RV2022-018 Bijlage 2 Concept Omgevingsvisie West Betuwe.pdf
Tekst van het document
OMGEVINGSVISIE
WEST BETUWE
Versie januari 2022
Colofon Omgevingsvisie - januari 2022 Alle beelden zijn afkomstig van RUIMTEVOLK of van de gemeente West Betuwe tenzij anders vermeld. Deze omgevingsvisie is ontwikkeld in co-creatie met de gemeente West Betuwe, inwoners, ondernemers, ketenpartners en bureau RUIMTEVOLK. Hoewel aan de inhoud en samenstelling van deze verkenning de grootst mogelijke zorg is besteed, is het mogelijk dat informatie onjuist of onvolledig is. Aan de inhoud van dit rapport kunnen geen rechten worden ontleend.
INHOUDSOPGAVE VOORWOORD
5
1. 1.1 1.2 1.3 1.4
INLEIDING Visie op de leefomgeving Omgevingsvisie en de Omgevingswet Totstandkomingsproces en participatie Leeswijzer
7 8 8 10 16
2. 2.1 2.2 2.3
ONS WEST BETUWE Ontstaansgeschiedenis Kernwaarden West Betuwe in de regio
19 20 24 28
3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7
STRATEGISCHE OPGAVEN EN AMBITIES Gezonde en leefbare leefomgeving Wonen en voorzieningen Mobiliteit en bereikbaarheid Economie en ondernemerschap Landbouw Energie en klimaat Natuur, cultuur en recreatie
31 33 37 41 46 51 55 59
4.
TOEKOMSTVERHAAL WEST BETUWE IN 2040
65
5. 5.1 5.2 5.3
GEBIEDSUITWERKING Kernen Buitengebied Werklocaties
73 75 78 82
6. 6.1 6.2 6.3 6.4
UITVOERING Samenwerken, sturen en participatie Beleidscyclus en uitvoering Monitoring en evaluatie Financiering
85 86 90 94 94
OVERZICHT RELEVANTE BELEIDSSTUKKEN
96
VERWIJZINGEN
98
VOORWOORD Voor u ligt de omgevingsvisie van West Betuwe. Deze visie vertelt het verhaal van de toekomst van onze gemeente. En geeft antwoord op de vraag: hoe zien we de gemeente in 2040? Bijvoorbeeld als het gaat over de bereikbaarheid per fiets, parkeren, gezondheid, de inrichting van de openbare ruimte en het woningaanbod. Onze wens voor 2040 is een gemeente die we toekomstbestendig doorgeven aan de volgende generaties. Daarbij staan we voor enkele grote uitdagingen. Denk aan de klimaatopgave en de krapte op de woningmarkt. De omgevingsvisie is ons kompas. Het wijst ons als bestuurders, maar ook u als ondernemer, inwoner, organisatie en gemeenteraad de weg naar onze leefomgeving in 2040. Maar daarmee zijn we nog niet klaar. Sommige onderwerpen vragen om nadere uitwerking, per kern of gemeentebreed. En maatschappelijke ontwikkelingen zullen soms vragen om bijsturing van de visie. De komende jaren gaan we daarmee aan de slag. Stap voor stap, en samen met u. Uw inbreng was en is ook voor dit toekomstverhaal van groot belang. Tijdens een aantal bijeenkomsten spraken we met inwoners, organisaties en ondernemers. Iedereen heeft een kijk op de toekomst van onze gemeente. Dat bleek ook uit de peiling die we hielden met Swipocratie. Via deze online participatietool lieten inwoners ons weten welke keuzes zij zouden maken.
Bijvoorbeeld als het gaat over wonen, ondernemen of recreëren in West Betuwe in 2040. Met al deze meningen, gedachten en wensen scherpten we de eerder door ons opgestelde conceptvisie aan. Dit concept was gebaseerd op het Bidbook en op geharmoniseerd beleid, zoals de Woonvisie en Erfgoedbeleid. Allemaal opgesteld in samenspraak met u, inwoner, ondernemer of raadslid. En zo presenteren we nu met trots de eerste versie van de Omgevingsvisie aan u. Een verhaal van ons allemaal.
Het college van burgemeester en wethouders
1. INLEIDING
INLEIDING Het jaar 2040 lijkt ver weg. Toch is
1.0 een inspirerend kader voor (nieuwe) initiatieven en
het dichterbij dan u misschien denkt.
samenwerkingen in de leefomgeving. Deze omgevingsvisie 1.0 is agenderend, gebaseerd op bestaand beleid en volgt
Want nú bedenken we samen hoe onze
de huidige structuurvisies van de voormalige gemeenten
leefomgeving er dán uitziet. Kortom, wat is
Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal op. Nieuwe wensen
het toekomstverhaal van de gemeente West
of beleidswijzigingen kunnen worden overwogen in de volgende actualisatie van de omgevingsvisie (zie ook
Betuwe, ofwel de omgevingsvisie? In dit
hoofdstuk 6).
document leest en ziet u hoe de gemeente West Betuwe vorm geeft aan de leefomgeving
We geven in onze omgevingsvisie aan waar we als
van de toekomst. Hoe is deze visie tot
gemeente op inzetten en hoe we daar op hoofdlijnen uitvoering aan willen geven. Onze omgevingsvisie geeft
stand gekomen? Wat was de aanleiding? En
richting aan toekomstige ontwikkelingen, initiatieven
hoe is er gezamenlijk nagedacht over dit
en beleid. Zo willen we initiatieven - van onze inwoners,
toekomstverhaal? Dat leest u in dit inleidende hoofdstuk.
1.1
onze ondernemers of van onze maatschappelijke partners - inspireren en zo goed mogelijk begeleiden. Door te inspireren willen we partijen stimuleren om
VISIE OP DE LEEFOMGEVING
een bijdrage te leveren aan de verschillende opgaven waar we voor staan. We willen onderdeel worden van de nieuwe samenwerkingen die we daarbij zoeken. Ook
Nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen roepen vragen op,
kunnen we tegenstellingen of juist belangen die elkaar
maar brengen ook kansen met zich mee. We willen deze
versterken, vroegtijdig benoemen. Zoals de relatie tussen
kansen benutten. Daarmee geven we zoveel mogelijk zelf
de fysieke leefomgeving en sociaal maatschappelijke
invulling aan onze eigen gewenste leefomgeving. Daarom
opgaven. Daarnaast zoeken we met onze West Betuwse
hebben we als gemeente samen met onze inwoners,
omgevingsvisie de verbinding en maken we afwegingen in
gemeenteraad, ondernemers en maatschappelijke
het licht van ruimtelijke opgaven in de regio en de provincie.
(keten)partners deze omgevingsvisie 1.0 opgesteld. In deze omgevingsvisie hebben we de huidige kwaliteiten van onze fysieke leefomgeving beschreven. We hebben verschillende ontwikkelingen met impact op de fysieke leefomgeving in beeld gebracht en in samenhang bekeken.
1.2 OMGEVINGSVISIE EN DE OMGEVINGSWET
Daarnaast hebben we onze gedeelde dromen en visie op
De omgevingsvisie is een beleidsinstrument voor de
de toekomst opgetekend. Vervolgens hebben we deze
gemeente, voortkomend uit de Omgevingswet. De
vertaald in een ruimtelijke koers voor de kernen en het
Omgevingswet treedt in 2022 in werking. Dit is een nieuw
buitengebied van West Betuwe. Zo geven we richting aan
stelsel van regelgeving met regels over ruimte, wonen,
de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van onze gemeente
infrastructuur, milieu, natuur en water. Dit stelsel bundelt
voor de komende jaren. We bieden met de omgevingsvisie
de huidige 26 wetten en ruim honderd regelingen over de
8 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
fysieke leefomgeving tot één wet. Maar veel belangrijker
omgevingsbeleid en de manier waarop we willen (samen)
nog: de wet biedt lokale overheden meer afwegingsruimte
werken met initiatiefnemers, inwoners, (keten)partners,
in regels en beleid en dus meer mogelijkheden om
bestuur, politiek en eigen organisatie. In het verlengde
in overleg te gaan over plannen en initiatieven. De
daarvan denken we na over onze rol als beleidsmaker,
omgevingsvisie gaat daarmee over veel verschillende
vergunningverlener, toezichthouder en procesbegeleider.
beleidsdomeinen en sectoren. Dit is dus een bredere visie
Nu er meer afwegingsruimte komt in regels en beleid,
op de leefomgeving dan de huidige structuurvisies die
wordt het steeds belangrijker om de juiste ambities te
ze vervangt. Met de nieuwe Omgevingswet worden vier
formuleren, kaders te stellen en het overleg daarover
belangrijke verbeteringen nagestreefd:
goed te organiseren. De belangrijkste verandering die de Omgevingswet beoogt, is dan ook een andere manier van
●
Inzichtelijk omgevingsrecht: door de bundeling
werken en de houding die daarbij wordt aangenomen. Deze
van wetgeving zijn er minder regels nodig en
visie nodigt daarbij vooral uit, is flexibel en niet in beton
kunnen deze duidelijker opgeschreven worden.
gegoten. Ze werkt meer vanuit uitnodigende doelen dan
Het omgevingsrecht (alle wet- en regelgeving met
vanuit normen en regels.
betrekking tot de fysieke leefomgeving) is hiermee inzichtelijk, voorspelbaar en gemakkelijk in gebruik.
