RV2022-050 Bijlage 5. Ensembleboek Knoopsgat Deil.pdf

ENSEMBLEBOEK 4 VOOR KNOOPSGAT DEIL 28 JANUARI 2022 Onderdeel van het Landschapsontwikkelingsplan West Betuwe 2022

Inhoud 1.

Het gebied Knoopsgat Deil in vogelvlucht....................................................................................... 3

2.

Opgaven voor Knoopsgat Deil ......................................................................................................... 4 2.1.

Opgaven Omgevingsvisie ........................................................................................................ 4

2.2.

Overige opgaven...................................................................................................................... 5

3.

Visie ................................................................................................................................................. 5

4.

Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen ................................................................................ 6 4.1.

Werkwijze

4.2.

Kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen voor Knoopsgat Deil ..................................................... 6

4.3.

Landschapselementen voor Knoopsgat Deil ........................................................................... 8

................................................................................................................................ 6

Figuur 1 De landschapsensembles van West Betuwe

2 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

1. Het gebied Knoopsgat Deil in vogelvlucht

Figuur 2 Landschapsensemble Als een stil oog in een wervelstorm ligt knooppunt Deil aan de rand van de Tielerwaardkom. Het gebied van het Knoopsgat Deil bestaat ondanks - eigenlijk juist door - de doorsnijding door snelwegen uit vier geïsoleerde gebieden. Het zijn gebieden waar je niet komt als je er niets te zoeken hebt, omdat ze geen achterland hebben. Alle doorgaande wegen zijn er afgesloten door de snelwegen en spoorlijnen, die het knoopsgat in vier kwadranten uiteen laten vallen. Vanuit de omliggende kwadranten is het knooppunt vrijwel onbereikbaar. Knooppunt Deil verdeelt het oostelijk deel van de kom van de Tielerwaard in vier kwadranten. Ieder kwadrant heeft zijn eigen dorpspolder. Het is een gebied waar in de verschillende kwadranten van het klaverblad verschillende dynamieken te onderscheiden zijn. Het komgrondenreservaat met drinkwaterwinning liggen in het zuidoostkwadrant, waarmee dit het meest besloten deel is. De natuurterreinen hebben een hoge ecologische waarde, maar worden ook bedreigd door de vervuiling vanaf de snelweg (fijnstof, stikstof) en de verdroging vanuit omliggende landbouwgronden. Midden door de weilanden loopt de Oude Culemborgsche Vaart. Hier bestond de afgelopen jaren de dynamiek vooral uit de aanleg van windturbines.

Rond knooppunt Deil ligt een open ruilverkavelingslandschap met een rationele beplanting langs wegen en rond agrarische bedrijven. Die rationaliteit is in het zuiden versterkt door de aanleg van het windpark. In het zuidwestelijke kwadrant ligt het komreservaat 'Het Broek'. Het zuidoostelijke kwadrant is overwegend agrarisch met enkele kleine bosschages. De twee noordelijke kwadranten zijn open komgebieden met een agrarische bestemming. Het gebied kent waardevolle elementen als oude dorpspolderkades, eendenkooien en archeologische vindplaatsen uit de IJzertijd. Het knooppunt is in de jaren zeventig met populieren beplant in een landschapsarchitectonische compositie. Het is, met Vianen, Valburg en Gorinchem één van de iconisch beplante verkeersknooppunten in het snelwegennet van het rivierengebied. Enige jaren geleden is de oude populierenbeplanting geheel opnieuw ingeplant met jonge bomen, waardoor deze compositie weer een halve eeuw is veiliggesteld. Ze dragen als een populierenkathedraal het Deilbiotoop. Onder die populieren door hebben de honderdduizenden automobilisten ieder jaar in alle seizoenen uitzicht op de

3 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

schijnbare leegte tussen de eendenkooien en grote windmolens door. Zo vormt het de toonkamer van dit karakteristieke rivierenlandschap.

