rb_1 kernkwaliteiten nieuwe hollandse waterlinie__77690__.pdf

blz. 82

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

ten zuiden van de Lek DEEL I - Nationaal Landschap handboek voor beschermen én ontwikkelen

COLOFON Opdrachtgever: Nieuwe Hollandse Waterlinie - Pact van Loevestein Samenwerking: gemeenten Culemborg, Geldermalsen, Lingewaal, Zaltbommel, Werkendam, Woudrichem, Vianen, Leerdam, Gorinchem, Lingewaard, Tiel, de provincies Gelderland, Noord-Brabant en Zuid-Holland en Dienst Landelijk Gebied Inhoud, tekst en beeld: Kees van der Velden - landschapsarchitect Materiaal: beeldenbank NHW, GIS competence Center DLG, Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Chris Will, Douwe Koen, Jaap de Zee, Richard Trenning, Gerard Burgers, Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie, Kees van der Velden en internet Pact van Loevestein, juli 2015

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 3

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie ten zuiden van de Lek DEEL I - Nationaal Landschap handboek voor beschermen én ontwikkelen

4 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 5

DEEL I Nationaal Landschap Nieuwe Hollandse Waterlinie Deel I neemt u mee in de wereld van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Wat maakt dit gebied zo bijzonder dat het een Nationaal Landschap is en wordt beschouwd als werelderfgoed? In dit deel wordt het historisch verhaal samengevat en wordt de eigentijdse betekenis toegelicht. En er wordt uitgelegd hoe de overheid de kernkwaliteiten beschermt. ‘Behoud door ontwikkeling’ is daarbij het credo. De Waterlinie is een levend landschap: ontwikkelingen zijn nodig voor het duurzaam behoud van dit unieke erfgoed. Het gaat erom dat ontwikkelingen op passende wijze gebeuren en dit handboek reikt u daarvoor de omgangsvormen aan. Deel I gaat over de Nieuwe Hollandse Waterlinie als geheel, van Muiden tot aan de Biesbosch. Deel II zal u meenemen in de regionale uitwerking van de kernkwaliteiten ten zuiden van de Lek.

1 3 2

1) inundatiekommen ten zuiden van de Lek, 2) inundatiekanaal Tiel en 3) Fort Pannerden

6 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

inundatiekom Culemborgerwaard

COLOFON Opdrachtgever: Nieuwe Hollandse Waterlinie - Pact van Loevestein inundatiekom Tielerwaard

Samenwerking: gemeenten Culemborg, Geldermalsen, Lingewaal, Zaltbommel, Werkendam, Woudrichem, Vianen, Leerdam, Gorinchem, Lingewaard, Tiel, de provincies Gelderland, Noord-Brabant en Zuid-Holland en Dienst Landelijk Gebied Tekst en beeld: Kees van der Velden - landschapsarchitect Materiaal: o.a. beeldenbank NHW, GIS competence Center DLG, Chris Will, Douwe Koen, Jaap de Zee inundatiekom Land van Altena

16 december 2013

inundatiekom Bommelerwaard

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 7

INHOUD DEEL I

NATIONAAL LANDSCHAP

1. Nieuwe Hollandse Waterlinie 09 1.1 Ontdek de verborgen schoonheid 09 1.2

Wat is de Nieuwe Hollandse Waterlinie?

09

1.3 Beschermen én ontwikkelen 13 1.4 Handboek kernkwaliteiten 14 1.5 Leeswijzer 17 2. Waar historie inspireert 19 2.1 Nationaal geheugen 19 2.2 Het verhaal van de Waterlinie 20 3. Kernkwaliteiten 33 3.1 Kernkwaliteiten Nationaal Landschap 33 3.2 Unesco 35 3.3 Ontwikkelingsperspectief 36 3.4 Omgangsvormen 38 4. Ruimtelijke essenties 43 4.1 Inundatiekommen 45 4.2 Accessen 51 4.3 Kernzone militair verdedigingsstelsel 55 4.4 Verdichtingsvelden 77 DEEL II

KERNKWALITEITEN TEN ZUIDEN VAN DE LEK

Inundatiekom Culemborgerwaard Inundatiekom Tielerwaard Inundatiekom Bommelerwaard

Inundatiekom Land van Altena

Fort Pannerden & inundatiekanaal Tiel

8 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 9

1. Nieuwe Hollandse Waterlinie 1.1 Ontdek de verborgen schoonheid De Nieuwe Hollandse Waterlinie was lange tijd het ‘geheime wapen van Nederland’. Midden in ons land ligt een langgerekt gebied met restanten van een bijzonder defensiesysteem, met water als weermiddel. Voor velen nog een onontdekt gebied, maar liefhebbers weten steeds meer de weg te vinden naar dit landschap met een verstilde en verborgen schoonheid. Het is een ontdekkingstocht langs imposante forten, ingenieuze waterwerken, ruwe betonnen schuilplaatsen, kazematten en verscholen relicten van militaire hindernissen, als

Nieuwe Hollandse Waterlinie in Nederland

‘gevonden voorwerpen’ in het veelal open en groene landschap. Dit handboek neemt u mee in de kernkwaliteiten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, in het

een ingenieus stelsel van waterwerken en fortificaties.

bijzonder voor het gebied ten zuiden van de Lek. Met als

Tot aan de Napoleontische tijd werd de linie een aantal

doel deze kwaliteiten voor iedereen helder te maken.

keren naar het oosten verlegd, zonder echter de stad

Bewustzijn van de waarden, inspiratie voor ontwikkeling

Utrecht in te sluiten. Vanaf 1815 werd een geheel nieuwe

en helderheid over de omgangsvormen zijn een

verdedigingslinie ingericht met deze stad als centraal

belangrijke basis voor een duurzame toekomst van dit

punt: de Nieuwe Hollandse Waterlinie, met nog beter

uniek erfgoed.

beheersbare inundaties. De 85 kilometer lange Nieuwe

1.2 Wat is de Nieuwe Hollandse Waterlinie

water als essentie van verdediging

Hollandse Waterlinie strekte zich uit van de voormalige Zuiderzee (IJsselmeer) bij Muiden, via de Vecht en de

De Nieuwe Hollandse Waterlinie was de in de 19de eeuw

belangrijke garnizoenstad Utrecht, naar Vreeswijk en

verbeterde voortzetting van de eens zo succesvolle Oude

vandaar naar de Diefdijk, via Asperen naar Gorinchem

Hollandse Waterlinie. De Oude Hollandse Waterlinie is

en de Biesbosch. In geval van oorlog kon de Vesting

ontstaan in het zogenaamde Rampjaar (1672) toen

Holland, het politieke en economische hart van het land,

Frankrijk, Engeland en de Duitse vorstendommen

worden beschermd door langs de Linie sluizen open te

Munster en Keulen de oorlog verklaarden aan de

zetten en het land tot kniehoogte onder water te zetten

Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1672

(inunderen). Met een watervlakte van 3 tot 5 kilometer

werden grote gebieden onder water gezet - geïnundeerd

breed kon de vijand en zijn geschut op afstand worden

- om de vijand tot staan te brengen. Door de grote haast

gehouden. Het ondiepe, drassige polderland werd zwaar

was de inundatie ongecontroleerd waardoor grotere

begaanbaar voor voetvolk en onbegaanbaar voor zware

gebieden dan strikt noodzakelijk onder water kwamen te

kanonnen. Het was bovendien onbevaarbaar voor

staan. Vanaf het begin van 1673 kwam er meer systeem

schepen. Op hooggelegen, niet te inunderen plekken in

in de wijze van inunderen. Sindsdien is er gebouwd aan

de Waterlinie werden in de 19de eeuw forten gebouwd.

