RV2022-050 Bijlage 2. Ensembleboek De Poort van de Groene Parel.pdf

ENSEMBLEBOEK 1 VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL 28 JANUARI 2022 Onderdeel van het Landschapsontwikkelingsplan West Betuwe 2022

Inhoud 1.

Het gebied de Poort van de Groene Parel in vogelvlucht ............................................................... 3

2.

Opgaven .......................................................................................................................................... 4 Opgaven Omgevingsvisie .................................................................................................................... 5 Overige opgaven ................................................................................................................................. 5

3.

Visie en sporen voor de Poort van de Groene Parel ....................................................................... 5

4.

Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen ................................................................................ 9 Werkwijze

............................................................................................................................................ 9

Kernkwaliteiten voor de Poort van de Groene Parel .......................................................................... 9 Landschapselementen voor de Poort van de Groene Parel.............................................................. 13

Figuur 1 De landschapsensembles van West Betuwe

2 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

1. Het gebied de Poort van de Groene Parel in vogelvlucht

Figuur 2 Landschapsensemble met deelgebieden

In dit westelijk deel van het plangebied domineert de grote schaal van de Tielerwaard. Het is ook deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waarvan behalve GeoFort (Fort bij de Nieuwe Steeg) en het fort bij Vuren ook enkele ‘gedekte wegen’, schuilplaatsen en bunkers in het open komgebied getuigen. Dat open gebied zou onder water worden gezet om de vijand tegen te houden. Ook tegenwoordig is dit deel van de gemeente een overgang, namelijk van het landelijke rivierengebied in Gelderland naar het stedelijke westen. Hier begint de zuidvleugel van de Randstad. De aanleg van een hoge grondwal langs de A15 zou deze ‘Poort naar de Randstad’ in de toekomst een fysieke vorm kunnen geven. In deze rustige hoek van het Spijkse veld ligt een groot cluster van recreatieve terreinen: het Lingebos, een pannenkoekenrestaurant en een golfbaan. De Nieuwe Zuiderlingedijk is nu een belangrijk natuurgebied met broekbossen in venig terrein. Deze staan in verbinding met de andere natuurterreinen van Staatsbosbeheer in de Linge-uiterwaarden en de kom. Langs de Linge heeft zich een gouden woonzoom ontwikkeld van Spijk naar Heukelum. De huizen staan op, aan of net onder de Lingedijk met daarachter een kleine, open kom. Aan de waterkant liggen enkele recreatieve voorzieningen en afwisselend rietlanden en kleine bosschages. Soms vertoeft hier ook een hobbyboer met paarden- of ponyweide.

Het is deels Natura 2000-gebied. Even verderop liggen de historische steden Heukelum en Asperen met een kleine landbouwenclave tussen oude en nieuwe Zuiderlingedijk. Het aantal agrarische bedrijven is hier op één hand te tellen. Met het kasteel in het groen en oude kerken hebben de vestingstadjes een bijzondere sfeer. Ze hebben nog een duidelijke relatie met de Linge en met het aan de overkant gelegen Leerdam. Asperen vormt eveneens een schakelpunt in de Nieuwe Hollandse Waterlinie tussen de inundatiekom langs de Diefdijk en de kom in de Tielerwaard (richting Gorinchem). Tussen fort Asperen en fort Vuren ligt nog een lijn van groepsschuilplaatsen langs de Nieuwe Zuiderlingedijk en over de A15 die de hoofdweerstandslijn vormde. De unieke waaiersluizen, het fort en de wapenplaats vormen bij Asperen een gaaf cluster van militair erfgoed. Naast deze bij Asperen zijn bij Dalem en Tiel eveneens inundatiesluizen te vinden. En vanaf fort Vuren vaart in de zomer een pontveer naar Slot Loevestein, dat markant afsteekt aan de overkant van de Waal. Dit landschapsensemble heeft vele gezichten: er is het gezicht van een dynamisch landschap, waar de Randstad naar binnen kruipt: de oude dorpspolder Dalem wordt volgebouwd en het Spijkse Veld wordt

3 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

meer en meer recreatielandschap. Bij Leuven ontstaat aan beide kanten van de snelweg inmiddels ook een bedrijventerrein. Ook is bij Vuren een golf van activiteiten langs de snelweg ontstaan. Van oorsprong lag deze bedrijvigheid langs de Waaldijk waar nu nog grote bedrijven als een betonfabriek te vinden zijn. De bedrijven bevinden zich globaal tussen Leuven en Vuren en omvatten tankstations, groothandel, transport en distributie, autoverkoop en horeca. De vervoersbewegingen die dit genereerd hebben, hebben grote impact op de recreatieve aantrekkelijkheid.