2. Opgaven voor Knoopsgat Deil

Figuur 3 Uitsnede Knoopsgat Deil uit Visiekaart Omgevingsvisie (concept 2021)

2.1. Opgaven Omgevingsvisie • • •

Woningbouw is niet aan de orde in het Knoopsgat, al is er wel een rood gearceerde ovaal getekend rond de A2 ten zuiden van Beesd. de Omgevingsvisie benoemt in het noordoostelijke kwadrant een productielandschap in het nu nog puur agrarische komgebied. In dat geval is ook klimaatadaptatie aan de orde. Zonneparken kunnen worden aangelegd langs de snelwegen, waarbij er concrete plannen zijn tussen de Betuweroute en de A15. Op de plankaart van de omgevingsvisie zijn voorts nog uitbreidingen mogelijk van het windpark in zuidelijke richting langs de A2 en de spoorlijn naar Den Bosch.

4 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

•

Deze zal worden aangevuld in het zuidoostkwadrant, waar de nieuwe Zuidwestboog van de Betuwelijn wordt aangelegd en ingepast.

2.2. Overige opgaven • • • • •

Voedselproductie in kringlooplandbouw, gericht op “korte ketens” Biodiversiteitsherstel in de vorm van “basisnatuur” en natuurinclusieve landbouw De Bossenstrategie: aanleg van bos en landschapselementen. Klimaatadaptatie: waterberging, hittestress Circulariteit: kringlopen van producten, materialen en grondstoffen.

3. Visie In het LOP van 2008 gold als motto voor dit landschapsensemble : Maak van het knoopsgat de toonkamer van de groene parel. Daarop wordt in de actualisatie van het LOP in 2022 voortgebouwd.

Figuur 3 Uitsnede visiekaart In dit landschapsensemble zal de ontwikkeling van het landschap met name vormgegeven kunnen worden langs spoor 4. ‘Blauwe boezem en groene ribbenkast’. In het noordoostelijke kwadrant is een aanpak nodig via het regionale spoor 5. ‘Klimaat kwartieren maken’. Nieuwe bestemmingen, zoals landgoederen en zonnevelden kunnen zo - rekening houdend met de bestaande kwaliteiten – de dynamiek in het landschap opvangen en stroomlijnen. Zo kan het gebied een 'toonkamer' blijven waar de gemeente trots op kan zijn. De ‘blauwe boezem’ wordt vormgegeven als waterbuffer met natte hooilanden, grienden en waterplassen, eventueel afgewisseld met windturbines en zonnevelden, met Het Broek aan de andere kant van het knooppunt als inspiratiebron. In de noordelijke kwadranten kunnen kooigoederen langs de

5 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

zuidrand van de polders gesticht worden. In de zuidwestelijke rand zullen de bestaande natuurgebieden het beeld bepalen. Onderzocht moet worden of het waterregiem van het natuurgebied moet worden verbeterd door binnen de oude dorpspolderkades een eigen hydrologisch regiem te stellen. De ‘ribbenkast’ wordt gevormd door de zij- en achterkades van de oude dorpspolders van Enspijk, Deil en Meteren dienen te worden versterkt als dragers van de groenblauwe structuur. Daarbinnen kan een verfijning langs bedrijfskavels plaatsvinden. Met name in de boezemgebieden in de ruimte tussen de dorpspolders kunnen natte hooilanden en grienden in deze omgeving de klimaat- en energieopgave een landschappelijke invulling geven die ook goed is voor de biodiversiteit. Samen met de agrariërs en andere grondeigenaren en beheerders kunnen hier goede zaken gedaan worden, zowel voor de boeren als voor de natuur, de klimaatadaptatie en de energietransitie. In het noordoostelijke kwadrant kan via spoor 5. ‘Klimaatkwartieren maken’ een groenblauwe afronding van de bedrijventerreinen vormgegeven worden. De noordoostelijke kwadrant is bij uitstek een gebied waar met “klimaatkamers” een stevige flexibele groenblauwe structuur ontwikkeld kan worden voor de toekomst. Zo wordt voorkomen dat hier het zoveelste anonieme bedrijventerrein het landschap vervuilt en biodiversiteit onmogelijk maakt.