10 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Tijdens de mobilisatie van de Eerste Wereldoorlog werden stellingen in het terrein tussen de forten toegevoegd. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, tijdens de mobilisatie 1939-1940, werden voor de infanterie in het veld veel extra versterkingen gebouwd, zoals zwaar gewapend betonnen groepsschuilplaatsen en mitrailleurkazematten. Na de inval van de Duitsers, in de meidagen van 1940, was de Waterlinie paraat als reservelinie in de tweede lijn. In maart 1940 was namelijk besloten om bij een Duitse inval de Grebbelinie voor de hoofdweerstand te gebruiken. De Duitsers kwamen echter met een nieuw wapen: de luchtmacht (Luftwaffe). Met het bombardement op Rotterdam werd de overgave afgedwongen. De Nieuwe Hollandse Waterlinie werd uiteindelijk in 1951 officieel opgeheven en de forten werden door Defensie hergebruikt als opslagruimte of oefenterrein. Tegenwoordig is de Nieuwe Hollandse Waterlinie het grootste Rijksmonument van Nederland en aangewezen als Nationaal Landschap. De groene gordel aan de oostzijde van de Randstad, met ruim 45 negentiende eeuwse forten en talloze (militaire) sluizen en verdedigingswerken, is nu een bijzondere recreatieve trekpleister. Ruimtelijke opbouw De Nieuwe Hollandse Waterlinie is een uniek, in samenhang met het landschap ontworpen hydrologisch en militair verdedigingssysteem.

Het bestaat uit inundatiegebieden, een zone met verdedigingswerken als forten, batterijen, lunetten, betonnen mitrailleurkazematten en groepsschuilplaatsen, voormalige schootsvelden (visueel open) en Verboden Kringen (merendeels onbebouwd gebied) rondom de forten, waterwerken en elementen als beschutte wegen, (resten van) loopgraven en tankgrachten en restanten van de landschappelijke Nieuwe Hollandse Waterlinie, op de grens tussen Hoog en Laag Nederland

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 11

inpassing en camouflage van de voormalige militaire objecten. Daarnaast is er de historische vestingstructuur van de vestingsteden Muiden, Weesp, Naarden, Nieuwesluis, Gorinchem en Woudrichem. Inundatiekommen De essentie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie bestaat uit de inundatie, het onderwater zetten van de polders met een klein laagje water. Gemiddeld zo’n veertig centimeter diep was voldoende verradelijk om moeilijk begaanbaar te maken voor mensen, voertuigen en paarden. Tegelijkertijd was het te ondiep om per boot te bevaren. Een systeem van negen inundatiekommen, met elkaar verbonden door een stelsel van waterwerken als sluizen, duikers en inlaten, vomde in tijden van mobilisatie een bijna aaneengesloten watervlakte van drie tot vijf kilometer breed. De hoogteverschillen in de

het Fort bij Everdingen in de perioden 1925-1930

ondergrond vormden de basis voor de inundatie. De inundatiewet van 1896 voorzag in de bevoegdheid

Hoofdverdedigingslijn en het verdedigingsstelsel

om het land onder te laten lopen. Curieus is dat de

Bij de accessen en de buitengrenzen van de inundatie-

Inundatiewet van 1896 als ‘Wet Militaire Inundatiën’ in

velden werd een militair-strategisch verdedigingsstelsel

formele zin nog steeds rechtsgeldig is.

aangelegd met vestingen, forten, batterijen en kazematten, groepsschuilplaatsen, groepsnesten, loopgraven en

Accessen

tankgrachten. Hier werd met vuur verdedigd. De vorm

De accessen waren de plekken waar de vijand door de

en opstelling van deze onderdelen weerspiegelen de

inundatievelden heen de veilige zijde kon bereiken. Deze

voortdurende ontwikkeling van het geschut en de

kwetsbare plekken in de verdediging waren de hoger

oorlogvoering. Al deze onderdelen samen vormden de

gelegen delen van het landschap zoals de oeverwallen,

hoofdverdedigingslijn van de Waterlinie. Het was de

stroomruggen, kaden en dijken, de hoger gelegen

achterste begrenzing van de linie, de grens met het

infrastructuur en de bevaarbare rivieren. De accessen

veilige Holland én de verbindingslijn voor de troepen

werden voorzien van forten en verdedigingslinies om ze

tussen de noordelijk en zuidelijk gelegen onderdelen van

met geschut veilig te stellen.

de Linie.

Fort bij Asperen in 1938

12 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Verboden Kringen

Veilige zijde

In 1853 werd de Kringenwet ingesteld om het zicht op

Ten westen van de hoofdverdedigingslijn bevond zich de

de schootsvelden rond de forten open te houden. In

veilige ‘Vesting Holland’, het economisch-bestuurlijke

cirkels om de forten heen golden beplantings- en

hart van ons land. De veilige zijde is een resultante van

bouwrestricties in verschillende gradaties. In de kleine

de Waterlinie; het behoort feitelijk niet tot het militair-

kring, binnen 300 meter van het fort was enkel bouwen

historisch complex. Maar in de opbouw van het

in hout toegestaan, zodat ten tijde van oorlogsdreiging

Waterlinielandschap is het vaak aanwezige ruimtelijk

de bebouwing snel afgebrand of geruimd kon worden. In

contrast met de inundatiezijde wel van belang. Het

de middelste kring, tussen 300 en 600 meter was

verheldert de werking van de linie in het landschap.

bouwen in steen voor de onderste 50 centimeter en schoorstenen toegestaan, aangevuld met hout. In de grote kring, tussen 600 en 1000 meter, golden geen bouwbeperkingen maar was de overheid bevoegd om bij oorlogsdreiging te ruimen. Mede door de Kringenwet, die tot 1963 van kracht is geweest, kenmerken de gebieden binnen de Verboden Kringen zich door de relatieve leegte. Dit betekent niet dat er geen gebouwen staan, maar de hoeveelheid bebouwing is al die jaren beperkt gebleven.

houten Kringenwetwoning

Verboden Kringen voor open schootsveld

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 13

1.3 Beschermen én ontwikkelen

Planologische bescherming

In 2004 is ‘Panorama Krayenhoff - Linieperspectief’