De Omgevingswet verplicht elke gemeente één omgevingsvisie op te stellen voor het gehele eigen
●
De leefomgeving centraal: de fysieke leefomgeving
grondgebied. Na inwerkingtreding van de wet is dit formeel
staat centraal in de Omgevingswet en wordt
een omgevingsvisie. Tot de inwerkingtreding heeft deze
in samenhang bekeken in besluitvorming en
omgevingsvisie echter juridisch gezien de status van
regelgeving.
structuurvisie in de zin van artikel 2.1 van de Wet ruimtelijke ordening (Wro). Deze omgevingsvisie beschrijft de
●
Ruimte voor lokaal maatwerk: de Omgevingswet
kernwaarden van de fysieke leefomgeving van West Betuwe
biedt meer afwegingsruimte om doelen voor
(zie hoofdstuk 2) en legt de nadruk op wat West Betuwe
de leefomgeving te bereiken. Met de wet wordt
uniek maakt. De omgevingsvisie beschrijft de hoofdzaken
een versterkte positie van decentrale overheden
van het beleid op alle relevante terreinen van de fysieke
nagestreefd. Daarbij geldt dat gemeenten
leefomgeving. Vervolgens beschrijft de visie hoe we als
bevoegd zijn om regels op te stellen, tenzij er een
gemeente de komende jaren (middellange en lange termijn)
overkoepelend belang is.
op hoofdlijnen met de fysieke leefomgeving om willen gaan (zie de hoofdstukken 3 en 4) én hoe we dit als West Betuwe
●
Snellere en betere besluitvorming: onder de
per gebied willen uitwerken (hoofdstuk 5). Tot slot sluit de
Omgevingswet gaat besluitvorming beter en sneller.
omgevingsvisie af met een hoofdstuk over de uitvoering
Dit vraagt om een integrale en samenhangende
(hoofdstuk 6).
besluitvorming van overheden, burgers en bedrijven. De Omgevingswet daagt ons als gemeente uit goed na te denken over onze toekomst, de vormgeving van ons
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 9
1.3 TOTSTANDKOMINGSPROCES EN PARTICIPATIE
aangegaan. We hebben hen geconsulteerd over de invulling van de visie en hebben gezamenlijk (ruimtelijke) keuzes bijgesteld of aangescherpt. We
Zoals gezegd is deze omgevingsvisie van ons allemaal.
vroegen aan inwoners of we de input die al eerder
Juist daarom hebben we in het ontwikkelproces met
opgehaald was in andere participatietrajecten, goed
inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties,
hebben vertaald naar een ruimtelijke visie. Ook
alle ambtelijke afdelingen en natuurlijk ook de politiek
hebben we stilgestaan bij de rolverdeling gemeente
nagedacht en samengewerkt. Dat deden we in de vorm van
en samenleving. Naast de gespreksavonden
interactieve ateliers, consultatierondes en gesprekken. We
hebben we inwoners de mogelijkheid geboden
zijn hierbij niet vanaf ‘nul’ begonnen. We zijn we gestart
om via ‘Swipocratie’ digitaal te reageren op het
vanuit alle input die er de afgelopen jaren al verzameld is
toekomstverhaal en de ruimtelijke keuzes die hierin
via intensieve participatietrajecten, zoals bijvoorbeeld voor
besloten liggen.
de totstandkoming van het Bidbook West Betuwe en de harmonisering van ons beleid bij de fusie. De inventarisatie
●
Ontwikkelen omgevingsvisie. In de derde fase
van ons beleid liet zien dat we beschikken over veel actueel
hebben we de omgevingsvisie 1.0 opgesteld. Een
bestaand beleid. Een goede basis voor de omgevingsvisie
breed gedragen compacte en beeldende visie die
1.0. Via een drietal fasen en tussenproducten hebben
naast een ruimtelijke strategie ook ingaat op de
we stap voor stap naar de omgevingsvisie West Betuwe
uitvoering, zowel de participatie, het instrumentarium
toegewerkt:
en de rol van de gemeente. Het overzicht op de volgende pagina toont de samenhang
●
Actueel bestaand beleid als vertrekpunt. In de eerste
van de belangrijkste stukken1 en laat zien welk beleid tot
fase hebben we op basis van bestaand actueel beleid
stand kwam door middel van uitgebreide participatie.
samen met stakeholders en beleidsambtenaren kansen, dilemma’s en gewenste ontwikkelrichtingen geïnventariseerd. We hebben daarin gezocht naar de gemene delers en inspirerende bijdragen, maar hebben ook gekeken naar mogelijke tegenstellingen. In deze fase hebben we bestaand beleid geanalyseerd vanuit de meest relevante trends en ontwikkelingen die op onze gemeente afkomen. ●
Participatie en consultatie. In de tweede fase zijn we in de ‘Week van de leefomgeving’ het gesprek met inwoners, ondernemers en de gemeenteraad
1
Voor het totale overzicht van de gebruikte beleidsstukken zie bijlage.
10 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
Samenhang en integraliteit lokale en regionale beleidsstukken
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 11
Antwoorden op de vraag: Wat vindt u belangrijk in uw leefomgeving? (Peiling tijdens interactieve werksessie met bewoners).
Impressie opbrengsten van de gesprekken tijdens de 'week van de leefomgeving'.
12 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
Samen nadenken over de leefomgeving van morgen De omgevingsvisie daagt ons als gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties uit zelf initiatief te nemen en samen te werken aan de leefomgeving van morgen. In West Betuwe hebben we daarom met elkaar gezocht naar een verhaal en perspectief waarin partijen zich herkennen en waaraan ze willen werken. De gemeente West Betuwe kende na de fusie diverse participatietrajecten die vooraf gingen aan het opstellen van nieuw beleid. We hebben de resultaten van deze trajecten als basis gebruikt voor het toekomstverhaal. Stapsgewijs is hieraan verder gebouwd door middel van een interactief traject waarin zowel inwoners, ondernemers, ketenpartners, ambtenaren en de politiek konden participeren. Belangrijke momenten in het proces waren: ●
Interne werksessies: in elke fase van het proces hebben ambtenaren van alle relevante disciplines advies gegeven en meegeschreven aan de tussenproducten en de uiteindelijke omgevingsvisie.
●
Werksessies ketenpartners en maatschappelijke organisaties: de keuzes die we als gemeente maken gaan niet alleen over West Betuwe, maar hebben ook implicaties voor de regio, provincie en (maatschappelijke) partners. Om die reden hebben we ook werksessies georganiseerd voor onze ketenpartners en maatschappelijke organisaties.
●
Week van de leefomgeving: in september 2021 organiseerden we een week met interactieve werksessies met bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Tijdens deze ‘Week van de leefomgeving’ hebben we betrokkenen bevraagd over de invulling van de visie en zijn de geschetste opgaven en keuzes in twee bijeenkomsten en een online consultatie bijgesteld of aangescherpt.
●
Swipocratie: een onderdeel van de Week van de Leefomgeving was de mogelijkheid voor inwoners om via ‘swipocratie’ te reageren op het toekomstverhaal en de ruimtelijke keuzes die hierin besloten liggen. Swipocratie biedt een digitale mogelijkheid om te participeren en is ingezet om een brede groep inwoners, met name jongeren, te bereiken en mee te laten denken.
●
Raads- en college sessies: gedurende het proces is de stuurgroep met daarin bestuurlijke vertegenwoordiging vanuit het college op regelmatige basis geïnformeerd en betrokken. Ook is de gemeenteraad regelmatig geïnformeerd en geconsulteerd tijdens een raadsbijeenkomst in oktober 2021.
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 13
De toekomst van West Betuwe
Leeftijd deelnemers
Totaal
In oktober 2021 hield de gemeente West Betuwe een digitale peiling om erachter te komen hoe inwoners, organisaties en bedrijven
1589
swipers
denken over de leefomgeving van West Betuwe in 2040.
