RV2022-050 Bijlage 8. Ensembleboek De Kom van de Regulieren en de Diefdijk.pdf

ENSEMBLEBOEK 7 VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK 28 JANUARI 2022 Onderdeel van het Landschapsontwikkelingsplan West Betuwe 2022

Inhoud Inhoud ..................................................................................................................................................... 2 1.

Het gebied van de Kom van de Regulieren en de Diefdijk in vogelvlucht ....................................... 3

2.

Opgaven voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk ................................................................ 4 2.1.

Opgaven uit de omgevingsvisie ............................................................................................... 4

2.2.

Overige opgaven...................................................................................................................... 4

3.

Visie en sporen voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk ..................................................... 4

4.

Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen ................................................................................ 6 4.1.

Werkwijze

4.2.

Kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen voor het Rustieke hart van de Tielerwaard.................. 7

4.3.

Landschapselementen voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk .................................. 9

................................................................................................................................ 6

Figuur 1 De landschapsensembles van West Betuwe

2 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

1. Het gebied van de Kom van de Regulieren en de Diefdijk in vogelvlucht

Figuur 2 Landschapsensemble met deelgebieden Komend vanaf de oeverwal van de Linge zijn de wegen in de kom van de Culemborgerwaard ineens rechter, de gronden groener en de bomen minder gekromd. Enkele oude woonplaatsen zijn op woerden en in linten langs wegen te vinden. Van de Regulieren tot aan de Diefdijk liggen natte gronden met rietlanden, grienden, eendenkooien, populieren- en elzenbossen. Deze vormden vroeger de inundatievlakte van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en werden deze eeuw aanleiding tot de ontwikkeling van een ecologische verbindingszone. In de Reguleren liggen vanaf de dorpen langs de Linge vaak meerdere polders achter elkaar. Tegenwoordig zijn de polders dicht bij de dorpen in gebruik door rundveebedrijven. De polders verder weg in het laagste deel van de Culemborgerwaard zijn veel natuurlijker en natter: de Regulieren met hun grienden en broekbossen. De natuurterreinen zijn door hun veelal natte bodem slecht toegankelijk. Op de verkeersstromen over enkele doorgaande wegen na is het gebied uniek in haar rust.

3 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

2. Opgaven voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk 2.1. Opgaven uit de omgevingsvisie

Figuur 3 Uitsnede de Kom van de Regulieren en de Diefdijk uit Visiekaart Omgevingsvisie (concept 2021) • • • •

Woningbouw of Bedrijfsontwikkeling is niet of nauwelijks aan de orde en kan voor zover van toepassing worden ingepast met verevening. Zonneparken kunnen worden aangelegd langs de A2. Biodiversiteit: kleine weidevogelgebieden en Basiskwaliteit Natuur. Bijzondere moerasnatuur in Natura 2000-gebied Lingegebied en Diefdijk-Zuid. Ecologische noord-zuidverbindingen. Recreatief is de “beleefbare Nieuwe Hollandse Waterlinie aangeven. Aan de zuidzijde is het “Lingelandschap toegankelijk en beleefbaar”.

2.2. Overige opgaven • • • • •

Voedselproductie in kringlooplandbouw Biodiversiteitsherstel in de vorm van “basisnatuur” en natuurinclusieve landbouw. Populaties steenuil, kamsalamander, heikikker en grote modderkruiper. De Bossenstrategie: aanleg van bos en landschapselementen. Klimaatadaptatie: waterberging voor piekbuien en droogte, hittestress Circulariteit: kringlopen van producten, materialen en grondstoffen.

3. Visie en sporen voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk In dit LOP wordt voorgesteld om ook in de Culemborgerwaard de dorpspolders leidend te laten zijn in de ontwikkeling van het landschap. De zonering van dorpspolders in het zuiden naar de boezemgebieden in het noorden wordt vertaald naar een zonering van de toe te passen sporen waarlangs de visie dichterbij gebracht kan worden.

