporen voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften .............................. 5

4.

Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen ................................................................................ 6 4.1.

Werkwijze

4.2.

Kernkwaliteiten voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften ..................... 7

4.3.

Landschapselementen voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften .......... 8

4.4.

Kansenkaart Biodiversiteit en Landschap Rivierenland ........................................................ 11

................................................................................................................................ 6

Figuur 1 De landschapsensembles van West Betuwe

2 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

1. Het gebied van de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften in vogelvlucht

Figuur 2 Landschapsensemble met deelgebieden

Het ensemble kent net als de rest van West Betuwe een lange historie, al dreigen de sporen ervan uitgewist te worden. Rond Tuil leven mysterieuze verhalen dat het de hoofdstad van Teisterbant zou zijn geweest. In ieder geval hebben er verschillende kastelen gestaan. Er liggen verschillende kromakkers met boomgaarden langs Rijksstraatweg. En de oude Culemborgsche Vaart is een historische handelsroute en trekvaart van noord naar zuid door de polder. Dit gebied kenmerkt zich ook in deze tijd door een hoge dynamiek, grotendeels ook een economische dynamiek. Het gaat om het gebied aan de zuidkant van Geldermalsen, bij Meteren, Est en Waardenburg naar Haaften. Het ligt op de kruising van twee belangrijke transportaders: de A2 en A15. Rond de afslagen van Geldermalsen en Waardenburg zijn forse bedrijventerreinen (aan het) ontstaan. Daarnaast is Geldermalsen bezig verder naar het zuiden uit te breiden met een woonwijk. Aan de Waal bij Haaften liggen enkele grote terreinen, zoals een slibdepot en distributiebedrijven. Langs de oude Rijksstraatweg tussen Geldermalsen en Waardenburg, tussen akkers en boomgaarden, komt steeds meer andere bedrijvigheid. Bij Tuil en Est liggen verschillende glastuinbouwbedrijven geconcentreerd met groeiambities.

3 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

2. Opgaven voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften

Bovenstaande uitsnede van de Omgevingsvisie (concept 2021) voor de Dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften geeft een indruk van de opgaven die hier in het landschap kunnen worden gestroomlijnd. 2.1.

Opgaven Omgevingsvisie • • •

•

• 2.2.

Woningbouw in de vorm van grootschalige nieuwe wijken is aan de orde in de uitbreiding van Geldermalsen richting Meteren (De Plantage). Verdere uitbreiding van bedrijventerreinen zijn gepland bij Geldermalsen, met name aan de zuidoostkant tot aan de snelweg A15 en Betuwelijn. de Omgevingsvisie benoemt in de richting van de A2 een productielandschap in het nu nog puur agrarische komgebied. In dat geval is ook klimaatadaptatie en behoud van landschappelijke kwaliteit en biodiversiteit aan de orde. Zonneparken en windmolens kunnen worden aangelegd langs de snelwegen, waarbij er concrete plannen zijn tussen de Betuweroute en de A15. Op de plankaart van de omgevingsvisie zijn voorts nog uitbreidingen mogelijk van het windpark in zuidelijke richting langs de A2 en de spoorlijn naar Den Bosch. De Beuwelijn zal worden aangevuld met de nieuwe Zuidwestboog. Overige opgaven

•

Voedselproductie in kringlooplandbouw

4 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

• • • •

Biodiversiteitsherstel in de vorm van “basisnatuur” en natuurinclusieve landbouw De Bossenstrategie: aanleg van bos en landschapselementen. Klimaatadaptatie: waterberging, hittestress Circulariteit: kringlopen van producten,

3. Visie en sporen voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften

Dit landschapsensemble bestaat uit oeverwallen en stroomruggen. Deze zijn vanouds zeer afwisselend en besloten, doordat daar de dorpen en bebouwing aan de dijk liggen. Verder liggen hier vanouds ook de meeste akkers, boomgaarden en boomteeltpercelen. De hedendaagse dynamiek in het landschap maakt het nodig om de landschappelijke structuur stevig te versterken. Dat kan natuurlijk door de gemeentelijke grond via spoor L1. GEMEENTE, GEEF HET GOEDE VOORBEELD te verrijken met een op Kleurkeur gericht beheer en door de bestaande bermbeplantingen te beschermen en te versterken. Daarnaast dient hier stevig ingezet worden op spoor L2. STIMULEREN VAN ONDEROP. De toegankelijkheid voor de recreërende dorpelingen zou via dit spoor versterkt kunnen worden via groene diensten op vrijwillige basis zonder dat de agrarische bedrijvigheid daar last van heeft. Daarvoor worden voortbouwend op de historische beplantingen enkele nieuwe typen landschapselementen voorgesteld in dit LOP: herenlanen, jonkheersingels en jonkvrouwgaarden. Het belangrijkste in dit landschapsensemble is dat stevig ingezet wordt op spoor R 3: KLIMAATKWARTIEREN MAKEN.