Het beleid op de Nieuwe Hollandse Waterlinie is gericht

vastgesteld. Dit is het rijksbeleid op de toekomst van de

op het beschermen en ontwikkelen van de kernkwalitei-

Nieuwe Hollandse Waterlinie. Want hoewel de militaire

ten. De bescherming van de Waterlinie vindt op een

noodzaak is verdwenen, is de Waterlinie nog steeds van

aantal niveaus plaats. Op rijksniveau zijn de kernkwali-

grote maatschappelijke betekenis.

teiten voor de Waterlinie als geheel vastgelegd in het

Het Linieperspectief kent drie eigentijdse ambities toe

besluit algemene regels ruimtelijke ordening (BARRO).

aan de Waterlinie. Als deel van het ‘nationale geheugen’

Op provinciaal niveau is de Nieuwe Hollandse Waterlinie

draagt de Linie bij aan het historisch besef en de

planologisch verankerd in de omgevingsvisie en

regionale identiteit, als ‘megasingel door de

-verordening. Op gemeentelijk niveau wordt de

Deltametropool’ is de Linie een rustige en groene

Waterlinie beschermd in het bestemmingsplan.

tegenhanger van het stedelijk netwerk van de Randstad en de Linie kan wezenlijk bijdragen aan het gemoderni-

Bescherming

seerde waterbeheer van de 21ste eeuw.

Omwille van de bescherming van de kernkwaliteiten is

Het Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie stelt

een terughoudende planologische benadering wat betreft

zich ten doel de Waterlinie als onderdeel van het

initiatieven met een verdichtend en verstedelijkend

Nederlands cultureel en landschappelijk erfgoed tot een

effect op het landschap noodzakelijk. Bij de beoordeling

herkenbare ruimtelijke eenheid te maken en duurzaam

van alle ruimtelijke initiatieven is de grondhouding ‘Nee,

in stand te houden. Hiertoe zullen eigentijdse functies

tenzij...’oftewel ‘Pas op, u bevindt zich in de Waterlinie.

(zoals recreatie en toerisme, waterbeheer, landbouw,

Zorgvuldigheid is geboden!’

natuur, verkeer en vervoer) nader worden ingevuld, c.q. aan de Linie worden toegevoegd, met als uitgangspunt

én ontwikkeling

de Belvederegedachte ‘behoud door ontwikkeling’.

Deze op kwaliteit gerichte grondhouding betekent

De Nieuwe Hollandse Waterlinie is in de Nota Ruimte

evenwel dat ontwikkelingen heel goed mogelijk - en vaak

aangewezen als Nationaal Landschap. Aansluitend op de

ook wenselijk - zijn. Het is onder andere afhankelijk van

kernkwaliteiten van het Nationale Landschap staan in het

de locatie en het ontwerp. Het is noodzakelijk dat de

uitvoeringsprogramma drie ambities centraal: het

ruimtelijke ingrepen zorgvuldig worden ontworpen en

creëren van een herkenbaar Waterlinieprofiel door het

ingepast in de karakteristieken van de Waterlinie en de

versterken van de ruimtelijke ontwikkeling en vormge-

topografie van het onderliggende landschap.

ving, ontwikkelen en profileren van de Waterlinie als een liefhebberslandschap (Waterlinie in de hoofden en de harten) en het duurzaam gebruik door het realiseren van maatschappelijke en economisch duurzame bestemmingen.

14 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

1.4 Handboek kernkwaliteiten

onderdelen van de Waterlinie opgetekend. Daarnaast

Als inhoudelijke uitwerking van de provinciale en

vormen de monumentbeschrijvingen van de Nieuwe

gemeentelijke regels is dit ‘Handboek kernkwaliteiten

Hollandse Waterlinie een belangrijk vertrekpunt voor de

Nieuwe Hollandse Waterlinie’ ontwikkeld voor de

concretisering van de kernwaarden.

Waterlinie ten zuiden van de Lek. Het is een gebiedsgerichte uitwerking van de kernkwaliteiten en een

Kernkwaliteiten Waterlinie & onderliggende landschap

omschrijving van de daarbij horende omgangsvormen in

Bij de uitwerking worden zowel de kernkwaliteiten van

de vorm van een ontwikkelingsperspectief en ontwerp-

de Waterlinie, als de kernkwaliteiten van het onderlig-

richtlijnen. Deze kwaliteitsgids is te gebruiken als een

gende landschap beschouwd. Deze zijn immers

handboek voor ontwikkelaars, planbegeleiders en

onlosmakelijk met elkaar verbonden.

-toetsers binnen de linie. Belangrijk doel is het concreet maken van de kernkwaliteiten, zodat iedereen begrijpt uit welke onderdelen het landschap van de Waterlinie bestaat en hoe ermee omgegaan moet worden. Bewustzijn en inspiratie zijn een belangrijke basis voor een betere beleefbaarheid en duurzame toekomst. Daarnaast draagt het handboek - als bovengemeentelijk instrument - bij aan uniformiteit in de plantoetsing. Een eenduidige, inhoudelijke beoordeling van omgang met de kernkwaliteiten, los van bestuurlijke grenzen, staat centraal. Voortbouwen op bestaande kaders Dit handboek bouwt voort op bestaande beleidskaders. Sinds 2004 vindt er een consequente uitwerking van het rijksbeleid plaats in provinciale en gemeentelijke plannen. Het handboek vertaalt de kernkwaliteiten op hoofdlijnen in gebiedsspecifieke waarden en omgangsvormen. Daarbij is dankbaar gebruik gemaakt van de reeds bestaande plannen. Door deze bundeling en verheldering van informatie wordt een praktisch hanteerbaar toetsings- en ontwikkelingskader nagestreefd. De ‘Atlas Nieuwe Hollandse Waterlinie’ vormt eveneens een belangrijke basis. Hierin staan de kernkwaliteiten: Waterlinie + onderliggend landschap

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 15

Kwaliteitstoets

initiatief niet per definitie ‘goed’ of ‘fout’, maar is de

Ruimtelijke initiatieven worden met een open, nieuws-

kwaliteit mede afhankelijk van het ontwerp. Het is

gierige houding benaderd; een duurzame ontwikkeling is

cruciaal om maatwerk in planbegeleiding en toetsing te

immers noodzakelijk voor het behoud van de linie. De

leveren.

initiatieven zullen door de samenwerkende overheden

In de bestemmingsplanregels wordt het proces van

worden begeleid en getoetst. Om dit inzichtelijk te

planbeoordeling nader omschreven. Een planologische

maken wordt van initiatiefnemers een goed inzicht in de

zonering van het Nationaal Landschap is hierbij een

ruimtelijke plannen (beeldkwaliteitplan) verwacht.

hulpmiddel. Er worden een kernzone, inundatiekommen,

Deze kwaliteitstoets is noodzakelijk omdat het ondoenlijk

accessen en verdichtingsvelden onderscheiden. Door de

is - en ongewenst is - om vooraf gedetailleerd aan te

planologische zonering te koppelen aan de kenmerkende

geven wat wel en wat niet mogelijk is. Daarnaast is een

Waterlinieopbouw wordt de eigenheid van de Linie geborgd. En dit begrippenkader is een logische doorvertaling van de terminologie van Panorama Krayenhoff. Het is herkenbaar en herleidbaar.