2. Opgaven

Figuur 3 Bovenstaande uitsnede van de Omgevingsvisie (concept 2021) voor de Poort van de Groene Parel geeft een indruk van de opgaven die hier in het landschap kunnen worden gestroomlijnd.

4 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

Opgaven Omgevingsvisie • •

• •

•

Woningbouw is alleen kleinschalig aan de orde in en om de dorpen. De Omgevingsvisie benoemt een productielandschap en een “economische cluster” rondom Leuven, grofweg tussen Vuren en Herwijnen in het nu nog grotendeels agrarische komgebied. In dat geval is ook klimaatadaptatie aan de orde. Zonneparken kunnen worden aangelegd langs de snelweg/Betuweroute, bij het Lingebos ook op “pauzegronden” Biodiversiteit: weidevogelgebieden en Basiskwaliteit Natuur. Bijzondere moerasnatuur in Natura 2000-gebied Lingegebied en Diefdijk-Zuid; riviernatuur in de uiterwaarden. Ecologische noordzuidverbindingen. Recreatief is de “beleefbare Nieuwe Hollandse Waterlinie aangeven, en zijn aan de zuidkant de beleefbare Waalzone, een gastvrije Waaldijk en Fort Vuren als recreatieve parel aangegeven. Aan de noordzijde is het “Lingelandschap toegankelijk en beleefbaar”.

Overige opgaven • • • • •

Voedselproductie in kringlooplandbouw. Biodiversiteitsherstel in de vorm van “Basiskwaliteit Natuur” en natuurinclusieve landbouw. Populaties steenuil, kamsalamander en grote modderkruiper. De Bossenstrategie: aanleg van bos en landschapselementen. Klimaatadaptatie: waterberging, hittestress . Circulariteit: kringlopen van producten, materialen en grondstoffen.

3. Visie en sporen voor De Poort van de Groene Parel De zonering van noord naar zuid in de Tielerwaard van de uiterwaarden bij Vuren naar de uiterwaarden bij Asperen wordt vertaald naar een zonering van de toe te passen sporen waarlangs de visie dichterbij gebracht kan worden. Langs de Waal in de uiterwaarden zal vooral ingezet blijven worden op spoor R 1: UIT(me)ERWAARDE. Op de oeverwallen langs Waal en Linge gaat het vooral om het inspireren en stimuleren van initiatieven van dorpelingen en ondernemers volgens spoor L 2: STIMULEREN VAN ONDEROP. Op de overgang naar de oeverwal langs de Waal kan via spoor R3. ‘Klimaatkwartieren maken’ een groenblauwe dooradering van het landschap een basis vormen voor toekomstige ontwikkelingen, zonder die al volledig vast te leggen. Dat sluit naadloos aan op de ontwikkeling van de kom langs spoor R2. ‘Blauwe boezem en groene ribbenkast’. De bestaande bedrijvigheid kan op deze wijze (alsnog) landschappelijk ingepast worden. Samen met de agrariërs en andere grondeigenaren en beheerders kunnen hier goede zaken gedaan worden, zowel voor de boeren als voor de natuur, de klimaatadaptatie en de energietransitie.

5 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

Figuur 4 Uitsnede visiekaart R2. Blauwe boezem en groene ribbenkast In ‘de poort van de groene parel’ zullen de dorpspolders zich op twee totaal verschillende manieren ontwikkelen. De dorpspolders ten westen van de hoogweerstandslijn met o.a. het Lingebos zullen met het uitgebreide golfterrein en nieuwe landgoederen verdichten. Een afwisseling van bossen, stoere lanen en open weides zullen het beeld bepalen. Voor het verstedelijkende Gorinchem in de dorpspolders bij Dalem vormen de drie typen dorpspolder van de ‘poort ‘ een ideaal recreatief uitloopgebied. De Hoogweerstandslijn ligt er als een stevige parkway tussendoor. Ten oosten van de hoogweerstandslijn zullen de boezems tussen de dorpspolders kunnen vernatten. Zo kan daar een verwijzing naar de inundatievelden vorm krijgen. De dorpspolders aan de Nieuwe Zuiderlingedijk zijn nu al met moeite droog te pompen. Een meer natte toekomst ligt daar voor de hand. In het zuidoosten kunnen de dorpspolders zich landbouwkundig ontwikkelen. Deze ‘blauwe boezem’ wordt vormgegeven als waterbuffer met natte hooilanden, grienden en waterplassen, eventueel afgewisseld met windturbines en zonnevelden, met Het Broek aan de andere kant van het knooppunt als inspiratiebron. Onderzocht moet worden of het waterregiem van het natuurgebied kan worden verbeterd door binnen de oude dorpspolderkades een eigen hydrologisch regiem te stellen.