Ontwikkel zo actief een groen-blauwe dooradering van het landschap met stevige, opgaande groen-blauwe landschapsstructuren gekoppeld aan natuurinclusief bouwen op landschapsschaal (groen en blauw op het terrein), zowel voor biodiversiteit als voor klimaatadaptatie. Dat kan een landschappelijke inpassing vormen voor toekomstige ontwikkelingen, zonder die al volledig vast te leggen. De beplantingen van de klimaatkwartieren zullen heel nuttig zijn voor de ecologische

5 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

structuur van het landschap, maar ook voor de inpassing van het moderne agrarische bedrijf, inclusief de glastuinbouw. Ondernemers kunnen op vrijwillige basis delen van de randen van de klimaatkwartieren realiseren en daarmee zouden zij voor langere termijn een deel van hun inkomen veilig moeten kunnen stellen. Dat levert een duurzaam landschap op, zowel economisch als ecologisch als esthetisch. Dit landschapsensemble kenmerkt zich door stroomruggen in de ondergrond nog steeds akkerbouw en fruitteelt als vormen van agrarische productie. Hier dient zich de komende jaren een transitie aan naar minder chemie en meer natuurinclusief telen, bijvoorbeeld met behulp van speciale bloemenstroken die natuurlijke vijanden van plaagsoorten aantrekken. Teeltondersteunende voorzieningen zijn hier op veel plaatsen minder bezwaarlijk dan in de Lingedorpen, maar ook hier kunnen ze afbreuk doen aan de bijzondere beleving van de dijkzone of de rustieke dorpen. Afscherming ervan met bijenhagen als windsingels verdient aanbeveling. Het gebied van 'De dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften' kenmerkt zich door grote contrasten en vele sporen van het verleden die met behulp van de klimaatkwartieren in het landschap herkenbaar gemaakt kunnen worden.

Het contrast tussen hogere en lagere delen kan worden aangezet door de 'akkerranden' van de Bergakker (de Blokken), de Hooge Tieflaar en de overslaggronden van de Steegakkers te benadrukken met beplanting. De dorpsranden met hun woonwijken en bedrijventerreinen vragen om een betere inpassing ten opzichte van het omringende landschap. Zo zijn om de dorpen Meteren, Est, Tuil en Haaften flinke ontwikkelingen gaande: bedrijven, wonen, glastuinbouw. Ook dit dient ingepast te worden met robuuste klimaatkamers, waarin de ecosysteemdiensten gebundeld worden: recreatie, waterberging, biodiversiteit en landschappelijke inpassing. Bij Tuil kan de fraaie overslagwaaier flink worden aangezet met stevige bosstructuren. Dit geldt ook voor Zuidwestboog van de Betuwelijn, die bij Meteren en Est een flinke landschappelijke impact gaat hebben. Nieuwe landgoederen, voedselbossen en kleinschalige ekowoonvormen kunnen in dit landschapsensemble worden ingepast, mits ze natuur, landschap en recreatieve mogelijkheden versterken en dus ook meerdere andere doelen in zich verenigen. Hier kan de biodiversiteit voor o.a. kamsalamanders en steenuilen worden gestimuleerd. De Bossenstrategie dient hier vooral ingezet te worden als dit de natuur (N2000, NNN) versterkt, of als er lijnvormige landschapselementen en klimaatkamers mee gerealiseerd kunnen worden.

4. Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen 4.1. Werkwijze Bij een projectidee of initiatief (op lokaal niveau), bijvoorbeeld een bedrijfsuitbreiding in het landelijk gebied: Stap 1. neem het goede ensembleboek Stap 2. bekijk in het uitvoeringsprogramma of er al projecten zijn die aansluiten bij het idee en bekijk hoe daarop verder kan worden aangesloten Stap 3. inventariseer de “kernkwaliteiten natuur en landschap” , de “kernkwaliteiten nationale landschappen” en de kernkwaliteiten zoals beschreven in de Streekgidsen. Stap 4. bepaal de grondslagen voor eventuele verevening aan de hand van doelen en mogelijkheden Stap 5. ontwerp samen met de betrokkenen nieuwe of herstelde landschapselementen met opgaven, bouwpakket en ontwikkeldoelen; probeer zoveel mogelijk doelen te “stapelen”: voedselproductie,

6 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

natuurontwikkeling, landschap(sbeeld), waterberging en andere doelen voor klimaatadaptatie, circulariteit en energievoorziening, evt. wonen/bedrijvigheid, etc. 4.2.