planologische zonering

16 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

ten zuiden van de Lek DEEL I - Nationaal Landschap handboek voor beschermen én ontwikkelen

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

ten zuiden van de Lek DEEL II - inundatiekom Culemborgerwaard handboek voor beschermen én ontwikkelen

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

ten zuiden van de Lek DEEL II - inundatiekom Tielerwaard

ten zuiden van de Lek DEEL II - inundatiekom Bommelerwaard

handboek voor beschermen én ontwikkelen

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie ten zuiden van de Lek DEEL II - inundatiekom Land van Altena handboek voor beschermen én ontwikkelen

handboek voor beschermen én ontwikkelen

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

ten zuiden van de Lek DEEL II - Fort Pannerden & inundatiekanaal Tiel handboek voor beschermen én ontwikkelen

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 17

1.5 Leeswijzer In het voorliggende deel van het Handboek Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie - Deel I Nationaal Landschap - vindt u de achtergronden, het beleid, de kernkwaliteiten en de gewenste omgangsvormen voor de Waterlinie als geheel. De regionale uitwerking van de kernkwaliteiten vindt u in Deel II. Dit tweede deel bestaat uit vijf boekjes, onderverdeeld in regionale militair-historische en landschappelijke ensembles: - inundatiekom Culemborgerwaard - inundatiekom Tielerwaard - inundatiekom Bommelerwaard - inundatiekom Land van Altena - Fort Pannerden & Inundatiekanaal Tiel In de regionale uitwerkingen komen zowel de kwaliteiten van het militair-historisch systeem aan bod, als ook de kwaliteiten van het onderliggend landschap. Meer informatie over het gebruikte kaartmateriaal kunt u vinden in de Waterlinie Atlas. Hierin is de opbouw van de Nieuwe Hollandse Waterlinie nauwkeurig opgetekend en verklaard. Meer informatie over de Nieuwe Hollandse Waterlinie kunt u vinden op www.hollandsewaterlinie.nl Zoekt u nadere informatie over het gemeentelijk beleid dan kunt u de website van de betreffende gemeente bezoeken.

18 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 19

2. Waar historie inspireert 2.1 Nationaal geheugen Met de groeiende mondialisering, groeit ook de behoefte aan een regionale identiteit. De Nieuwe Hollandse Waterlinie staat voor een typische Nederlandse manier van landsverdediging, in haar betekenis vergelijkbaar met de Chinese Muur of de Muur van Hadrianus in Engeland. Het systeem van inundatie heeft zich bewezen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog is er een afschrikwekkende werking vanuit gegaan. Hoewel er nooit fysiek vijandelijke legers in zijn vastgelopen, vormt de Nieuwe Hollandse Waterlinie dus een sterk staaltje Nederlandse verdedigingstaktiek en ingenieurskunst ineen. Een verschil met de buitenlandse evenknieën is dat die als afschrikwekkende verdedigingswallen in het landschap lagen, terwijl de Waterlinie zo verborgen als mogelijk is aangelegd. Toch is de ambitie om ook de Waterlinie in het landschap herkenbaar te maken - subtiel - op passende wijze, met eigentijds gebruik. Dat biedt de beste garanties tegen maatschappelijke onachtzaamheid en natuurlijke overwoekering. Het verleden blijft zo ook voor toekomstige generaties levend.

behoud van historie door eigentijdse ontwikkeling

20 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

2.2 Het verhaal van de Waterlinie

beschermden de inundatiesluzen. De aanbevelingen die

De basis voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie werd

hij deed, vormden het concept voor wat later de Nieuwe

gelegd in de Franse tijd, in 1797, door de directeur der

Hollandse Waterlinie zou gaan worden.

Hollandse Fortificatiën C.R.T. Krayenhoff. In zijn ‘Memorie

In 1811 werden de plannen door keizer Napoleon

betreffende de eerste of capitale Waterlinie’ beschrijft

goedgekeurd: ‘La ligne de Naarden à Gorcum doit donc

Krayenhoff gedetailleerd hoe de oude Hollandse

être considerée comme la vraie ligne de l’Empire’. Mede

Waterlinie er toen voor stond en geeft hij aan hoe deze

vanwege militaire en politieke ontwikkelingen werd het

verbeterd zou moeten worden. Tevens bepleit hij een

plan echter niet verder uitgewerkt.

oostwaartse verlegging van de linie om de stad Utrecht

Na het vertrek van de Fransen, bij de aanloop tot het

er binnen te brengen, beschermd door een aaneenscha-

nieuwe Koninkrijk der Nederlanden in het najaar van

keling van voorposten. Niet alleen omdat Utrecht een

1814, diende Krayenhoff opnieuw een nota in waarin zijn

belangrijke garnizoensstad was, maar vooral om te

voorstellen uit 1797 en 1811 werden geactualiseerd.

voorkomen dat de vijand de waterhindernis via de stad

Daarop besloot Koning Willem I in het voorjaar van 1815

eenvoudig zou kunnen aftappen. Deze voorposten

tot de aanleg van een nieuwe waterlinie, toen nog Utrechtse Linie genoemd. De militaire en waterstaatskundige werken voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie zouden het grootste en duurste infrastructurele project worden dat ooit in Nederland is uitgevoerd. Verbonden met het landschap De locatie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is onlosmakelijk verbonden met het natte landschap. In dit lage deel van Nederland heeft de mens eeuwenlang gestreden tegen het water om het landschap bruikbaar te maken. Nu werd het water benut als een sterke verdedigende kracht. De veengebieden ten noorden van Utrecht werden ingezet als inundatievlakten, met de zandige stuwwal van het Gooi als oostelijke begrenzing. Vanaf Utrecht tot aan de Lek werd de Waterlinie in het rivierenlandschap gebouwd, waarbij de lage komgronden geïnundeerd konden worden. Vanaf de Lek tot en met het Land van Altena werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie op de scheidingslijn van het Hollandveen en de rivierkleigronden aangelegd. Hier waren grote polders die geïnundeerd konden worden. Cornelis Krayenhoff

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 21

Inundaties en verdedigingswerken Evenals de oude Hollandse Waterlinie steunde de Nieuwe op uitgebreide - maar nu beter beheersbare - inundaties. Daarbij sloten forten en batterijen de inlaatpunten, de sluizen, af en beschermden ze de niet te inunderen terreinstroken en andere accessen. Samen met Jan Blanken, inspecteur-generaal van Waterstaat, ontwikkelde Krayenhoff als inspecteur-generaal der Fortificaties de ‘natte’ plannen voor de Nieuwe Waterlinie en werd er opdracht gegeven aan majoor-ingenieur Willem Offerhaus voor de bouw van een fortenkring rondom Utrecht. Tot aan Nieuwersluis werd het tracé van de oude Hollandse Waterlinie langs de Vecht aangehouden, tot enkele kilometers ten noorden van de stad Utrecht. Daar moest de linie oostelijk om de stad heen buigen, om vervolgens langs de Vaartse Rijn verder te gaan tot aan de sluizen van Vreeswijk aan de Lek. Voorts sloot de nieuwe waterlinie aan op het zuidelijk tracé, dat in 1787 was verplaatst naar de Diefdijk en de Linge.