Leefbare en gezonde leefomgeving
25%
75%
30 jaar of jonger Ouder dan 30 jaar
Wonen en voorzieningen
91% vindt het acceptabel dat de leefomgeving aangepast wordt voor betere toegankelijkheid
71% vindt het belangrijk dat er ontmoetingsplekken zijn voor jongeren in de dorpen en stadjes
74% vindt het belangrijk andere inwoners in het dorp of het stadje te kunnen ontmoeten
56% heeft liever goed bereikbare winkelclusters, 44% wil liever winkels door de hele gemeente
56% wil graag meer mogelijkheden om te bewegen en te sporten in de buurt
53% wil liever meer woningen bouwen in de dorpen, 47% liever in het buitengebied aan de randen van de dorpen 46% vindt het acceptabel dat het dorpse karakter verandert doordat er meer appartementen bij komen
Bereikbaarheid en mobiliteit
44% vindt dat senioren de mogelijkheid moeten hebben om in de buurt van zorg en winkels te wonen, 56% vindt dat senioren de mogelijkheid moeten hebben om op hun huidige woonplek te blijven
66% voelt zich veilig in het verkeer 66% vindt dat veilige fietssnelwegen ervoor zorgen dat sneller de fiets wordt gepakt voor langere afstanden 54% heeft behoefte aan een beter openbaar vervoer 51% vindt dat de fiets op de eerste plaats komt, 49% zet de auto op de eerste plaats
Economie en ondernemerschap 76% hoopt dat in 2040 West Betuwe dé fruitgemeente van Nederland is 69% vindt het belangrijk dat de gemeente meer investeert in innovatie in de fruitsector
14 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
Deelnemers per gebeid Gebied 1
Gebied 3
Gebied 5 Gebied 2
Ge
Ge
Ge
Ge
Ge
Gebied 4
ed -5
-4
-3
ed
ed
-2
-1
ed
ed
bi
25%
bi
11%
bi
26%
bi
17%
bi
20%
Landbouw 74% vindt het geen probleem als boerenerven er anders uit gaan zien door nieuwe functies (bv. zorg, wonen of recreatie) 67% vindt het belangrijk dat fruitbedrijven alle ruimte krijgen in onze gemeente om zo dé fruitgemeente van Nederland te worden
Natuur, cultuur en recreatie 84% vindt het acceptabel dat het landschap verandert (zoals bredere sloten) zodat we regenwater beter kunnen afvoeren 76% vindt dat West Betuwe natuurgebieden beter moet verbinden om de biodiversiteit te vergroten
Energie en klimaat 80% heeft liever een eigen auto, 20% liever een deelauto 79% vindt het belangrijk dat men kan meepraten over locatiekeuze van zonneparken en windmolens 68% vindt dat de gemeente inwoners moet helpen om grote delen bestrating in de tuin te vervangen door groen 65% vindt dat het bevorderen van biodiversiteit voorrang moet krijgen bij de ontwikkeling van ruimtelijke plannen 45% wil graag samenwerken met buurtgenoten om woningen te verduurzamen in bijvoorbeeld een energiecoöperatie 37% parkeert liever voor de voordeur, 63% heeft liever meer groen voor de deur 27% vindt het acceptabel dat het landschap verandert door de komst van grote velden met zonnepanelen.
71% vindt het belangrijk dat de Linge beter bereikbaar wordt om te recreëren 71% vindt het belangrijk dat er meer wandel - en fietsroutes komen 41% vindt het belangrijk dat West Betuwe nog meer een toeristische trekpleister wordt
Samenwerkling 74% heeft liever meer burgerinitiatieven, 26% meer sturing door de gemeente
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 15
Opbouw van de omgevingsvisie West Betuwe
1.4
van het toekomstverhaal naar kernen, werklocaties en
LEESWIJZER
buitengebied. In hoofdstuk 6 beschrijven we hoe we gaan werken aan de uitvoering van deze omgevingsvisie.
Deze omgevingsvisie bestaat, volgend op dit inleidende
Hierbij gaan we in op onze rol als gemeente, onze visie op
hoofdstuk (hoofdstuk 1), uit vijf inhoudelijke hoofdstukken.
samenwerking, participatie, het instrumentarium van de
In hoofdstuk 2 beschrijven we de ontstaansgeschiedenis
Omgevingswet, monitoring en evaluatie en financiering.
en de kwaliteiten en kernwaarden van West Betuwe. In
Omdat het in de praktijk prettig is dat de hoofdstukken
hoofdstuk 3 beschrijven we per thema de strategische
zelfstandig leesbaar zijn, zult u als lezer op sommige
opgaven waar onze gemeente voor staat tot 2040 en
plekken mogelijk dubbelingen aantreffen, bijvoorbeeld
welke ambitie we hierin nastreven. Deze strategische
ambities die zowel thematisch als gebiedsgericht terug
opgaven en ambities vertalen we in hoofdstuk 4 naar
komen.
het ‘Toekomstverhaal West Betuwe’: een wenkend perspectief voor onze gemeente in 2040. Dit hoofdstuk sluiten we af met de kaart van de omgevingsvisie. In hoofdstuk 5 volgt een eerste gebiedsgerichte uitwerking
16 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 17
2. ONS WEST BETUWE
ONS WEST BETUWE Welke ruimtelijke dragers en kwaliteiten zijn
hooilanden, eendenkooien, rietlanden en grienden (natte
kenmerkend voor de fysieke leefomgeving
akkers, zeer geschikt voor het verbouwen van wilgen). Met name in de Tielerwaard (het gebied tussen de Linge en de
van onze gemeente? In welke mate zijn
Waal) kwamen veel grienden voor. Van de wilgentenen,
deze bepalend en sturend voor ruimtelijke
die in deze grienden werden geoogst, werden manden
ontwikkelingen van nu en later? Wat willen
gemaakt. Deze manden waren uitstekend geschikt om de oogst van de fruitbomen in te verzamelen. De naam
we daarvan behouden en wellicht zelfs versterken? Het zogenoemde ruimtelijke DNA van West Betuwe beschrijft onze ruimtelijke
terug in de Betuwe. Vanaf de middeleeuwen kregen inwoners van het gebied de rivieren onder controle door de aanleg van kribben en dijken. Tussen de dijken
structuren en kwaliteiten en is hiermee een
ontstonden de uiterwaarden. Met de komst van de dijken
belangrijke onderlegger voor de visie op de toekomst. Dit hoofdstuk gaat over de historie van West Betuwe, de identiteit, de inwoners
en drainagesystemen, halverwege de 20ste eeuw, werd het mogelijk om het grondwaterpeil in de komkleigebieden beter te reguleren. Hierdoor werd landbouw in het gebied mogelijk. Toch zijn er nog steeds natte natuurgebieden
en de ligging van het gebied van 26 kernen
en oude eendenkooien terug te vinden in het landschap,
midden in het rivierenland.
2.1
voor deze manden, ‘hoenderik’, vind je nu ook nog veel
bijvoorbeeld de Steendert bij Est, het Broek bij Waardenburg of het Lingebos bij Vuren.
ONTSTAANSGESCHIEDENIS
De verschillen tussen de komkleigronden en oeverwallen Als West Betuwe zijn we onderdeel van een rivierengebied
zijn in West Betuwe nog steeds zichtbaar in het landschap.
met een lange geschiedenis. Na de laatste ijstijd was
Ook zijn deze verschillen bepalend voor de economische
dit rivierengebied een delta waar vele rivieren hun weg
activiteit in onze gemeente. De komkleigronden bestaan
van oost naar west richting de Noordzee zochten.
voornamelijk uit weidegebied. De landbouw in dit gebied
Het watersysteem bestaande uit de Linge en de Waal
zorgt voor de instandhouding van de karakteristieke
is bepalend geweest voor het historische en huidige
openheid van het landschap.2 De oeverwallen langs de
West Betuwse landschap. Langs de rivieren vormden
rivieren zijn meer bebouwd en herbergen de kenmerkende
zich oeverwallen door de afzetting van zand na een
fruitteelt. Fruitgemeente of bloesemgemeente zijn
overstroming. Op deze hoger gelegen en vruchtbare
veelgehoorde namen van West Betuwe. Nog steeds komt
oeverwallen verrezen circa 3000 v.Chr. de eerste
een derde van al het Nederlandse fruit hier vandaan. De
nederzettingen, waar akkerbouw, veeteelt en jacht
fruitteelt is bepalend voor het landschap, de economie en
voorzagen in de voedselvoorziening.1 Tussen de
de identiteit van West Betuwe.3
verschillende rivieren en de bijbehorende oeverwallen was het land nat en drassig. Hier kwamen de kleinere
Niet alleen is het bodemgebruik een resultaat van de
kleideeltjes terecht en ontstond een zwaar kleipakket.
aanwezigheid van rivieren. De Linge en de Waal hebben
Deze lager gelegen komkleigebieden werden benut voor
ook direct een invloed op het landschap en de dagelijkse
20 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
praktijk in onze gemeente. De meanderende Linge
kunnen doorkruisen. Het landschap kent niet niet alleen
heeft een sterke aantrekkingskracht op recreanten. De
forten ter verdediging van de linie, maar ook sluizen
Waal is robuuster van aard, met veel scheepvaart en
en schuilplaatsen. Deze cultuurhistorie is een extra
watergebonden bedrijvigheid. De rivieren verbinden onze
aantrekkingskracht voor de regio.