De nieuwe boog van de Betuweroute moet degelijk worden ingepast met groen en blauw, waarbij er per saldo een groen gebied ontstaat met mogelijkheden voor waterberging, moerasvogels, amfibieën en recreanten. De bereikbaarheid van de overhoeken is een aandachtspunt is. Zowel in spoor 4 als spoor 5 kan de Bossenstrategie ingezet worden om de noodzakelijke grienden en natte bosjes in dit gebied te realiseren, of als er lijnvormige landschapselementen mee gerealiseerd kunnen worden. De kades, zijdwendes en zijvingen hebben daarbij een hoge prioriteit. De populieren- en essenbeplanting van de oost-westwegen – vaak over de kades van de dorpspolders - kunnen in de toekomst vernieuwd en versterkt worden. Het noordwestkwadrant is het enige dat (voorlopig) zijn agrarische karakter zal behouden. Laat hier het ruilverkavelingslandschap om de grote populierenkathedraal rond het knooppunt voortbestaan, als toonkamer van het vooruitgangsgeloof, waarbij natuurinclusieve melkveehouderij voorlopig de norm zal zijn.

4. Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen 4.1. Werkwijze Bij een projectidee of initiatief (op lokaal niveau), bijvoorbeeld een bedrijfsuitbreiding in het landelijk gebied: Stap 1. neem het goede ensembleboek Stap 2. bekijk in het uitvoeringsprogramma of er al projecten zijn die aansluiten bij het idee en bekijk hoe daarop verder kan worden aangesloten Stap 3. inventariseer de “kernkwaliteiten natuur en landschap” , de “kernkwaliteiten nationale landschappen” en de kernkwaliteiten zoals beschreven in de Streekgidsen. Stap 4. bepaal de grondslagen voor eventuele verevening aan de hand van doelen en mogelijkheden Stap 5. ontwerp samen met de betrokkenen nieuwe of herstelde landschapselementen met opgaven, bouwpakket en ontwikkeldoelen; probeer zoveel mogelijk doelen te “stapelen”: voedselproductie, natuurontwikkeling, landschap(sbeeld), waterberging en andere doelen voor klimaatadaptatie, circulariteit en energievoorziening, evt. wonen/bedrijvigheid, etc.

4.2. Kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen voor Knoopsgat Deil Bij de uitwerking van plannen voor initiatieven in dit landschapsensemble dient rekening te worden gehouden met de kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen zoals die in de omgevingsverordening en in de

6 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

streekgids zijn vastgelegd. Zie Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97 (99%versie). De ideeën hierin sluiten goed aan bij de visie van het LOP. KERNKWALITEITEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_733.pdf waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West-Betuwe zijn gedefinieerd. Deelgebied 62 Tielerwaard: • gebied van grootschalige kommen met forse stroomrug langs de Waal en kleinschalige stroomrug langs de Linge • Parel Komgrondenreservaat Deil: bloemrijke, schrale hooilanden; in de sloten planten die op kwel wijzen: holpijp, waterviolier; ganzen als wintergasten; ook eendenkooien, kooibossen en grienden • leefgebied steenuil • leefgebied kamsalamander • oude polderstructuur met zijdwendes, achterkades en boezems nog op veel plaatsen herkenbaar; eendenkooien en andere bosjes (o.a.

uit de ruilverkaveling) • rust, ruimte en donkerte (op afstand van A15 en Betuwelijn) • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, waterreservoir • ecosysteemdiensten: recreatie, waterwinning, waterberging ONTWIKKELDOELEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) Deelgebied 62 Tielerwaard: • ontwikkeling kalkmoerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden • ontwikkelen rivier- en beekbegeleidende bossen (zacht- en hardhoutooibos, elzenbossen) • ontwikkelen populaties van kamsalamander, kleine en grote modderkruiper en bittervoorn • ontwikkelen weidevogelpopulaties • ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels (w.o. zwarte stern) • ontwikkeling ecologische verbindingszone Linge met parkachtige structuren met water en moeraszones • vermindering barrièrewerking A2 en N848 • ontwikkeling (oude) bossen, bosranden en overgangen naar cultuurgronden • ontwikkeling biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën en vogels van cultuurlandschappen • ontwikkeling landgoedstructuren, cultuurhistorische patronen en beheersvormen (grienden)

7 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

4.3. Landschapselementen voor Knoopsgat Deil

Figuur 4 Landschapsensemble met deelgebieden en advies landschapselementen Zie hieronder ook de kwartetkaarten met speciaal ontworpen landschapselementen voor dit landschapsensemble.

8 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL

9 | ENSEMBLEBOEK VOOR KNOOPSGAT DEIL