Jan Blanken

Er dienden vijf zogenaamde ‘inundatiekommen’ te komen, met op de accessen permanente verdedigingswerken. Op een zestal cruciale plekken werden door Blanken ontworpen waaiersluizen gebouwd. Deze sluizen waren ideaal voor militaire inundaties, omdat die zelfs tegen hoog water in geopend konden worden. Uit de periode 1815-1817 stammen de waaiersluizen bij Werk aan het Spoel, Asperen en Gorinchem. De inrichting van een optimaal inundatiestelsel en de aanleg van de onmisbare permanente verdedigingswerken duurden, met onderbrekingen, van 1815 tot 1886. Dat de realisatie van de nieuwe waterlinie zoveel tijd kostte had alles te maken met de internationale politieke en militair-technische ontwikkelingen en de ingrijpende infrastructurele en waterstaatkundige veranderingen waaiersluis

22 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

gedurende de 19de eeuw. De ontwikkelingen in de Frans-Duitse Oorlog in 18701871, de uitvinding van de brisantgranaat en de aanleg van spoorwegen en kanalen dwars door de linie waren allemaal van invloed op de organisatie en infrastructuur van de Nederlandse hoofddefensielinie. inundatie bij de Papsluis in het Land van Altena

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 23

Bouwfasen

Op de hoog gelegen - en dus niet te inunderen -

Er zijn in de ontwikkeling van de Nieuwe Hollandse

Houtense Vlakte werden vier lunetten gebouwd. Deze

Waterlinie zes bouwfasen te onderscheiden.

V-vormige versterkingen werden voorzien van zware bakstenen bekledingsmuren. Ten zuiden van Utrecht

Eerste bouwfase 1815-1826

bouwde men ter bescherming van de inundatiesluizen

In de eerste bouwfase werd op de kwetsbare accessen

forten bij Jutphaas, Vreeswijk en Culemborg.

rondom Utrecht een vijftal forten gebouwd. Deze eenvoudige werken bestonden uit aarden omwallingen, die precies in het hart van de te beveiligen weg of kade waren gelegen. De forten werden omgeven door een gracht en op de hoofdwal was de opstelplaats voor het geschut. De vorm en de omvang van de forten werden bepaald door de breedte van het acces en de ligging van de inundatiemiddelen.

vesting Gorinchem

24 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Tweede bouwfase 1841-1864 Onder leiding van genieofficier Merkes van Gendt verrezen bij de rivieraccessen van de Vecht, Lek, Linge en Waal de forten met bomvrije geschutstorens. In diezelfde periode kregen veel kleinere werken van de linie ‘bomvrije’ gebouwen, onder andere in de vorm van vierkante wachthuizen binnen de redoutes, de schansen. Een aantal versterkingen in het Vechtplassengebied, die nog uit de Franse tijd dateerden, werden vervangen door

oorspronkelijke toren Fort bij Honswijk

eenvoudige forten of redoutes.

kaart Memorie van Verdediging Fort bij Asperen en Wapenplaats: het Linge-acces

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 25

Derde bouwfase 1867-1872

‘contrescarp’ aangebracht, een halfrondgaande aanaar-

Kolonel Kromhout kreeg de taak om de organisatie van

ding van een dik kleipakket of een gemetselde en

de Waterlinie beter te structureren. Er waren veel te

aangeaarde galerij, die los stond van de toren en daar in

weinig bomvrije onderkomens voor manschappen en

een ruime halve-cirkelvorm omheen lag. Ook veel

bomvrije magazijnen voor munitie. Bovendien bleken de

andere bomvrije wachthuizen kregen een stevige aarden

zware muren van de hoge torenforten lang niet zo

dekking. Deze derde bouwperiode volgde na de

‘bomvrij’ als ze heetten te zijn. Maar ook de nieuwe en

uitvindingen rond 1860 van geschut met een zogenaam-

verbeterde bomvrije forten bleken kort na oplevering al

de getrokken loop, dat verder dragend en nauwkeuriger

weer verouderd. In de daarop volgende jaren werden de

was. Door de toegenomen reikwijdte werden vooruitge-

kwetsbare torens daarom beveiligd. Om de torens tegen

schoven posten aangelegd. Ook de ontwikkeling van de

directe treffers te verdedigen werd een zogenaamde

spoorwegen speelde hierbij een rol. Vierde bouwfase 1871-1886 In 1874 diende de minister van Oorlog de Vestingwet in. Deze kende prioriteit toe aan de verbetering van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Binnen acht jaar moesten de nieuwe werkzaamheden worden verwezenlijkt. De Waterlinie was nog maar amper ingericht volgens de laatste eisen van een grote defensieve kracht of in 1885 werd de brisantgranaat ingevoerd. Tegen dit explosieve projectiel was geen fort bestand. Op slag waren de forten weer verouderd en dus onbruikbaar. Om de trefkans te voorkomen moesten manschappen en geschut worden gespreid in het linielandschap. De forten vervulden nog wel een rol als stormvrij infanteriesteunpunt. Sindsdien speelde ‘maskering’, ofwel camouflage, door beplantingen op en bij de forten een rol. In deze periode werden op veel forten behalve fortwachterswoningen ook houten genie- en artillerieloodsen gebouwd om het materiaal in vredestijd vochtvrij te stallen. Bovendien verrezen er toch ook van noord tot zuid nieuwe forten en batterijen in de Linie om een aaneengesloten snoer van steunpunten op een bepaalde afstand van elkaar te realiseren.

kaart Memorie van Verdediging Fort bij Everdingen

26 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

detail opstelling geschut

loopgraaf mobilisatie Wereld Oorlog I

batterijen en detail opstelling geschut

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 27

Vijfde bouwfase 1900 / 1914-1918

Tegen het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werd de

Aan het einde van de negentiende eeuw kwam de

mobilisatie afgekondigd. De Nieuwe Hollandse Waterlinie

fortenbouw tot stilstand. Het nut en de kracht van de

werd in staat van verdediging gebracht en de inundaties

kostenverslindende en snel verouderende forten van de

werden gesteld op het voorbereidingspeil. In tegenstel-

Waterlinie stonden ter discussie. Het accent werd verlegd

ling tot de gebrekkige mobilisatie van 1870 liep het deze

van de zogenaamde ‘dode weermiddelen’ naar de

keer voorspoedig. De forten van de Waterlinie konden

levende, mobiele strijdkrachten die verspreid in

volledig worden bemand en de veldtroepen werden in

veldversterkingen in de Linie zouden moeten opereren

infanteriestellingen in loopgraven tussen de forten en

om een stormaanval met de nieuwste wapens te

voor de inundaties geplaatst.