4
verschillende kernen, via dijkwegen, transportroutes op de oeverwallen en via het water. Desondanks worden
De bestuurlijke inrichting van het gebied waarin West
de Linge en de Waal soms als een barrière ervaren. De
Betuwe ligt is in de loop van de tijd meerdere malen
Linge diende vroeger als een belangrijke verkeersader
gewijzigd door fusies. De kleinste bestuurlijke eenheden
voor de scheepvaart. Toen vormde de rivier slechts een
waren de dorpspolders van de late middeleeuwen. Elke
beperkte barrière voor de verbinding tussen de kernen op
kern had in feite zijn eigen polder en eigen bestuur en kende
de noord- en zuidoever van de rivier. Vrijwel elke kern had
daarmee al een hoge mate van autonomie. Na verloop van
een veer naar de overkant, sommigen zelfs meer dan één.
tijd werden verschillende kernen zogeheten heerlijkheden,
Nog steeds zijn er enkele (toeristische) veerdiensten in de
waar een leen- of landsheer bestuurlijke rechten uitoefende.
gemeente.
Dit waren bijvoorbeeld Ophemert, Waardenburg (Hiern),
5
Neerijnen, Buren, Deil, Rumpt, Meteren, Est, Asperen, We kenmerken ons als gemeente West Betuwe door de 26
Mariënwaerdt, Spijk, Vuren en Dalem. Buurmalsen en Tricht
diverse op zichzelf staande kernen. Ieder met hun eigen
hoorden onder een graafschap, Acquoy was een baronie,
kenmerken en karakter. Dit zijn: Acquoy, Asperen, Beesd,
en Beesd en Rhenoy behoorden tot een Ambt. Begin
Buurmalsen, Deil, Enspijk, Est, Geldermalsen, Gellicum,
negentiende eeuw werden de ambten en heerlijkheden
Haaften, Heesselt, Hellouw, Herwijnen, Heukelum, Meteren,
afgeschaft en werden de eerste gemeenten gevormd, welke
Neerijnen, Ophemert, Opijnen, Rhenoy, Rumpt, Spijk,
in de loop van de eeuw, enkele malen van samenstelling
Tricht, Tuil, Varik, Vuren en Waardenburg. De geschiedenis
wisselden. Sinds 2019 vormen de drie gemeenten,
van veel van deze kernen gaat terug tot in de vroege
Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal samen de gemeente
middeleeuwen. In het cultuurhistorische landschap van
West Betuwe.7
West Betuwe kun je oude bebouwing, landgoederen, sporen van kastelen en oude terpen vinden. Asperen en Heukelum verwierven in de middeleeuwen zelfs stadsrechten. Ook de forten van Asperen en Vuren en het GeoFort zijn nog duidelijk terug te vinden in het westen van West Betuwe, dat deel uitmaakte van de historische Nieuwe Hollandse Waterlinie.6 De Nieuwe Hollandse Waterlinie vormde een belangrijke verdedigingswal voor West-Nederland. Over de gehele lengte van de linie - welke in een grote boog om de huidige Randstad heen liep - waren enorme oppervlakten aangewezen als inundatiegebieden. Deze inundatiegebieden konden opzettelijk onder water gezet worden, zodat vijandige troepen deze niet zouden
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 21
Het leesbare landschap en cultuurhistorie van West Betuwe
2.2
KERNWAARDEN
Agrarisch en ondernemend
West Betuwe is een middelgrote gemeente met ruim
West Betuwe kent veel bedrijvigheid. Landbouw en logistiek
50.000 inwoners. Van de 26 kernen in de gemeente
zijn hiervan stuwende krachten. Onze gemeente staat
is Geldermalsen met ruim 10.000 inwoners veruit de
bekend om de fruitteelt, maar kent ook veel bedrijven in
grootste; de andere 25 kernen vormen het thuis van
de glastuinbouwsector en de veeteelt op de komgronden.
enkele honderden tot enkele duizenden inwoners. De
De landbouw vormt de economische basis van de
karakteristieke kernen, het herkenbare rivierenlandschap,
agribusiness, waaronder ook de bedrijvigheid op het gebied
de bedrijvigheid en de mensen zorgen voor herkenbare
van verwerking, handel, toelevering en logistiek valt. Als
kwaliteiten en kernwaarden.
West Betuwe danken we onze werkgelegenheid in de logistiek aan een strategische positie langs belangrijke
Inclusief en dorps
assen. In noord-zuid-richting de A2 en de spoorlijn Utrecht-‘s-Hertogenbosch. In de oost-west richting
De Linge en de Waal en in mindere mate ook de Lek, zorgen
de Waal, de A15 en parallel daaraan de belangrijkste
ervoor dat een groot deel van West Betuwe eigenlijk op een
goederenspoorlijn van Nederland, de Betuweroute. Door
eiland ligt. Dit uit zich ook in de kenmerkende nuchterheid
deze goede positie bevindt West Betuwe zich aan de
en zogenoemde ‘eilandmentaliteit’: een groot gevoel van
ruggengraat van het goederenvervoer van Nederland naar
saamhorigheid, ondernemerschap en zelfredzaamheid
Duitsland.11 Daarnaast zijn er in West Betuwe verschillende
binnen de kernen. De inwoners van West Betuwe zijn
maakindustriële bedrijven gevestigd (onder andere in de
vriendelijk en rustig. Er hangt een gemoedelijke sfeer
machinebouw en verwerking van agribusiness en bedrijven
in de kernen. Er schuilt veel kracht in de 26 kernen.
in bouw & interieur). West Betuwe is een ondernemende
Vrijwilligers zetten zich vol passie en overtuiging in voor
gemeente. Het aandeel van private sectoren in de
hun kern en er wordt veel georganiseerd. Mensen vinden
economie is groot. (Semi-)publieke sectoren zoals zorg,
elkaar rondom initiatieven en zetten zich er samen voor
onderwijs en overheid zijn ondervertegenwoordigd in de
in.9 Vanuit de dorps- en buurthuizen worden allerlei
gemeente. De karakteristieke natuur en cultuur(historie)
activiteiten georganiseerd. Voorzieningen, zoals scholen,
in onze gemeente zorgen voor werkgelegenheid in de
bibliotheken en winkels zijn dan wel niet altijd in het eigen
toerisme- en recreatiesector. Daarbij kent West Betuwe veel
kern te vinden maar vaak wel in plaatsen in de buurt.
familiebedrijven. Het aandeel banen bij familiebedrijven
De aanwezige voorzieningen worden gekoesterd. Hoewel
is met 49% fors hoger dan dat van Gelderland (33%) en
het voortbestaan daarvan soms buiten de macht van
Nederland (29%).12 De 29 bedrijventerreinen in de gemeente
inwoners of de gemeente ligt. De gemeenschapszin in
hebben door de hoeveelheid bedrijvigheid nog maar beperkt
de kernen is een kwaliteit. Toch bestaat er soms ook een
kavels beschikbaar. West Betuwe is op het gebied van
afstand tussen verenigingen onderling, binnen kernen zelf
economische structuurversterking actief in verschillende
en kernen onderling, waardoor samenwerking tussen hen
samenwerkingsverbanden. Voornamelijk regionaal onder
minder vanzelfsprekend is. Ook bewoners merken soms
FruitDelta (Regio Rivierenland), maar ook via Greenport
een afstand tussen verschillende groepen, zoals tussen
Gelderland en Logistics Valley.13
8
10
oorspronkelijke en nieuwe bewoners.