De ‘ribbenkast’ wordt gevormd door de zij- en achterkades van de oude dorpspolders en dienen te worden versterkt als dragers van de groenblauwe structuur. Daarbinnen kan een verfijning langs bedrijfskavels plaatsvinden. Met name in de boezemgebieden in de ruimte tussen de dorpspolders kunnen natte hooilanden en grienden in deze omgeving de klimaat- en energieopgave een landschappelijke invulling geven die ook goed is voor de biodiversiteit. Samen met de agrariërs en andere grondeigenaren en beheerders kunnen hier goede zaken gedaan worden, zowel voor de boeren als voor de natuur, de klimaatadaptatie en de energietransitie.

6 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

Daartoe worden oude kades hersteld en soms nieuwe zijkades en achterkades gemaakt op plekken waar de oude niet te restaureren zijn. De Graaf Reinaldweg vormt nu een barrière tussen dorpen en de kades. Door in de noordelijke berm een nieuwe meikade te maken en deze bij rotondes aan de dorpen te koppelen kan deze worden opgeheven. Ook kan het waterpeil van de boezem buiten de dorpspolders wellicht omhoog zodat de dorpspolders zich nog meer onderscheiden in het landschap. Langs de kades kan een typische kade-struweelbeplanting worden geplant. De kom blijft binnen de dorpspolders grotendeels open met ruimte voor grondgebonden, duurzame landbouw. Deze landbouw is de beste garantie voor het behoud van de karakteristieke openheid en de weidevogelbiotoop. Aan de wegen in de kom liggen linten van boerderijen uit de tijd van de ruilverkaveling. Wanneer hier nieuwe bedrijfsuitbreidingen plaatsvinden, zal dit achter de bestaande bebouwing moeten gebeuren, waardoor het open zicht zo min mogelijk wordt aangetast. Bij forse uitbreidingen zal inpassing moeten plaatsvinden door langszij populierenbos of een fijnstofsingel aan de noordoostzijde aan te leggen. Hier ligt bij uitstek een opgave met als uitgangspunt: gedekte wegen, wandelkades, grienden: met eendenkooien en de Nieuwe Hollandse Waterlinie als inspiratiebronnen.

Hier is tussen de Dalemse Zeiving en Leuven nog een groot stuk van de achterkade langs de snelweg aanwezig. Ontwikkel dit met moerasnatuur, afgewisseld met kleine zonnevelden in de oude boezem.

R 1: UIT(me)ERWAARDE Net als in het LOP van 2008 wordt voorgesteld om langs de Waal dicht bij Vuren te kiezen voor de uiterwaarden van de 'gewone koe' en verder van het dorp voor uiterwaarden met een 'natuurlijke' natuurontwikkeling met nieuwe nevengeulen, ooibossen, zandbanken en struinpaden. Vanuit de dorpen zouden wandel- en fietspaden over wandeldijkjes naar de zomerdijk behouden of ontwikkeld moeten worden. Deze zouden ook in de delen van de ooibosontwikkeling met elkaar verbonden moeten worden. De natuur in de uiterwaarden kan vaak een rol spelen bij natuurinclusieve landbouw: extensivering van de bedrijfsvoering en benutting van kruidenrijk gras en hooi. De natuur wordt dan – zonder bemesting en bestrijdingsmiddelen – beheerd zoals dat sinds eeuwen gebeurd is. Bij voorkeur blijven vlak bij de dorpen 'cultuurlijke uiterwaarden met 'gewone koeien' in de wei en Wilde Bertram in de slootkant'. De aansluiting op het fort en andere aspecten van de NHW kan daarbij inspireren. De uiterwaarden langs de Linge Langs de Linge zijn de uiterwaarden vanouds veel kleinschaliger dan langs de Waal. Er is een grote afwisseling van kleine weides, boomgaardjes, grienden en andere natte percelen. Vaak is hier een pad over de zomerdijk onmogelijk.