Kernkwaliteiten voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften

Bij de uitwerking van plannen voor initiatieven in dit landschapsensemble is het een verplichting vanuit de provinciale omgevingsverordening dat er rekening wordt gehouden met de kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen zoals die in de omgevingsverordening en in de streekgids zijn vastgelegd (zie Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97). De visie van het LOP helpt bij de omgang met de kernkwaliteiten. KERNKWALITEITEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_733.pdf waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West-Betuwe zijn gedefinieerd.

deelgebied 52 Geldermalsen: • gebied van stroomruggen met agrarisch gebruik • de Steendert als kleine kom aan de rand van dit gebied met kleinschalig landschap • leefgebied steenuil • leefgebied kamsalamander • oude polderstructuur met zijdwendes, achterkades en boezems nog op veel plaatsen herkenbaar; • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, waterreservoir • ecosysteemdiensten: recreatie, waterwinning, waterberging deelgebied 148 Waluiterwaarden Waardenburg - Brakel: • Dynamische rivier met actieve geologische en geomorfologische processen, water-, sediment- en diasporentransport en ecologisch kerngebied én verbinding tussen Midden-Europa en de Noordzeekust • Noord- en zuidoever Waal met variabel, grotendeels agrarisch, maar ook industrieel cultuurlandschap en natuurcomplexen: Rijswaard, Crobsche Waard • A-locatie bos: Rijswaard Neerijnen: een aantal geïsoleerd liggende grienden en doorgeschoten schietwilgenbos in de uiterwaard; van belang vanwege potenties voor zachthout- en hardhoutooibos en epifyten op oude stoven, waarvan Rodelijstsoorten • leefgebied steenuil • leefgebied kamsalamander • waarden voor weidevogels, water- en moerasvogels, vleermuizen, amfibieën, vissen en bever • plaatselijk kleinschalige landschappen met strangen, hagen en singels, knotwilgen en ooibos • cultuurhistorische waarden van de uiterwaarden, oude kavelpatronen, doorbraakkolken,

waterstaatswerken (kades en sluisjes), kleiwinningen • onbebouwdheid van de uiterwaarden (enkele boerderijen en steenfabrieken) • rust, ruimte en donkerte m.u.v. de omgeving van stedelijke gebieden • abiotiek: aardkundige waarden (o.m. reliëf van oeverwallen, strangen en andere stromingspatronen), kwel, bodem • ecosysteemdiensten: recreatie, wateropvang en -afvoer ONTWIKKELDOELEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) deelgebied 52: • ontwikkeling kalkmoerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden • ontwikkelen rivier- en beekbegeleidende bossen (zacht- en hardhoutooibos, elzenbossen)

7 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

• ontwikkelen populaties van kamsalamander, kleine en grote modderkruiper en bittervoorn • ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels (w.o. zwarte stern) • vermindering barrièrewerking A2 en A15 • ontwikkeling biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën en vogels van cultuurlandschappen • ontwikkeling landgoedstructuren, cultuurhistorische patronen en beheersvormen (grienden) deelgebied 148 Waluiterwaarden: • Ontwikkeling stroomdalgraslanden en glanshaverhooilanden •ontwikkeling water- en oeverhabitats •ontwikkeling hard- en zachthoutooibossen •ontwikkeling moerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden •ontwikkelen weidevogelpopulaties •ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels •ontwikkelen biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën, w.o. kamsalamander •ontwikkeling populatie bevers (en otters) • vermindering barrièrewerking A2 en spoorlijn • ontwikkeling coulissenlandschap met strangen, knotwilgenrijen en meidoornhagen (evenwijdig aan de stroom) met lokaal doorzichten op de rivier, dorpen en steden •behoud reliëf oeverwallen, strangen en andere stromingspatronen Zie ook Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97 (99%-versie). De ideeën hierin sluiten naadloos aan bij de visie van dit landschapsensemble.

4.3.

Landschapselementen voor de dynamische stroom van Geldermalsen naar Haaften

Figuur 3 Landschapsensemble met deelgebieden en advies landschapselementen

8 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

9 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

10 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

4.4.