24 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
Landschappelijk en beleefbaar Zoals gezegd gaat de ontstaansgeschiedenis van West Betuwe ver terug in de tijd. Dit geeft onze gemeente een pittoreske uitstraling met een rijke landschappelijke en cultuurhistorische waarde, waardoor velen West Betuwe komen bezoeken. Verschillende elementen in het landschap zoals de eendenkooien, open velden, forten, de pittoreske kernen en het authentieke rivierenlandschap maken de gemeente aantrekkelijk als woongemeente. In onze gemeente hebben we een aantal (rijks)monumenten zoals de kerk in Spijk en de walmuur in Asperen. Ook zijn de kernen Waardenburg, Neerijnen, Beesd en Acquoy aangewezen als beschermd dorpsgezicht.14 Met de vele fruittelers is West Betuwe daarnaast dé bloesemgemeente van Nederland. In de drukte van de Randstad is West Betuwe een zeldzame plek waar rust en ruimte te vinden zijn. Recreatiemogelijkheden zijn er volop: de Rode Kruis Bloesemtocht, minicampings, het Lingebos, ijsbanen, een golfbaan, recreatieplas de Zandput, het Landgoed Mariënwaerdt, het GeoFort en het Unesco werelderfgoed van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.15 Daarnaast maken het uitgebreide fietsknooppuntennetwerk en de vele wandelpaden het mogelijk om het gebied te ontdekken. Om de natuur te beschermen en te verbinden met ecologische structuren in de regio zijn delen van het landschap onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (Gelders natuurnetwerk).
Dit geldt onder andere voor de Linge, de open komgronden aan de noordzijde van de gemeente en de oeverwallen rond de Waal.
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 25
Belangrijkste voorzieningen en functies in en om de kernen van West Betuwe
2.3
WEST BETUWE IN DE REGIO
ondernemende burgers. Deze samenwerking is gebaseerd op drie regionale economische speerpunten: Agribusiness,
De gemeente West Betuwe ligt centraal in Nederland op
Economie en Logistiek en Recreatie en Toerisme.18 Met
een kruispunt van infrastructuren. De steden Utrecht en
de gebiedsagenda die in 2022 wordt vastgesteld, werkt
‘s-Hertogenbosch zijn goed bereikbaar door hun nabije
de regio FruitDelta Rivierenland gericht samen aan het
ligging, maar West Betuwe zelf is ook een uitstekende
ontwikkelen van brede welvaart in de regio.19
uitvalsbasis om de rest van het land te bereizen. Via de snelwegen A15 en de A2 - die beiden de gemeente doorkruisen en een knooppunt vormen bij Deil - zijn ook Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven, Nijmegen en Arnhem binnen een uur reistijd te bereiken. De centrale ligging, de rust en ruimte in het prachtige landschap en de sfeer in de kleine kernen maken West Betuwe een aantrekkelijke plek om te wonen. Het betekent ook dat de gemeente goed bereikbaar is voor bezoekers. Mensen vanuit het hele land weten West Betuwe te vinden om te gaan wandelen, fietsen of varen.16 Bij Geldermalsen komen de spoorlijnen Utrecht–‘s-Hertogenbosch en Dordrecht–Arnhem/Nijmegen samen. Parallel aan de A15 loopt de belangrijkste goederenspoorlijn van Nederland, de Betuweroute. Daarmee ligt West Betuwe ook een van de belangrijkste transportaders van het goederenvervoer van Nederland naar Duitsland. Voor sommige zaken zijn onze inwoners aangewezen op voorzieningen in de wijdere regio. Het aanbod aan voorzieningen in de 26 kernen in West Betuwe wordt aangevuld met stedelijke voorzieningen. Deze voorzieningen, zoals voortgezet onderwijs en ziekenhuizen, bevinden zich vlak over de gemeentegrenzen in Gorinchem, Leerdam, Zaltbommel en Tiel. Op verschillende vlakken wordt er samengewerkt met de omliggende gemeenten.
Via Greenport Gelderland en Logistics Valley wordt regionaal samengewerkt op het gebied van tuinbouw en logistiek.17 In de FruitDelta Rivierenland werkt de gemeente West Betuwe samen met zeven andere Gelderse gemeenten, ondernemers, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en
28 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
Mobiliteit en bereikbaarheid van West Betuwe in de regio
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 29
3. STRATEGISCHE OPGAVEN EN AMBITIES
STRATEGISCHE OPGAVEN EN AMBITIES Welke opgaven zijn bepalend voor onze visie
Zoals gezegd, dit hoofdstuk geeft per thema
op de toekomst? Hoe staat West Betuwe er
inhoudelijk richting aan de omgevingsvisie.
momenteel voor? Wat zien we gebeuren in de
De ruimtelijke strategische keuzes die we
toekomst en welke opgaven brengt dit met
maken gelden voor het hele grondgebied
zich mee? Waar liggen koppelkansen met
van de gemeente. Deze worden doorvertaald
andere thema’s en wat willen we uiteindelijk
in een integrale ruimtelijke visie voor West
op de korte en lange termijn bereiken?
Betuwe in 2040 (zie hoofdstuk 4). Vervolgens
In dit hoofdstuk gaan we in willekeurige
werken we deze strategische keuzes
volgorde in op de zeven strategische
gebiedsgericht uit in hoofdstuk 5. In deze
opgaven en ambities voor de fysieke
uitwerking wordt bepaald wat de ambities en
leefomgeving van West Betuwe. Per thema
keuzes betekenen voor elk gebied en waar
gaan we in op de huidige situatie, ofwel ons
gebiedsgerichte prioriteiten liggen.
vertrekpunt. We benoemen de relevante trends, ontwikkelingen en opgaven voor de gemeente West Betuwe. Ook formuleren we per thema welke ambities dit voortbrengt.
32 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
3.1 GEZONDE EN LEEFBARE LEEFOMGEVING AMBITIES: ●
West Betuwe ontwikkelt zich als een gemeente waarin de leefomgeving op een positieve manier bijdraagt aan de gezondheid van onze inwoners en bezoekers.
●
De fysieke leefomgeving nodigt uit tot bewegen en ontmoeting in de directe woonomgeving. Bijvoorbeeld door meer en veilige(re) routes voor langzaam verkeer (wandelen, fietsen), voldoende rustplekken, ruimte voor goed toegankelijke openbare ruimte, koele verblijfplaatsen en een centrale speelplek te bieden in de kernen. Dit vraagt op sommige plekken een kwaliteitsslag in de openbare ruimte en voorrang voor de fietser, voetganger en openbaar vervoer.
●
Ontmoeting is belangrijk voor onze gezondheid en daarom kiezen we voor het behoud van een ontmoetingsplek in iedere kern.
●
We koesteren onze gezonde leefomgeving: groen maakt mensen gezond en gelukkig. Meer biodiversof klimaatadaptief groen en ecologische verbindingen tussen de natuurgebieden zorgen hiervoor. Hiermee versterken we de biodiversiteit, de kwaliteit van de bodem en kunnen we ook de effecten van klimaatverandering beperken.
●
In West Betuwe gaan we uit van een inclusieve samenleving: iedereen kan en mag meedoen in onze maatschappij. Onze ambitie is te zorgen voor toegankelijke openbare ruimten, een goede en veilige infrastructuur, waaronder OV- en fietsverbindingen (zie ook paragraaf 3.3), en toegankelijke en gezonde (openbare) gebouwen.
●
Voor ouderen zetten we in op ‘vitaal ouder worden’. Bewegen draagt bij aan het fitter en gezonder voelen. We kijken daarom naar mogelijkheden voor het innoveren van sportaccommodaties in de woonomgeving.
●
Omwille van de gezondheid gaan we zorgvuldig om met het afwijken van streefwaarden voor milieubelasting op woningen en andere gevoelige locaties, dat kan er bijvoorbeeld toe leiden dat in bepaalde gebieden het realiseren van woningbouw niet mogelijk is of duurder wordt.
●
De gemeente West Betuwe wil een veilige fysieke leefomgeving bieden aan haar inwoners en bezoekers. In samenwerking met de veiligheidsregio, omgevingsdienst en overige partners draagt zij zorg voor een ruimtelijke ordeningsproces waarin externe veiligheidsrisico’s vroegtijdig, vanaf de eerste initiatieven, worden onderkend en worden meegewogen bij de inrichting en het gebruik van de ruimte.