weerstaan.

kazemat en loopgraaf 1939-1940

28 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 29

Zesde bouwfase 1939-1940 inundatie Poederoijen

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werd met man en macht aan de verdedigingslinies gewerkt. De bewapening was ouderwets en gering, maar het was inmiddels te laat om alsnog moderne wapens aan te schaffen. Eind augustus 1939 mobiliseerde het Nederlandse leger opnieuw. Opnieuw werden diverse veldversterkingen aangelegd voor artillerie, infanterie en munitieopslag. Er werden honderden groepsschuilplaatsen gebouwd en vele mitrailleurkazematten. Op de forten verrezen de moderne golfplaten romneyloodsen en nissenhutten voor diverse doeleinden.

mobilisatie omgeving Fort bij Everdingen

30 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nadagen van de Waterlinie

Maar ook aan het gebruik van de Waterlinie voor andere

Na de Tweede Wereldoorlog had de Nieuwe Hollandse

militaire doeleinden kwam een einde. De linie was niet

Waterlinie als defensielinie afgedaan. De verdediging van

langer nuttig voor Defensie, maar een last geworden.

ons land ging na 1949 onderdeel uitmaken van een

Forten kwamen leeg te staan, raakten in verval. De

bredere NAVO-strategie. Daarbij werd gekozen om de

natuur nam bezit van de linie waardoor tegenwoordig

verdediging naar het oosten te leggen. In eerste

veel oude bouwwerken een paradijs voor vleermuizen

instantie liep de internationale hoofdverdedigingslinie

zijn. Ook burgers zagen kansen; forten werden

van West-Europa langs de Rijn en de IJssel. Na toetre-

bewoond, soms gekraakt en de ondernemende pioniers

ding van West-Duitsland tot de NAVO werd deze lijn

zagen vooral ook kansen voor nieuwe bestemmingen. Zo

verder oostwaarts geschoven naar de Elbe.

zag de Stichting Fort Asperen als één van de eersten de

Nadat de waterlinie geen verdedigingsfunctie meer had,

potenties van het fort en startte het initiatief Kunstfort

hebben de forten alle mogelijke bestemmingen gekend.

Asperen wat tot vandaag de dag een gerenommeerd

Aanvankelijk kregen de meesten forten een andere

kunstprogramma biedt. Dit soort initiatieven houdt de

militaire bestemming, veelal als opslagplaats van

Waterlinie in stand en maakt de unieke historie beleef-

munitie. Enkele forten paste men in de jaren zestig aan

baar voor de maatschappij.

als mobilisatiecomplex.

bezoek van prins Bernard aan Fort bij Honswijk in 1961

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 31

Ook het landschap in de Nieuwe Hollandse Waterlinie

bouwen aan een nieuwe toekomst om de unieke

veranderde. Met het beëindigen van de Kringenwet is er

historische waarden te behouden door een brede

in de loop der jaren gebouwd binnen de schootsvelden

maatschappelijke herbestemming. Inmiddels, in 2015,

van de forten. Naoorlogse ruilverkavelingen en infra-

hebben veel forten een nieuwe bestemming gevonden -

structurele werken hebben de historische landschappe-

toeristisch-recreatief, museaal, ecologisch - historische

lijke context van de linie veranderd en deels ook sporen

gebouwen en inundatiewerken zijn gerestaureerd,

uitgewist.

recreatieve netwerken verbinden de forten onderling en met het landschap. Het proces van herbestemming,

Zevende bouwfase: vanaf 2004 naar de toekomst

herinrichting en duurzaam beheren van de Nieuwe

De historie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie wordt

Hollandse Waterlinie zal nog enige jaren doorgaan.

vaak omschreven in zes bouwfasen. Met Panorama

Hierbij zal het initiatief steeds verder verschuiven van de

Krayenhoff is de zevende bouwfase ingegaan: het

overheid naar maatschappelijke partijen. De Waterlinie wordt van de burgers!

voorbeelden van eigentijdse ontwikkeling van de Waterlinie

32 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 33

3. Kernkwaliteiten 3.1 Kernkwaliteiten Nationaal Landschap De Nieuwe Hollandse Waterlinie is erfgoed met een uitzonderlijke universele waarde. Om deze waarde te beschermen heeft het rijk de kernkwaliteiten vastgelegd (Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (BARRO, Staatsblad, jaargang 2011, nr. 391, 22 augustus 2011). De kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn: - het unieke, in samenhang met het landschap ontworpen negentiende en twintigste-eeuwse hydrologische en militaire verdedigingssysteem, bestaande uit: - inundatiegebieden - zone met verdedigingswerken als forten, batterijen, lunetten, betonnen mitrailleurkazematten en groeps schuilplaatsen in hun samenhang met de omgeving; - voormalige schootsvelden (visueel open) en Verboden Kringen (merendeels onbebouwd gebied) rondom de forten; - waterwerken als waterlichamen, sluizen, inlaten, duikers en dijken functionerend in samenhang met verdedigingswerken en inundatiegebieden; - overige elementen als beschutte wegen, (resten van) loopgraven en tankgrachten; - de landschappelijke inpassing en camouflage van de voormalige militaire objecten; - de historische vestingstructuur van de vesting -steden Muiden, Weesp, Naarden, Nieuwersluis, Gorinchem en Woudrichem; - grote openheid; - groen en overwegend rustig karakter.

karakter

34 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 35

3.2 Unesco

They are both part of a continuum of earlier defensive

De Nieuwe Hollandse Waterlinie staat - in de periode van

measures and were later to influence certain portions of

het schrijven van deze nota - op de voorlopige lijst van

the construction immediately before and after World War

Unesco werelderfgoed. Unesco omschrijft de waarden als

II.

volgt:

Criterion iv: The forts are outstanding examples of an extensive, integrated defence system of the modern

“The Nieuwe Hollandse Waterlinie is a military defence

period which has survived intact and well conserved

line that marked the administrative and economic heart

since its creation in the late 19th century.

of the Netherlands - Fort Holland. It was designed to

Criterion v: The Nieuwe Hollandse Waterlinie represents

keep out invaders by the controlled flooding of a chain of

the skill of the Netherlands in water management and its

inundation fields to a depth of up to a metre. The

practical application in the defence of the nation.

inundation line was laid in the 19th and 20th centuries and runs from Fort Naarden to Fort Steurgat in the

Statements of authenticity and/or integrity

Biesbosch. The line consists of a system of waterworks

The cultural value of the Nieuwe Hollandse Waterlinie (as

and over 1,000 forts, casemates, sluices and wooden

an illustration of Dutch water management) is expressed

houses. The Nieuwe Hollandse Waterlinie is one of the

through extant portions of the system, most of which is

largest projects ever undertaken in the Netherlands. The

still intact.

fields of fire and inundation basins around the forts

The Nieuwe Hollandse Waterlinie and the Stelling van

consist mainly of open land, since the Strategic Defences

Amsterdam formed the line of defence of Fort Holland,

Act (Kringenwet) of 1853, which was only repealed in

the western conurbation now known as the Randstad.