4 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

Figuur 3 Uitsnede uit de Visiekaart In het zuiden binnen de dorpspolders gaat het vooral om het inspireren en stimuleren van initiatieven van dorpelingen en ondernemers volgens spoor L 2: STIMULEREN VAN ONDEROP. In de boezemgebieden ligt de nadruk op de ontwikkeling van de kom langs spoor R2. ‘BLAUWE BOEZEM EN GROENE RIBBENKAST’. Samen met de agrariërs en andere grondeigenaren en beheerders kunnen hier goede zaken gedaan worden, zowel voor de boeren als voor de natuur en de klimaatadaptatie. De belangrijkste opgave voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk is conservering-door-ontwikkeling van het bestaande landschap. Dit is – net als het aangrenzende landschap van de Lingedorpen – een zeer belangrijk cultuurhistorische landschap van West Betuwe. Het richt zich hier op de Nieuwe Hollandse Waterlinie en op de natuur van de Regulieren met de ecologische verbinding oost-west van de Diefdijk naar Beusichem met o.a. de kamsalamander en de heikikker als doelsoorten. Poelen (zonder vis) en verbindende opgaande landschapselementen of struweelhagen zijn daarvoor nodig. Ook de grote modderkruiper is hier nog goed aanwezig en kan behouden blijven bij ecologische slootschonen. Dat kan de gemeente inpassen in haart berm- en slootbeheer volgens spoor 1. GEMEENTE, GEEF HET GOEDE VOORBEELD. Dat geldt ook voor het beheer van enkele doorgaande noord-zuidwegen door de polders.

Die kunnen als “gedekte weg” worden vormgegeven aansluitend op de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het westelijke deel van het landschapsensemble maakt deel uit van de inundatievelden van die Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het is waardevol dat de schootsvelden en doorzichten onder landbouwkundig gebruik open blijven, ook voor de ganzen en weidevogels. Water krijgt hier weer een rol in de vorm van waterberging in verbrede waterlopen, zoals rond de Nieuwegraaf. L 2: STIMULEREN VAN ONDEROP Een enkele dorpspolder bij de dorpsrand kan deels met nieuwe landgoederen worden ontwikkeld, net zoals Mariënwaerdt een eigen dorpspolder vormt. De meer open kommen herbergen een aantal gezonde agrarische bedrijven. Deze dienen goede bestaansperspectieven te behouden op basis van natuurinclusieve landbouw. Het gebied blijft daarom grotendeels primair agrarisch. In enkele gebieden is het eveneens mogelijk om nieuwe landgoederen te ontwikkelen die aansluiten op de natuurwaarden in de Ecologische Hoofdstructuur. Aan de wegen in de kom liggen verspreid boerderijen uit de tijd van de ruilverkaveling. Nieuwe bedrijfsuitbreidingen zullen achter de bestaande bebouwing moeten plaatsvinden, waardoor het open

5 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

zicht zo min mogelijk wordt aangetast. Bij forse uitbreidingen zal inpassing moeten plaatsvinden door langszij populierenbos en/of een fijnstofsingel aan de noordoostzijde aan te leggen. De vrijwillige aanleg van recreatieve paden dient ook hier te worden bevorderd, bijvoorbeeld 'jaagpaden' of 'kadepaden' langs weteringen, als 'gedekte wegen' of 'rietdekkerspaden' door het gebied. Deze paden kunnen wellicht ook geschikt gemaakt worden als ruiter- en menpaden. Agrarische ondernemers kunnen groenblauwe diensten leveren, zoals het onderhoud van hoogstamfruit, weidevogelbeheer of waterberging. Door de aanleg en onderhoud van percelen met populierenbossen, griendvelden, rietvelden en moerasbos draagt men bij aan landschappelijke en natuurwaarden, waar een redelijke betaling tegenover kan staan. R2. BLAUWE BOEZEM EN GROENE RIBBENKAST Om de Nieuwe Hollandse Waterlinie te respecteren en zichtbaar te maken, kunnen enkele natuurgebieden, met name in de boezemgebieden verder worden vernat tot rietveld of nat grasland. Daarnaast zijn open zichten over agrarisch grasland eveneens waardevol. Met hulp van het waterschap kan maatwerk geleverd worden om waterberging in de haarvaten van het watersysteem, natuurontwikkeling en een duurzame agrarische bedrijfsvoering bij elkaar te brengen.