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 33
West Betuwe nu
en voor een gezonde en veilige woonomgeving. Denk aan
In West Betuwe is het prettig leven. In de kleine kernen
nieuwe woonvormen, zoals kleine wooneenheden met
en hun omgeving is het genieten van het buitenleven in
gemeenschappelijke voorzieningen. De nabijheid van zorg
een mooie karakteristieke omgeving. Ondanks de ligging
is hier wenselijk.
dichtbij grote steden kent West Betuwe geen ‘stads’ gevoel. De inwoners zijn sterk met elkaar verbonden,
Het zorgen voor toegankelijke en bereikbare voorzieningen
mede door de aanwezigheid van de vele verenigingen. Ze
is een belangrijke opgave. Dit geldt niet alleen voor
staan voor elkaar klaar wanneer nodig. Dit uit zich ook in
zorgvoorzieningen, maar ook voor bijvoorbeeld scholen,
de kenmerkende en zogenoemde ‘eilandmentaliteit’: een
ontmoetingsplekken en sportlocaties. Door middel van
groot gevoel van saamhorigheid, ondernemerschap en
veilige wegen en paden kunnen ouderen gemakkelijk
zelfredzaamheid binnen de kernen.
hun zorgvoorziening bereiken en kunnen jongeren veilig met de fiets naar school. Hierdoor kunnen we gevaarlijke
De inwoners van West Betuwe zijn over het algemeen
situaties op drukke plekken en rondom scholen voorkomen.
gezond. Wel zien we bij de ouderen het aandeel met een
Toegankelijk openbaar- of vraaggestuurd vervoer kan
fysieke beperking toenemen. Het gezondheidsniveau onder
hieraan bijdragen. Op deze manier kunnen we ook
ouderen in de regio ligt lager dan gemiddeld in Nederland.
vervoersarmoede in kernen en onder bepaalde doelgroepen
Een gemiddeld lager opleidingsniveau van de inwoners,
tegengaan.
een groter aandeel fysieke arbeid, de laaggeletterdheid en het groot gevoel van zelfredzaamheid dragen hier mogelijk
We zien dat in onze kernen het voorzieningenniveau
aan bij. Het gevoel van ‘we lossen het zelf wel op’ komt dan
afneemt. De dorpshuizen spelen daarom nu en in de
sterk naar voren.
toekomst een belangrijke rol in het faciliteren van ontmoeting en samenkomen. Het onderhouden en het
Opgaven
financieel gezond houden van deze dorpshuizen of andere
De vergrijzing van de bevolking zal naar verwachting
ontmoetingsplekken is een zorg bij onze inwoners en is
de komende jaren verder toenemen. Dit heeft gevolgen
daarom een belangrijke opgave in West Betuwe. Speciaal
voor de zorgvraag in West Betuwe. Zo zijn er voldoende
kijken we ook naar de behoefte van jongeren in de
mantelzorgers en levensloopbestendige of aangepaste
gemeente. We zien dat jongeren na hun studie niet altijd
woningen nodig om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig
meer terugkeren naar onze gemeente. Ze hebben moeite
te laten wonen. Daarnaast hebben ruim 1,7 miljoen
met het vinden van een passende en betaalbare woning.
kinderen en volwassenen in Nederland een matige
Het voorzieningenniveau en de mogelijkheden om elkaar
of ernstige beperking en is een grote groep mensen
te ontmoeten passen ook niet altijd bij de behoefte van
(ongeveer 3,6 miljoen) in mindere mate beperkt. In West
jongeren. We zien het in West Betuwe als een opgave om
Betuwe gaat dit over grofweg 5.000 inwoners met een
jongeren naar de gemeente te trekken en ook te behouden.
beperking. Het is een uitdaging om belemmeringen voor 20
deze groep mensen op te heffen of zoveel mogelijk te
Overal in Nederland recreëren mensen steeds vaker dichtbij
beperken. Voor deze inwonersgroepen liggen kansen voor
huis. Dit vraagt om goede en veilige fiets- en wandelpaden
kleinschalige woonzorgvoorzieningen op lokaal niveau
die zowel verbindingen leggen binnen als tussen de kernen.
34 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
Op deze manier ontstaat een beweegvriendelijk inrichting
stof, geur of luchtvervuiling) en het bevorderen van de
van de openbare ruimte. Hierbij horen voldoende plekken
zelfredzaamheid. Hierin gaat speciale aandacht uit naar
om uit te rusten. Zo kunnen met name ouderen en minder
wijken met een lagere sociaal economische status (SES).
mobiele inwoners genieten van hun eigen woonomgeving
Inclusie is ons uitgangspunt: iedereen kan en mag meedoen
of even een frisse neus halen.
in onze maatschappij. Onze ambitie is om inclusie een aandachtspunt te maken bij elk beleidsonderwerp
In de toekomst zal naar verwachting extreem weer vaker
alle ontwikkelingen en om bewustwording hierover te
en heviger voorkomen. Dit kan zorgen voor verhoogde
bevorderen. Dit gaat over een breed scala aan thema’s
gezondheidsrisico’s zoals bijvoorbeeld hittestress. Het
zoals verkeer, werk, toegankelijkheid van gebouwen en
opvangen van extreem weer zien we als een opgave om
locaties, sport, armoede en communicatie.
mee te nemen bij de inrichting van de openbare ruimte. Denk bijvoorbeeld aan voldoende hoge bomen voor extra
De groene leefomgeving van West Betuwe leent zich in de
schaduw en verkoeling in een dorpskern en het bevorderen
toekomst goed voor sport en bewegen in de buitenlucht.
van voldoende groen in de tuinen van inwoners.
Een beweegvriendelijke leefomgeving draagt bij aan gezonder leven, waarin mensen elkaar in de buitenlucht
Gezondheid gaat niet alleen over de mens. Ook gezondheid
kunnen ontmoeten om te sporten of te ontspannen. Dit
voor dier en bodem draagt bij aan een gezondere fysieke
bereiken we door het creëren van ontmoetingsplekken in
leefomgeving. Het behoud van biodiversiteit is daarmee
elke kern. Ook zorgen we voor toegankelijke wandel- en
een belangrijke opgave. Om de kwaliteit van de bodem
fietspaden en groene corridors met voldoende rustplekken,
en de biodiversiteit te kunnen waarborgen is een andere
koele verblijfplaatsen en bijvoorbeeld beweegtuinen.
manier van grondgebruik nodig. Hiernaast is een goede
Tevens realiseren we in iedere kern een centrale speelplek
luchtkwaliteit belangrijk voor onze gezondheid. Als mensen
met een gevarieerd aanbod, zodat er voldoende speel- en
luchtverontreinigende stoffen en gassen inademen,
ontmoetingsmogelijkheden zijn voor kinderen, jeugd en
waaronder fijn stof en stikstofdioxide, heeft dat negatieve
jongeren, maar ook voor volwassenen jong en oud.22 We
gezondheidseffecten. Daarnaast draagt de uitstoot van
voeren hier zelf de regie over. Rondom deze plekken zorgen
broeikasgassen in de atmosfeer bij aan klimaatverandering.
we voor voldoende klimaatadaptief groen. Dit draagt niet
Op veel plekken in Nederland staan we voor een
alleen bij aan gezondheid, het kan ook de effecten van
enorme uitdaging om de uitstoot van broeikasgassen te
klimaatverandering beperken. Bomen zorgen bijvoorbeeld
verminderen en de luchtkwaliteit te verbeteren.21
voor schaduw op warme dagen.
Ambities
Om ook jongeren aan onze gemeente te binden zetten we
Als gemeente gaan we uit van het model van positieve
ons in voor bredere opleidingsmogelijkheden, passende
gezondheid. Dit gaat naast lichaamsfuncties ook om
voorzieningen en aantrekkelijke woningen. We merken dat
mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven,
vooral de 12-plussers in onze gemeente behoefte hebben
meedoen en dagelijks functioneren. We zetten daarom
aan activiteiten en voorzieningen. Voor hen zetten we in op
niet alleen in op het faciliteren van beweging, maar ook
sport, spel en ‘hang’ faciliteiten.23 Voor ouderen zetten we in
op het tegengaan van overlast van verkeer (geluid, trilling,
op ‘vitaal ouder worden’. Bewegen draagt bij aan het fitter
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 35
en gezonder voelen. We kijken daarom naar mogelijkheden
toekomstige regelgeving omtrent omgevingsveiligheid
voor het innoveren van sportaccommodaties en het
beschouwd, afgewogen en meegenomen in het ruimtelijk
bevorderen van sport onder ouderen, zoals ‘walking
ontwerp. Voor zover mogelijk worden risicobronnen
football’ en zwemmen.
en –ontvangers zo veel mogelijk van elkaar gescheiden. Bijzondere aandacht heeft de mate van zelfredzaamheid
We koesteren onze gezonde leefomgeving: groen maakt
van mensen en de mogelijkheden om die te vergroten.