1963, prohibited any building on such designated areas

The addition of the Inundation Line to the World Heritage

until 1963. The Nieuwe Hollandse Waterlinie links up

site of the Stelling van Amsterdam would enhance the

with, and is an extension of, the Stelling van

value of both properties and improve the opportunities

Amsterdam, which already has World Heritage status.

for conservation. The site would then comprise all the elements of the Fort Holland defence line.

Justification of Outstanding Universal Value The Nieuwe Hollandse Waterlinie is of exceptional

Comparison with other similar properties

significance through its extensiveness, the fact that it

The Nieuwe Hollandse Waterlinie and the Stelling van

uses a specialised system of waterworks, and the

Amsterdam partially overlap, use the same inundation

pristine character of the fortifications.

system and were designed with the aim of defending the

Criterion ii: The Nieuwe Hollandse Waterlinie and the

same area of land (the present-day Randstad).

Stelling van Amsterdam are exceptional examples of an

The former Grebbelinie, the defence line that extended

Hadrian’s Wall;

extensive, integrated European defence system of the

from the Lower Rhine to the IJsselmeer, is a comparable

Unesco werelderfgoed

modern period which has survived intact and well

site. Until 1951, the Grebbelinie functioned as a forward

- lint door het landschap

conserved since their creation in the late 19th century.

defence line of the Nieuwe Hollandse Waterlinie.”

36 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

3.3 Ontwikkelingsperspectief

Kwaliteitsbeleid

Het doel van het Nationaal Project Nieuwe Hollandse

Het beleid voor de Waterlinie is kwaliteitsbeleid. Het richt

Waterlinie is de Waterlinie als onderdeel van het

zich op het behoud en de ontwikkeling van de kernkwali-

Nederlands cultureel en landschappelijk erfgoed tot een

teiten. Het gaat daarbij om ontwerp- en inrichtingsprinci-

herkenbare ruimtelijke eenheid te maken en duurzaam

pes - een passende omgang met de kernkwaliteiten - en

in stand te houden. Voor een duurzame toekomst is het

in wezen niet over planologische bestemmingen

samengaan met eigentijdse functies cruciaal: ‘behoud

(functies). Meerdere vormen van ruimtegebruik kunnen

door ontwikkeling’ is het credo.

immers passen bij een bepaalde locatie in de Waterlinie. Zo kan bijvoorbeeld landbouw bijdragen aan een open

Balanceren tussen bescherming en ontwikkeling

schootsveld, maar waterberging ook. Het gaat erom hoe

Instandhouding van het werelderfgoed is onlosmakelijk

de plek ontworpen en in stand gehouden wordt. Het is

verbonden met het toelaten van ontwikkelingen. Dat is

daarom van belang dat er ontwerpruimte is om te komen

een delicate balans, die enkel gevonden kan worden

tot maatwerkoplossingen voor de gewenste kwaliteitsim-

door de kernkwaliteiten van de Waterlinie centraal te

puls en duurzame instandhouding.

stellen. Omwille van de bescherming van de kernkwaliteiten is een terughoudende planologische benadering wat betreft initiatieven met een verdichtend en verstedelijkend effect op het landschap noodzakelijk. Bij de beoordeling van ruimtelijke initiatieven is de grondhouding ‘Nee, tenzij...’. De boodschap is: ‘Pas op, u bevindt zich in de Waterlinie. Zorgvuldigheid is geboden!’ Toch zullen ruimtelijke initiatieven met een open, nieuwsgierige houding positief benaderd worden: eigentijdse functies geven de Waterlinie nieuw leven. Het zijn de noodzakelijke economische dragers voor een duurzame instandhouding van de kernkwaliteiten. Het is daarbij van belang dat de ruimtelijke ingrepen zorgvuldig worden ontworpen en ingepast in de karakteristieken van de Waterlinie en de topografie van het onderliggende landschap.

Geofort: behoud door ontwikkeling

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 37

Deze zonering vormt een belangrijke basis voor de juridische regels (zie bestemmingsregels voor de dubbelbestemming- waarde Nieuwe Hollandse Waterlinie). In het volgende hoofdstuk wordt per zone aangegeven wat het ontwikkelingsprespectief op hoofdlijnen is. Meer specifiek komt dit in Deel II, in de regionale uitwerking, aan bod.

onderliggend landschap + Nieuwe Hollandse Waterlinie + planologische zonering

Om de kwaliteitsborging constructief, consistent en navolgbaar te maken is de kenmerkende historisch-ruimtelijke opbouw van de Nieuwe Hollandse Waterlinie vertaald in een planologische zonering: iedere zone heeft eigen karakteristieken, eigen mogelijkheden voor ontwikkeling en daarbij horende omgangsvormen. De zones zijn: - de inundatiekommen; - de accessen; - de kernzone; - en de verdichtingsvelden.

38 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

3.4 Omgangsvormen

Belangrijke essenties bij de omgang met de Waterlinie

De Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft een vooruitstre-

zijn:

vende houding waarbij van de vele eigenaren, exploitan-

- nieuwe stap in de geschiedenis

ten, overheden en adviseurs wordt verwacht dat ze de

- tussen restauratie en vernieuwing

transformatie van de Waterlinie zorgvuldig benaderen.

- ode aan het landschap

Veel is mogelijk; het gaat om een gepaste omgang met

- herkenbaar, beleefbaar en begaanbaar

de kernkwaliteiten.

en de balans tussen zichtbaarheid en camouflage

Maar wat zijn ‘gepaste omgangsvormen’ voor de

- samenhang tussen objecten, lijnen en vlakken

Waterlinie? Eens is de Linie aangelegd onder strakke

- Waterlinieprofiel

regie van het Ministerie van Oorlog. Forten werden

- respect voor de eigenheid

zorgvuldig door de Staat uitgetekend, inundaties en open schootsvelden werden bij wet geregeld en zo’n 1000 groepsschuilplaatsen en kazematten werden op uniforme wijze gebouwd. Een ruime eeuw van militaire bouwkunst heeft een stevige blauwdruk op het Nederlandse landschap neergelegd. Een herkenbare eenheid waarop voortgebouwd moet worden. De tijd van een blauwdruk is echter voorbij. Het 19de eeuwse militaire systeem heeft zijn oorspronkelijke functie definitief verloren. Nieuwe vormen van gebruik - heel divers en publiek toegankelijk - geven de Linie een nieuwe culturele betekenis, maar vragen ook om een andere aanpak. Voor deze fase in de geschiedenis ligt er dan ook geen blauwdruk met bestekstekeningen voor 85 kilometer landschap. Per locatie, per opgave, met een breed scala aan betrokkenen, moet elke keer weer een standpunt bepaald worden. Met maatwerk en creativiteit moet gezocht worden naar de best haalbare en passende oplossing. Er zijn daarom geen pasklare ontwerpen die gebruikt moeten worden, maar er is wel degelijk een aantal omgangsvormen - op essenties - te benoemen. Deze zijn mede gebaseerd op inmiddels 10 jaar ervaring met de uitvoering in het Waterlinielandschap. De omgangsvormen geven houvast aan ontwikkelaars en zullen bij plantoetsing een belangrijke rol spelen.