Groenblauwe diensten en wellicht de energieteelt (bijvoorbeeld grienden of populierenbos) kunnen daarin een rol spelen. Weidevogelbeheer ligt alleen plaatselijk voor de hand, maar moerasnatuur kan hier kansen bieden voor klimaatadaptatie en bosaanleg voor opslag van CO2. Natuur en landschap dienen zowel in het Gelders NatuurNetwerk als in de Groene Ontwikkelzone prioriteit te krijgen op basis van de Kernkwaliteiten Natuur en Landschap. Ook daarbuiten dient de “basisnatuur” versterkt te worden met aanleg van landschapselementen, met meekoppeling van andere functies, zoals hier omschreven. Voor delfstofwinning als doel op zich, is hier, als niet-circulaire activiteit, geen plaats. Door de aanleg van 'kadepaden', 'jaagpaden', 'gedekte wegen' en 'rietdekkerspaden' in de kom kunnen de rivierdijken ontlast worden en kunnen aan recreanten aantrekkelijke routes worden geboden. Deze paden kunnen over bestaande oude wegen en kades gaan of langs weteringen. Passages over het spoor, waar deze dreigen te verdwijnen of onveilig zijn, verdienen aandacht om een veilige spoorovergang te behouden. Snelverkeer als motoren dient te worden gereguleerd, bijvoorbeeld door expliciete aanwijzing van routes als fiets-, ruiter- of wandelpad.

Bij de versterking van de Diefdijklinie als waterkering, zal moeten worden gekeken naar de mogelijkheden een doorlopend fietspad parallel aan de dijk te realiseren om een alternatief voor de smalle, maar druk begaande dijk te bieden. Daarbij kan worden aangesloten op het fietspad langs de Culemborgse Vliet.

4. Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen 4.1. Werkwijze Bij een projectidee of initiatief (op lokaal niveau), bijvoorbeeld een bedrijfsuitbreiding in het landelijk gebied: Stap 1. neem het goede ensembleboek Stap 2. bekijk in het uitvoeringsprogramma of er al projecten zijn die aansluiten bij het idee en bekijk hoe daarop verder kan worden aangesloten Stap 3. inventariseer de “kernkwaliteiten natuur en landschap” , de “kernkwaliteiten nationale landschappen” en de kernkwaliteiten zoals beschreven in de Streekgidsen. Stap 4. bepaal de grondslagen voor eventuele verevening aan de hand van doelen en mogelijkheden Stap 5. ontwerp samen met de betrokkenen nieuwe of herstelde landschapselementen met opgaven, bouwpakket en ontwikkeldoelen; probeer zoveel mogelijk doelen te “stapelen”: voedselproductie,

6 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

natuurontwikkeling, landschap(sbeeld), waterberging en andere doelen voor klimaatadaptatie, circulariteit en energievoorziening, evt. wonen/bedrijvigheid, etc.

4.2. Kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen voor De Kom van de Regulieren en de Diefdijk Bij de uitwerking van plannen voor initiatieven in dit landschapsensemble dient rekening te worden gehouden met de kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen zoals die in de omgevingsverordening en in de streekgids zijn vastgelegd. Zie Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97 (99%versie). De ideeën hierin sluiten goed aan bij de visie van het LOP.

KERNKWALITEITEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_733.pdf waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West-Betuwe zijn gedefinieerd. Deelgebied 44 Regulieren - Vijfherenlanden: • gebied van kommen met bos en griend ten noorden van de Linge • westelijk deel onderdeel van Nationaal Landschap Nieuwe Hollandse Waterlinie • deels onderdeel van Nationaal Landschap Rivierengebied • ecologische verbinding Linge • A-locatie Regulieren: populierenbossen, wilgengrienden en hooilanden op komklei; eendenkooien; Alocatie voor Elzenrijk Essen-Iepenbos.

Weidevogels en eenden, heikikker en krabbenscheer • leefgebied steenuil • Hollandse Waterlinie: cultuurhistorisch landschap, afleesbaar door forten en inundatievelden • Diefdijk als beeldbepalend en cultuurhistorisch waardevol element • rust, ruimte en donkerte • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, waterreservoir • ecosysteemdiensten: recreatie, waterwinning ONTWIKKELDOELEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) Deelgebied 44 Regulieren - Vijfherenlanden: •Ontwikkeling kalkmoerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden •ontwikkelen rivier- en beekbegeleidende bossen (zacht- en hardhoutooibos, elzenbossen) •ontwikkelen populaties van kamsalamander, kleine en grote modderkruiper en bittervoorn •ontwikkelen weidevogelpopulaties (lokaal) •ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels (w.o.

zwarte stern) • ontwikkeling ecologische verbindingszone Linge met parkachtige structuren met water en moeraszones • ontwikkeling ecologische verbindingszone Diefdijk - Lek met water en moeraszones • ontwikkeling ecologische verbindingszone Regulieren - Diefdijk met water en moeraszones • vermindering barrièrewerking A2 en N327 • ontwikkeling (oude) bossen, bosranden en overgangen naar cultuurgronden • ontwikkeling biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën en vogels van cultuurlandschappen • ontwikkeling landgoedstructuren, cultuurhistorische patronen en beheersvormen (grienden)