In dit LOP wordt voorgesteld om zowel binnendijks als buitendijks wandel- en fietspaden evenwijdig aan de dijk te stimuleren gekoppeld aan doorsteekjes naar de dijk: de Lingeslingers. Zo kan door een samenwerking van gemeente en particulieren een recreatieve route ontstaan die om de dijk slingert en zo een alternatief zal vormen voor het verkeer over de dijk.

L 2: STIMULEREN VAN ONDEROP In dit landschapsensemble zijn juist de initiatieven van dorpelingen en ondernemers zeer belangrijk voor realisatie van de visie. Dat geldt met name op de oeverwallen. Deze zijn vanouds zeer afwisselend in gebruik, doordat daar de dorpen en bebouwing aan de dijk liggen. De dorpsrand verdient een betere afronding met beplanting. Tussen de dorpen wordt de aanleg van houtsingels en solitaire bomen gestimuleerd, zo mogelijk in combinatie met een wandelpad als jonkheerdreef. De toegankelijkheid voor

7 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

de recreërende dorpelingen zou versterkt kunnen worden via groene diensten op vrijwillige basis zonder dat de agrarische bedrijvigheid daar last van heeft. Daarvoor worden voortbouwend op de historische beplantingen enkele nieuwe typen landschapselementen voorgesteld in dit LOP: herenlanen, jonkheersingels en jonkvrouwgaarden. Kleinschalige verdichting op de oeverwal, waarbij bebouwing en beplanting hand in hand gaan, is ook mogelijk als nieuw landgoed. R 3.Klimaatkwartieren De initiatieven van onderop kunnen gekoppeld worden aan de ontwikkeling van klimaatkwartieren langs de randen van de kom. Voor een deel kan zo een mooie afronding van de dorpen met hun woonwijken en bedrijventerreinen vormgegeven worden. Op de delen waar geen dorp op de oeverwal ligt kunnen de beplantingen van de klimaatkwartieren heel nuttig zijn voor de ecologische structuur van het landschap, maar ook voor de inpassing van het moderne agrarische bedrijf. Maar ook voor de inpassing van recreatieve paden die wandelingen vanuit en tussen de dorpen mogelijk maken. Die paden kunnen ook aansluiten op de dwarskades van de dorpspolders. De agrariërs kunnen op vrijwillige basis delen van de randen van de klimaatkwartieren in realiseren en daarmee zouden zij voor langere termijn een deel van hun inkomen veilig moeten kunnen stellen.

Dat levert een duurzaam landschap op, zowel economisch als ecologisch als esthetisch. In dit smalste deel van de Tierwaard kunnen de klimaatkwartieren bij uitstek gekoppeld worden aan de dorpspolderstructuur en de gedekte wegen van de NHW. Vanouds lopen er enkele doorgaande wegen door de kom van de oeverwal langs de Waal naar de oeverwal langs de Linge. In dit LOP wordt voorgesteld om deze als gedekte wegen vorm te geven. Dit geeft beschutting voor de fietsers. Als de weg langs een polderrand loopt worden de gedekte weg en kade gecombineerd. De bedrijventerreinen bij Vuren krijgen een landschappelijke afronding met de kades en boezem in het oosten en met een gedekte weg ten westen van dit bedrijventerrein.

8 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

Figuur 5 Als voorbeeld hoe in de dorpspolder bij Vuren een bedrijventerrein ingepast kan worden volgens de richtlijnen van het LOP is in de vogelvlucht aangegeven dat de strook tussen de kades van de dorpspolder van Vuren en van Herwijnen kan worden vernat.

4. Bouwstenen voor ruimtelijke ontwikkelingen Werkwijze Bij een projectidee of initiatief (op lokaal niveau), bijvoorbeeld een bedrijfsuitbreiding in het landelijk gebied: Stap 1. neem het goede ensembleboek Stap 2. bekijk in het uitvoeringsprogramma of er al projecten zijn die aansluiten bij het idee en bekijk hoe daarop verder kan worden aangesloten Stap 3. inventariseer de “kernkwaliteiten natuur en landschap” , de “kernkwaliteiten nationale landschappen” en de kernkwaliteiten zoals beschreven in de Streekgidsen. Stap 4. bepaal de grondslagen voor eventuele verevening aan de hand van doelen en mogelijkheden Stap 5. ontwerp samen met de betrokkenen nieuwe of herstelde landschapselementen met opgaven, bouwpakket en ontwikkeldoelen; probeer zoveel mogelijk doelen te “stapelen”: voedselproductie, natuurontwikkeling, landschap(sbeeld), waterberging en andere doelen voor klimaatadaptatie, circulariteit en energievoorziening, evt. wonen/bedrijvigheid, etc.