Kansenkaart Biodiversiteit en Landschap Rivierenland

Deze “kansenkaart” toont een soms gedetailleerde visie op het landschap en de kansen voor biodiversiteit, groen-blauwe dooradering, waterberging en waterkwaliteit, landschappelijke aspecten van energietransitie en verstedelijking en recreatief medegebruik. De kansenkaart bouwt verder op het hierboven afgebeelde “advies landschapselementen”, maar integreert daarin ook andere specifieke biodiversiteitselementen (doelsoorten). Beide zijn gebaseerd op een integrale visie op de functies van het landschap.

Figuur 4 Kansenkaart Biodiversiteit en Landschap 2022 De kaart is onderdeel van de Visie Biodiversiteit en Landschap die is ontwikkeld voor de Regio Rivierenland (het westelijk deel: Regio Rivierenland) en tevens voor de Beheerstrategie van het Agrarisch Collectief Rivierenland voor het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) 2023 – 2028, het gehele Rivierengebied van Lobith tot Loevestein). Hij bevat naast de ingrediënten van de visie ook veel informatieve lagen met bijvoorbeeld beleidscategorieën, zoals Gelders natuurnetwerk (GNN), prioritaire gebieden voor het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW), het watergangennetwerk van Waterschap Rivierenland, kadastrale percelen, etc. De kaart is gemaakt in QGIS en is ook het gemakkelijkst te gebruiken als webtoepassing. Die is nog niet beschikbaar. Daarom volgt hier een legenda die een voorlopige weergave geeft in hoofdzakelijk schaal 1:50.000. Voor een aantal legenda-eenheden is ook achtergrondinformatie gegeven voor het beoogde gebruik in de praktijk, vergelijkbaar met de aanwijzingen in figuur 4.

11 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

Landschappelijke hoofdstructuur: Landschapstypen: Uiterwaard (buitendijks), tussen winterdijk en rivier Stroomruggen binnendijks, met aanduiding groen-blauwe dooradering: maaswijdte 100 – 200 m, 5 – 10 m breed: bosstroken, struweelhagen, bomenrijen, boomgaardstroken, ruigtestroken, kruidenrijke graslanden en bermen, natuurvriendelijke oevers, poelen; Dynamische zones, “klimaatkwartieren”: overgangsgebieden tussen stroomruggen en komgebieden, veelal langs grote weginfrastructuur waar verstedelijking verwacht kan worden (bedrijventerreinen, woningbouw, kassenbouw); groen-blauwe dooradering: maaswijdte ca. 50 - 100 m, 5 – 10 m breed, proactief aanleggen voor o.m.

biodiversiteit en groene uitstraling, hittestress, waterberging en recreatie; natuurinclusief bouwen Komgebieden, met aanduiding groen-blauwe dooradering: maaswijdte 200 – 500 m, 10 – 20 m breed: weidevogelgraslanden, kruidenrijke weilandstroken, rietbermen, natuurvriendelijke oevers, (knot)wilgenrijen, griendstroken en broekbosstroken; poelen Zoekzone boezem: waterberging, natte hooilanden en weidevogelgraslanden, grienden en energieparken langs infrastructuur, achterkades dorpspolders, ook benutten voor recreatieve infrastructuur Rivierduincomplex, bos en droge ontginning, droge dooradering zoals stroomruggen: maaswijdte 100 – 200 m, 5 – 10 m breed Stedelijk gebied: droge dooradering zoals klimaatkwartieren, waar mogelijk: maaswijdte ca. 50 - 100 m, 5 – 10 m breed, voor o.m. biodiversiteit en groene uitstraling, hittestress, waterberging en recreatie; natuurinclusieve herinrichting voor insecten, (broed)vogels, vleermuizen en kleine zoogdieren, zoals egels, gevel- en daktuinen.

Lijnvormige landschappelijke hoofdstructuur: grote rivier met gemeentegrens klein water (riviertje, kanaal of wetering) en autoweg rivierdijk (winterdijk) van de grote rivieren; structuurdrager dwarskade van oude dorpspolder: herinrichten voor ecologische en recreatieve infrastructuur (dorpsommetjes), waterberging en cultuurhistorische herkenbaarheid; zie suggesties groen-blauwe dooradering, richtlijn: 20 – 30 m breed Kansen doelsoorten kansen patrijs kansen kamsalamander kansen grote modderkruiper kansen knoflookpad

12 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN

Voor de overige legenda-eenheden wordt verwezen naar het lagenpaneel in QGIS: Dit is dynamisch: er kunnen lagen aan worden toegevoegd en worden verwijderd, en uiteraard worden aan- of uitgezet.

13 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE DYNAMISCHE STROOM VAN GELDERMALSEN NAAR HAAFTEN