7 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

Kernkwaliteiten Nationaal Landschap Nieuwe Hollandse Waterlinie en Nationaal Landschap Rivierenland https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_732.pdf, waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West Betuwe zijn gedefinieerd. De kernkwaliteiten van het voormalige militaire systeem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie Dit is een beschrijving op hoofdlijnen. Gedeputeerde Staten werken aan een nadere beschrijving van de kernkwaliteiten van de Nieuw Hollandse Waterlinie, waarmee invulling wordt gegeven aan de afspraak die daarover in het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) is opgenomen. Deze beschrijving heeft betrekking op het hele gebied van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Het unieke, in samenhang met het landschap ontworpen negentiende en twintigste-eeuwse hydrologische en militair verdedigingssysteem, bestaande uit: - inundatiegebieden; - zones met verdedigingswerken als forten, batterijen, lunetten betonnen mitrailleurkazematten en groepsschuilplaatsen in hun samenhang met de omgeving; - voormalige schootsvelden (visueel open) en verboden kringen (merendeels onbebouwd gebied) rondom de forten; - waterwerken als waterlichamen, sluizen, inlaten, duikers en dijken functionerend in samenhang met verdedigingswerken en inundatiegebieden; - overige elementen als beschutte wegen, (resten van) loopgraven en tankgrachten; - de landschappelijke inpassing en camouflage van de voormalige militaire objecten; - de historische vestigingsstructuur van de vesttingssteden Muiden, Weesp, Naarden, Nieuwersluis, Gorinchem en Woudrichem; De grote openheid. Groen en overwegend rustig karakter. Deelgebied Regulieren, daarbinnen deelgebied Regulieren: Gave open kommen ten noorden van de Linge met weidebouw, grienden, populierenbosjes en eendenkooien, patronen van sloten en weteringen en wegbeplanting langs rechte wegen, in contrast met kleinschaligheid van Lingelandschap - Eeuwenoud patroon van ontwatering via sloten en weteringen. De weteringstructuur is gaaf, het slotenpatroon is vergrofd. Veel restanten van kades van de middeleeuwse dorpspolders.

- Karakteristiek voor deze kommen is het grondgebruik van grasland en bosjes (populieren, grienden) met op de laagste plaatsen enkele eendenkooien; - Van oorsprong zijn de percelen langgerekt, vele percelen zijn samengevoegd tot min of meer blokvormige percelen. Groepen van percelen kennen dezelfde richting, die over de weteringen heen verspringt. - Veel van de rechte wegen zijn populierenlanen. Het cultuurhistorisch landschap van de Hollandse Waterlinie is afleesbaar door forten en Inundatievelden. - De Diefdijk moest Holland beschermen; oost van de dijk, op Gelders grondgebied konden uitgestrekte ‘inundatievelden’ onder water gezet worden om het oprukken van vijandige troepen te voorkomen. Het systeem van de waterlinie is nog tamelijk weinig geschonden afleesbaar in het land, met de relatieve leegte en openheid van de inundatievelden, inlaatkanalen en –sluizen, de Diefdijk en andere dijken zoals de Nieuwe Zuider Lingedijk en

8 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

kaden, forten en andere bouwwerken. De Diefdijk als opvallend en beeldbepalend element aan de westkant - De Diefdijk is een essentiële schakel in de beveiliging van Holland tegen het rivierwater uit Gelre. Dat was eeuwen zo en is nog zo. Wielen getuigen van dijkdoorbraken. - De Diefdijk behoorde met forten, inundatievelden, inundatiekanalen, kaden en dergelijke tot het systeem van Nieuwe Hollandse Waterlinie. De grote openheid van de inundatievelden wordt door de Diefdijk begrensd. Rust, ruimte, donkerte Zie ook: Velden, Kees van der, 2014: Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie ten zuiden van de Lek DEEL II - inundatiekom Tielerwaard, handboek voor beschermen én ontwikkelen. NHW - Pact van Loevestein. Zie ook Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97 (99%-versie). De ideeën hierin sluiten naadloos aan bij de visie van dit landschapsensemble.

4.3. Landschapselementen voor de Kom van de Regulieren en de Diefdijk

Figuur 4 Landschapsensemble met deelgebieden en advies landschapselementen

9 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK

10 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE KOM VAN DE REGULIEREN EN DE DIEFDIJK