mensen gezond en gelukkig. Een ecologische verbinding
In aanvulling op de relevante beoordelingskaders in de
tussen de natuurgebieden zorgt hiervoor en versterkt
regelgeving kiest de gemeente voor enkele ambities ten
biodiversiteit, de kwaliteit van de bodem en kan ook de
behoeve van het bereiken en in stand houden van een
effecten van klimaatverandering beperken. Omwille van de
veilige fysieke leefomgeving. De belangrijkste ambities zijn
gezondheid gaan we zorgvuldig om met het afwijken van
gericht op het al dan niet (onder voorwaarden) toelaten,
streefwaarden voor milieubelasting op woningen en andere
van nieuwe “risicovolle activiteiten” of “(zeer) kwetsbare
gevoelige locaties, dat kan er bijvoorbeeld toe leiden dat
objecten” binnen bepaalde gebieden bij het vaststellen van
in bepaalde gebieden het realiseren van woningbouw niet
gemeentelijke omgevingsbesluiten. Daarnaast spant de
mogelijk is of duurder wordt. De locatie van ontwikkelingen
gemeente zich in om een veilige omgeving te waarborgen
en het huidige gebruik is, en blijft, geschikt voor de functie
bij het vaststellen van besluiten door provincie of rijk,
die zij heeft of krijgt. Hiernaast volgt de gemeente een
waarbij risicovolle activiteiten worden toegelaten op het
milieuvriendelijk grondstromenbeleid om vrijkomende
grondgebied van de gemeente. Dit geldt onder andere
verontreinigde grond verantwoord te hergebruiken.24 Met
voor de besluitvorming rond het toelaten van meer vervoer
betrekking tot geluidsbelasting voeren we gebiedsgericht
van gevaarlijke stoffen over het spoortraject Meteren-Den
geluidsbeleid voor industrie en verkeer met de
Bosch in het kader van het Programma Hoogfrequent Spoor
grenswaarden zoals vastgelegd in de nota Geluidbeleid
(PHS).25
gemeente West Betuwe 2021. De gemeente West Betuwe wil een veilige fysieke leefomgeving bieden aan haar inwoners en bezoekers. In samenwerking met de veiligheidsregio, omgevingsdienst en overige partners draagt zij zorg voor een ruimtelijke ordeningsproces waarin externe veiligheidsrisico’s vroegtijdig, vanaf de eerste initiatieven, worden onderkend en worden meegewogen bij de inrichting en het gebruik van de ruimte. Hierbij worden de risicovolle situaties op grond van de huidige én nieuwe inzichten volgens de huidige Externe Veiligheid (EV)-regelgeving én
36 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
3.2 WONEN EN VOORZIENINGEN AMBITIES ●
We vergroten de woonvoorraad met ten minste 2.200 woningen tot 2030. Als gemeente West Betuwe zorgen we ervoor dat de woningbouwontwikkelingen van De Plantage in Meteren en Beesd Noord bijdragen aan versnelling van de woningbouwproductie.
●
Hiernaast biedt de gemeente West Betuwe ruimte voor bouwen naar de woonbehoefte van de inwoners, onder de voorwaarde dat deze het dorpse karakter en open landschap in West Betuwe beschermen. We willen evenwichtige ontwikkeling in alle kernen, passend bij de aard en schaal van de kern. De gemeente blijft altijd in gesprek met de kernen over een passend woningbouwprogramma.
●
Nieuwe plannen dragen bij aan de diversiteit van de woningvoorraad. De gemeente telt nu relatief veel grotere, grondgebonden gezinswoningen. In de toekomst zullen er meer kleine huishoudens bijkomen. Dit betekent dat er meer kleinere (gestapelde) woningen bijgebouwd zullen worden, mits deze passen in het dorpse karakter. We zetten in alle kernen in op een mix van duur, middelduur en goedkoop zijn om zo voor alle doelgroepen woningen te realiseren.
●
We zetten in op tijdelijke flexibele woonvormen en collectieve wooninitiatieven door onder andere ruimte te bieden aan Tinyhouses, collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) en huisvesting voor arbeidsmigranten.
●
We stimuleren dat senioren zo lang en gezond mogelijk thuis kunnen wonen. Daarom kiezen we voor de realisatie van seniorenhuisvesting nabij dagelijkse voorzieningen, zorg en vervoer.
●
De gemeente West Betuwe stimuleert en faciliteert energiebesparing, het isoleren van huizen en het leggen van zonnepanelen op bestaande huizen om het energieverbruik terug te dringen en woningen zoveel mogelijk “aardgasvrij-gereed” te maken. Ook zetten we in op het verbeteren en klimaatadaptief maken van de woonomgeving. De gemeente bezit geen woningen, dus dit vraagt ook om een forse inzet van de particulier.
●
We zetten in op het versterken van leefbare kernen waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten. Hiervoor behouden we een ontmoetingsplek (dorpshuis of MFC) in elke kern.
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 37
West Betuwe nu
cultuurhistorie en leefbaarheid voorop staan. Onze 26
We zijn als West Betuwe een groeiende gemeente als het
kernen kennen een actief verenigingsleven en de onderlinge
gaat om het inwonersaantal. Het aantal inwoners is de
verbondenheid is groot. Dagelijkse voorzieningen zoals
afgelopen jaren met ongeveer 1% per jaar gegroeid. Als we
een supermarkt of scholen zijn vooral in de wat grotere
kijken naar de samenstelling van onze inwoners zien we
kernen aanwezig. Bewoners maken ook gebruik van de
dat West Betuwe momenteel bovengemiddeld te maken
voorzieningen in de grotere kernen net buiten de gemeente
heeft met vergrijzing. Het aantal huishoudens ouder dan 75
zoals Culemborg, Leerdam, Gorinchem, Zaltbommel en Tiel.
bedraagt in West Betuwe 29,9%, tegen 27,6% in Nederland
De centrale ligging van onze gemeente in Nederland maakt
als geheel. Het aantal huishoudens onder de 35 is juist veel
stedelijke voorzieningen en werklocaties in de Randstad
lager (13%, tegen 19,7% voor Nederland). Hiernaast kennen
goed bereikbaar. In West Betuwe is het goed wonen, zowel
we een groot aandeel aan kleine huishoudens, onder
voor Betuwenaren, die hier al generaties wonen, als voor
andere als gevolg van de vergrijzing. Van de ca. 20.000
nieuwkomers, uit – vooral – de omgeving van Utrecht.
huishoudens is ruim een kwart alleenstaand. Ruim 40% is
In West Betuwe is de onderwijsinstelling Yuverta MBO
een huishouden met kinderen, en de resterende krappe 35%
(land- en tuinbouw) gevestigd in Geldermalsen. Een Fruit
betreft paren zonder (thuiswonende) kinderen.
Tech Campus in Geldermalsen is in ontwikkeling. Voor HBO en WO instellingen liggen er buiten de regio mogelijkheden,
De West Betuwse woningmarkt telt in 2021 circa 21.000
zoals hogescholen in Utrecht, Nijmegen, Arnhem en Den
woningen. In de periode 2012-2019 zijn er circa 1.500
Bosch of de universiteiten in Utrecht of Nijmegen.
woningen bijgekomen, waarvan 400 in De Plantage in Meteren. De totale woningmarkt bestaat grotendeels
Opgaven
grondgebonden eengezinswoningen. Ook bestaat de
Volgens de bevolkingsprognoses zal West Betuwe naar
gemeente voor een aanzienlijk deel uit woningen die in
verwachting tot 2040 groeien: van ruim 51.000 inwoners nu
particulier eigendom zijn. Hoewel dit per kern verschilt
naar ca. 58.000 tot 60.000 inwoners.26 Deze groei bestaat
liggen de woningprijzen relatief hoog (13% duurder
deels uit autonome groei, alsmede groei door vestigers
dan nationale gemiddelde). Woningen in Asperen en
van buiten de gemeentegrenzen. De afgelopen jaren zien
Heukelum zijn gemiddeld wat minder duur; hier bevindt
we een toenemende migratie en vraag naar woningen
zich momenteel ook gemiddeld het grootste aandeel
van huishoudens uit de Randstad, met name uit Utrecht.
sociale huur. Een aanzienlijk deel de woningen heeft
Naar verwachting zal hierdoor de vraag naar woningen
een energielabel A of B. Dit is hoger dan gemiddeld in
in de gemeente verder toenemen: ten minste 2.200 extra
Nederland (42% in West Betuwe tegenover 36% landelijk).
woningen tot 2030.27
Uit het klimaatakkoord volgt dat in 2050 vrijwel alle woningen CO2-neutraal moeten zijn. Dit betekent dat
Ook verandert de kwalitatieve woningbehoefte van West
nog een forse stap nodig is bij het isoleren, besparen en
Betuwenaren of in West Betuwe de komende jaren. Deze
opwekken van energie in woningen.