Kernkwaliteiten voor De Poort van de Groene Parel Bij de uitwerking van plannen voor initiatieven in dit landschapsensemble dient rekening te worden gehouden met de kernkwaliteiten en ontwikkeldoelen zoals die in de omgevingsverordening en in de

9 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

streekgids zijn vastgelegd. Zie Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97 (99%versie). De ideeën hierin sluiten goed aan bij de visie van het LOP.

KERNKWALITEITEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_733.pdf waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West-Betuwe zijn gedefinieerd. Deelgebied 62 Tielerwaard: • gebied van grootschalige kommen met forse stroomrug langs de Waal en kleinschalige stroomrug langs de Linge • deels onderdeel van Nationaal Landschap Nieuwe Hollandse Waterlinie • ecologische verbinding Linge • Parel Komgrondenreservaat Deil: bloemrijke, schrale hooilanden; in de sloten planten die op kwel wijzen: holpijp, waterviolier; ganzen als wintergasten; ook eendenkooien, kooibossen en grienden • weidevogelgebied Leuvense Veld • leefgebied steenuil • leefgebied kamsalamander • Hollandse Waterlinie: cultuurhistorisch landschap, afleesbaar door forten en inundatievelden • oude polderstructuur met zijtwendes, achterkades en boezems nog op veel plaatsen herkenbaar; eendenkooien en andere bosjes (o.a.

uit de ruilverkaveling) • rust, ruimte en donkerte (op afstand van A15 en Betuwelijn) • abiotiek: aardkundige waarden, kwel, bodem, waterreservoir • ecosysteemdiensten: recreatie, waterwinning, waterberging Deelgebied deelgebied 148 Waluiterwaarden Waardenburg - Brakel: • Dynamische rivier met actieve geologische en geomorfologische processen, water-, sediment- en diasporentransport en ecologisch kerngebied én verbinding tussen Midden-Europa en de Noordzeekust • Noord- en zuidoever Waal met variabel, grotendeels agrarisch, maar ook industrieel cultuurlandschap en natuurcomplexen: Rijswaard, Crobsche Waard • A-locatie bos: Rijswaard Neerijnen: een aantal geïsoleerd liggende grienden en doorgeschoten schietwilgenbos in de uiterwaard; van belang vanwege potenties voor zachthout- en hardhoutooibos en epifyten op oude stoven, waarvan Rodelijstsoorten • leefgebied steenuil • leefgebied kamsalamander • waarden voor weidevogels, water- en moerasvogels, vleermuizen, amfibieën, vissen en bever • plaatselijk kleinschalige landschappen met strangen, hagen en singels, knotwilgen en ooibos • cultuurhistorische waarden van de uiterwaarden, oude kavelpatronen, doorbraakkolken, waterstaatswerken (kades en sluisjes), kleiwinningen • onbebouwdheid van de uiterwaarden (enkele boerderijen en steenfabrieken) • rust, ruimte en donkerte m.u.v.

de omgeving van stedelijke gebieden • abiotiek: aardkundige waarden (o.m. reliëf van oeverwallen, strangen en andere stromingspatronen), kwel, bodem • ecosysteemdiensten: recreatie, wateropvang en -afvoer ONTWIKKELDOELEN natuur en landschap (Omgevingsverordening Provincie Gelderland) Deelgebied 62 Tielerwaard: • ontwikkeling kalkmoerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden

10 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

• ontwikkelen rivier- en beekbegeleidende bossen (zacht- en hardhoutooibos, elzenbossen) • ontwikkelen populaties van kamsalamander, kleine en grote modderkruiper en bittervoorn • ontwikkelen weidevogelpopulaties • ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels (w.o. zwarte stern) • ontwikkeling ecologische verbindingszone Linge met parkachtige structuren met water en moeraszones • vermindering barrièrewerking A2 en N848 • ontwikkeling (oude) bossen, bosranden en overgangen naar cultuurgronden • ontwikkeling biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën en vogels van cultuurlandschappen • ontwikkeling landgoedstructuren, cultuurhistorische patronen en beheersvormen (grienden) deelgebied 148 Waaluiterwaarden: • Ontwikkeling stroomdalgraslanden en glanshaverhooilanden •ontwikkeling water- en oeverhabitats •ontwikkeling hard- en zachthoutooibossen •ontwikkeling moerassen, ruigteranden en laag gelegen bloemrijke graslanden •ontwikkelen weidevogelpopulaties •ontwikkeling populaties van water-, oever- en moerasvogels •ontwikkelen biotopen voor vlinders, reptielen en amfibieën, w.o.

kamsalamander •ontwikkeling populatie bevers (en otters) • vermindering barrièrewerking A2 en spoorlijn • ontwikkeling coulissenlandschap met strangen, knotwilgenrijen en meidoornhagen (evenwijdig aan de stroom) met lokaal doorzichten op de rivier, dorpen en steden •behoud reliëf oeverwallen, strangen en andere stromingspatronen

11 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

Kernkwaliteiten Nationaal Landschap Nieuwe Hollandse Waterlinie https://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGCgc08/b_NL.IMRO.9925.PVOmgverordeningGC-gc08_732.pdf, waar nodig aangepast aan de deelgebieden zoals ze in het LOP West Betuwe zijn gedefinieerd. De kernkwaliteiten van het voormalige militaire systeem van de Nieuwe Hollandse Waterlinie Dit is een beschrijving op hoofdlijnen. Gedeputeerde Staten werken aan een nadere beschrijving van de kernkwaliteiten van de Nieuw Hollandse Waterlinie, waarmee invulling wordt gegeven aan de afspraak die daarover in het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) is opgenomen. Deze beschrijving heeft betrekking op het hele gebied van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Het unieke, in samenhang met het landschap ontworpen negentiende en twintigste-eeuwse hydrologische en militair verdedigingssysteem, bestaande uit: - inundatiegebieden; - zones met verdedigingswerken als forten, batterijen, lunetten betonnen mitrailleurkazematten en groepsschuilplaatsen in hun samenhang met de omgeving; - voormalige schootsvelden (visueel open) en verboden kringen (merendeels onbebouwd gebied) rondom de forten; - waterwerken als waterlichamen, sluizen, inlaten, duikers en dijken functionerend in samenhang met verdedigingswerken en inundatiegebieden; - overige elementen als beschutte wegen, (resten van) loopgraven en tankgrachten; - de landschappelijke inpassing en camouflage van de voormalige militaire objecten; - de historische vestigingsstructuur van de vesttingssteden Muiden, Weesp, Naarden, Nieuwersluis, Gorinchem en Woudrichem; De grote openheid. Groen en overwegend rustig karakter. Grote rivieren Maas en Waal en hun uiterwaarden Brede stromen - Laaglandrivieren met dijken, dynamiek van stromend water; - Waal: breed, weinig gebogen rivierbed en dynamisch door vrije afvoer - Uiterwaarden van de Waal met grote afwisseling in breedte en grootschalig - Waal en Maas ten westen van Heerewaarden: dijken scherpe grens tussen binnen- en buitendijks.

Tielerwaard, Land van Maas en Waal Water bergen Kenmerken - Amorfe structuur, weinig pregnante gradiënten van uiterwaarden, oeverwal en kom; - Relatief weinig dynamiek; - Grootschalig; - Vrij uitzicht vanaf dijk met cultuurhistorisch waardevolle dijkhuizen, en over de rivier met uiterwaarden; - Gave open kommen langs grens met Zuid-Holland Zie ook: Velden, Kees van der, 2014: Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie ten zuiden van de Lek DEEL II - inundatiekom Tielerwaard, handboek voor beschermen én ontwikkelen. NHW - Pact van Loevestein.

12 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

Zie ook Streekgids Betuwe-Tielerwaard (BoschSlabbers, 2021) pag. 87-97 (99%-versie).

Landschapselementen voor De Poort van de Groene Parel

Figuur 6 Landschapsensemble met deelgebieden en advies landschapselementen

13 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

14 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

15 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

16 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

17 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL

18 | ENSEMBLEBOEK VOOR DE POORT VAN DE GROENE PAREL