verandering is onder andere het gevolg van demografische ontwikkelingen. In heel Nederland zal tot 2050 de bevolking
We beschikken in West Betuwe over een aantrekkelijk
vergrijzen, zoals gezegd geldt dit ook voor West Betuwe.
woon- en leefklimaat, waar rust, ruimte, groen,
De komende jaren zal het aandeel inwoners dat ouder is
38 |
ONS WEST BETUWE
OPGAVEN EN AMBITIES
TOEKOMSTVERHAAL
GEBIEDSUITWERKING
UITVOERING
dan 75 jaar stijgen, van 8% in 2021 naar 17% in 2050.28
koopwoningen, betekent dit dat er vanuit particuliere
Langer gezond zelfstandig wonen vraagt voor onze oudere
woningeigenaren een grote inspanning nodig is voor het
inwoners om woningen, leefomgeving, voorzieningen en
isoleren, het besparen en het opwekken van energie. Ook
mobiliteit die daarvoor geschikt zijn. De vergrijzing zorgt
ligt er een vernieuwings- en transformatieopgave in de
daarnaast niet alleen voor een woonopgave, maar zal ook
sociale huursector ten aanzien van verduurzaming. Naast
de zorgvraag in de kernen doen stijgen.
het aanpassen van de woningen is het van belang te kijken
29
naar het verbeteren en klimaatadaptief maken van de Hiernaast zien we - mede als gevolg van de vergrijzing
woonomgeving.
- dat het aantal eenpersoonshuishoudens de komende jaren toeneemt. Het West Betuwse woningaanbod
Goed wonen gaat niet alleen over woningen, maar ook
bestaat uit een relatief eenzijdige voorraad met veel
over de kwaliteit en leefbaarheid van de woonomgeving
eengezinswoningen in de koopsector. Als gevolg hiervan
en de voorzieningen. Met name in de kleinere kernen
zijn er weinig passende woningen voor de groeiende groep
staan commerciële en maatschappelijke voorzieningen
kleine huishoudens. Niet alleen betreft dit senioren, maar
zoals winkels, onderwijs en eerstelijnszorg (zoals
ook jonge mensen. Veel jongeren trekken naar de stad voor
huisartsen) onder druk. Door schaalvergroting, toegenomen
studie en werk, maar keren niet terug naar de kernen of het
mobiliteit, ICT diensten, thuisbezorging en veranderende
landelijk gebied. Om een evenwichtige bevolkingsopbouw
consumentenvoorkeuren zijn veel voorzieningen
in onze kernen te houden, is het van belang dat we
verdwenen.30 In een aantal kernen is al voor langere tijd
voldoende en betaalbare woningen kunnen bieden. Met
geen winkel of andere voorziening meer aanwezig. Zo
name voor de kleinere huishoudens. Zo kunnen jongeren
hebben Tricht, Opijnen en Varik sinds enkele jaren geen
in onze gemeente goed en betaalbaar wonen en bieden we
‘eigen’ supermarkt meer. Recentelijk is ook de Troefmarkt
senioren de mogelijkheid om door te stromen.
in Ophemert gesloten.31 De voorzieningen die er nog wel zijn, worden dan ook gekoesterd door de bewoners.
De demografische ontwikkelingen in West Betuwe leiden
Landelijk zien we dat maatschappelijke voorzieningen in
tot een afnemende beroepsbevolking, mede als gevolg van
kleinere kernen steeds vaker geclusterd worden, zoals in
wegtrekkende jonge mensen en de vergrijzende bevolking.
multifunctionele accommodaties of in een ‘Kulturhus’.
Arbeidsmigranten vullen daarom de West Betuwse beroepsbevolking aan. Deze groep zoekt ook een passende
Ambities
woning in West Betuwe, waar eventuele hereniging met hun
We streven ernaar om in alle kernen het woonaanbod
gezin mogelijk is en waar ze kunnen integreren in de buurt.
te kunnen bieden wat past bij de lokale behoefte nu en in de toekomst. Hiervoor geldt dat we werken aan een
Naast het nieuw bouwen en toevoegen van woningen
evenwichtige woningbouwontwikkeling in alle kernen
liggen er in West Betuwe ook opgaven in de bestaande
en dat we in elke kern ruimte bieden aan kleinschalige
woningvoorraad. In navolging van het Klimaatakkoord
ontwikkelingen. Nieuwbouw moet passen bij het dorpse
moeten vrijwel alle woningen in 2050 CO2-neutraal zijn.
karakter, het open landschap en de maat en schaal van
Dat betekent een verduurzamingsopgave voor een groot
de kern. Bij transformatie of inbreidingslocaties is het
deel van de woningen in West Betuwe. Gezien het aantal
mogelijk om (iets) te verdichten, dat wil zeggen: het aantal
OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 39
woningen in een gebied te vergroten. Daarbij stellen we wel
afspraken. Nieuwbouw alleen zal dus niet voldoende zijn.
als voorwaarde dat het plan als geheel voldoende ruimte en
Kwaliteitsverbetering en het aanpassen van bestaande
groen behoud, en daarmee een dorps karakter. We plannen
woningen is ook hard nodig om te kunnen voorzien in de
geen inbreidingslocaties waar dit de dorpse
woonbehoefte nu en in de toekomst.35 Hiernaast is het
ruimtelijkheid en sfeer aantast. Om deze reden
vanuit de energietransitie en klimaatopgave van belang
sluiten we uitbreidingslocaties niet op voorhand
om energiebesparende en klimaatadaptieve maatregelen
uit. Uitbreidingslocaties zijn altijd maatwerk. Zowel
te treffen. We stimuleren we energiebesparing, het
binnen dorpskernen, waar we kenmerkende open
aanbrengen isolatie en zonnepanelen op huizen om het
ruimtes beschermen, als in het buitengebied, waar we
energieverbruik terug te dringen en woningen zoveel
zoekgebieden aanwijzen waar op korte termijn of in de
mogelijk “aardgasvrij-gereed” te maken. We stimuleren
toekomst woningbouw mogelijk is.32 In de kerngerichte
bewonersinitiatieven en pilots om woningverduurzaming te
uitwerkingen kijken we naar de passende mogelijkheden
versnellen.36 Voor sociale huurwoningen is het onze ambitie
per kern.
om in 2030 een CO2-neutrale voorraad te hebben. Nieuwe sociale huurwoningen zijn bij oplevering aardgasvrij en
We vinden het belangrijk dat nieuwbouwplannen een
hebben tenminste energielabel A.37
goede mix van duur, middelduur en goedkoop zijn om zo voor alle doelgroepen te kunnen bouwen. Hiermee willen
Als gemeente willen we dat bewoners elkaar in West
we ruimte bieden voor de vraag vanuit de eigen bevolking.
Betuwe kunnen ontmoeten. Om de leefbaarheid en
Met nieuwbouw, herstructurering en transformatie willen
vitaliteit van de kernen te bevorderen zetten we in op een
we tevens de doorstroming van ouderen maximaal
ontmoetingsplek in elk van de 26 kernen. Als gemeente
bevorderen. Voor bestaande plannen zoeken we
willen we initiatieven en activiteiten die ontmoeting
gezamenlijk met ontwikkelaars, corporaties en provincie
bevorderen maximaal faciliteren. In sommige kernen liggen
naar mogelijkheden om voldoende sociale huurwoningen
er mogelijkheden om de functie ontmoeting te combineren
toe te voegen. We faciliteren starters bij het kopen
met sport, primair onderwijs en/of zorg. We weten echter
van een betaalbare woningen. Op een aantal locaties
dat woningbouw in de kleinere kernen (<2.000 inwoners)
versnellen we de woningbouwproductie de komende jaren.
niet bijdraagt aan het behoud van deze voorzieningen.
De Plantage wordt niet in 2036, maar in 2030 al volledig
We zetten daarom als West Betuwe vooral in op een
gerealiseerd. Ook krijgt het ontwikkelen van 150 woningen
goede bereikbaarheid van voorzieningen door slimme
in Beesd prioriteit.34 Hiernaast stimuleren we collectieve
mobiliteitsoplossingen voor alle inwoners. Denk hierbij
wooninitiatieven en tijdelijke flexibele woonvormen. Ook
aan een buurtbus en belbus. Of aan meer innovatieve
bouwen we klimaatadaptief en duurzaam met oog voor
concepten als de dorpsbus, de West Betuwe-expres
natuur.
(elektrisch vervoer, en altijd oproepbaar) of de watertaxi.