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 39

Nieuwe stap in de geschiedenis De maatschappelijke openstelling van de Waterlinie is, na bijna twee eeuwen militair functioneren, een wezenlijk nieuwe stap in de geschiedenis. Nieuw gebruik, gericht op het duurzaam voortbestaan van de linie, brengt nieuwe vormen met zich mee. Dit betekent dat een zichtbaar eigentijdse toevoeging te rechtvaardigen is - zelfs meerwaarde kan hebben - mits het met respect voor de historische identiteit gebeurt. In hoeverre een nieuwe functie zich moet voegen of verzelfstandigen ten opzichte van het historisch ensemble is afhankelijk van

eigentijdse herinrichting Werk aan het Spoel

de situatie: het is balanceren tussen het historisch verhaal en het eigen verhaal van het nieuwe gebruik. Tussen restauratie en vernieuwing De nieuwe stap in de geschiedenis is gericht op duurzaam voortbestaan. De historische onderdelen moeten behouden blijven voor de toekomst, maar restauratie is geen doel op zich. Er zijn vele ontwerpbevermaatschappelijking Nieuwe Hollandse Waterlinie

naderingen in de bandbreedte tussen restauratie en vernieuwing mogelijk. Dat hangt af van het object, de waardering en de visie op het toekomstig gebruik. Het militaire verleden is een belangrijke inspiratiebron voor nieuwe inrichtingsopgaven. Het betekent echter niet dat het landschapsbeeld ten tijde van de Waterlinie geheel gereconstrueerd gaat worden. Het gaat om het zichtbaar maken van de essenties, gericht op een duurzame toekomst.

40 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Herkenbaar, beleefbaar en begaanbaar en de balans tussen zichtbaarheid en camouflage Het is voor het duurzaam voortbestaan belangrijk dat ingrepen in de Waterlinie bijdragen aan een betere herkenbaarheid, beleefbaarheid en toegankelijkheid. Onbekend maakt onbemind. Het is daarbij wel van belang te zoeken naar het juiste evenwicht tussen nieuwe zichtbaarheid en historische camouflage van de verdedigingswerken. Zo was de militaire functie van forten, groepsschuilplaatsen en kazematten gebaat bij een verborgen ligging; met de maatschappelijke openstelling is de Waterlinie gebaat bij zichtbaarheid. Maar wel subtiel. De Waterlinie moet wel een ‘landschap met een geheim’ blijven dat ontdekt kan worden; ook dat is een kernkwaliteit. De balans tussen zichtbaarheid en camouflage moet per plek en opgave gezocht worden. het typisch Hollands landschap was al aanwezig en vormde een natuurlijke basis voor inundatie

Ode aan het landschap De Waterlinie is vooral een ode aan Nederland. De Waterlinie is gebonden aan de plek; onlosmakelijk verbonden met het landschap. De lage, natte polders door het midden van Nederland vormden een vanzelfsprekende basis voor de aanleg van het inundatiestelsel. Het landschap van de Nieuwe Hollandse Waterlinie kent daarom niet alleen militaire kenmerken, maar ook de karakteristieken van veel oudere ontginningen van de polders met dijken, kaden, weteringen, waterwerken en occupatiepatronen. Nieuwe ingrepen moeten daarom niet enkel reageren op de militaire kenmerken, maar moeten zich ook voegen naar de karakteristieken van het onderliggend landschap. De regionale uitwerking van de kernkwaliteiten helpt hierbij. landschappelijk silhouet Fort bij de Nieuwe Steeg

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 41

Samenhang tussen objecten, lijnen en vlakken Het gaat bij het duurzaam voortbestaan van de Waterlinie om het totale ensemble van objecten, lijnen en vlakken. De Waterlinie is een 85 kilometer lang samenhangend ensemble. De relatie met het landschap is daarbij van unieke betekenis. Behoud en versterken van de samenhang is van groot belang.

functioneel, sober, stoer en ongepolijst

Waterlinieprofiel Ruimtelijke ingrepen dragen bij aan realisatie van het

Respect voor de eigenheid

‘Waterlinieprofiel’. Een herkenbare ruimtelijke opbouw

De Waterlinie moet vooral blijven uitstralen dat het een

met een verdichte veilige zijde, de structurerende

utilitair bouwwerk is. Nieuwe toevoegingen zijn functio-

hoofdverdedigingslijn, met een natte voet en open

neel, sober, stoer, ongepolijst en hebben een gepaste

velden aan de inundatiezijde. Dit profiel is geen

terughoudend richting de historische onderdelen.

blauwdruk, maar geeft de essenties van de gewenste

Terughoudendheid met eigenzinnige, dominante

ruimtelijke opbouw weer.

verbijzonderingen is gewenst. De eigen geschiedenis met de sterke vorm biedt vaak al meer dan voldoende aanknopingspunten. ‘Less is more’ is vaak een passende ontwerphouding, ook in de Waterlinie. Gebruik van eenvoudige vormen en materialen is te verkiezen boven het maken van complexe, uitbundige creaties. Ook in het kader van de gewenste informatievoorziening is terughoudendheid gepast. Goedbedoelde inspanningen kunnen leiden tot een oerwoud aan bordjes en ‘dingetjes’, waarachter de schoonheid verdwijnt en een deel van de mystiek van de linie verdwijnt. Nieuwe (digitale) technieken kunnen helpen bij het ontsluiten van de schat aan informatie, zonder de ruimte en eigenheid te belasten. Ook een passende dimensionering van routes en voorzieningen vraagt aandacht. Op basis van richtlijnen en normen bestaat de neiging overmaat en overdaad aan te brengen. Een eenvoudige plank over een sloot is vaak wel zo passend (en avontuurlijk) als een brede brug met gesloten relingen...

ensemble van punten, lijnen en vlakken

42 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 43

4. Ruimtelijke essenties Hoofdstuk drie beschrijft de kernkwaliteiten, het ontwikkelingsperspectief en de omgangsvormen vanuit het geheel bezien. Dit hoofdstuk gaat in op de Waterlinie in zijn essentiële ruimtelijke onderdelen aan de hand van de zonering van inundatiekommen, accessen, kernzone met militair verdedigingsstelsel en verdichtingsvelden. Bescherming en ontwikkeling op hoofdlijnen Per zone wordt hier het Waterliniebeleid omschreven en wordt op hoofdlijnen aangegeven hoe de borging van de kernkwaliteiten zich verhoudt tot de ontwikkelingsmogelijkheden van verschillende functies. Het is goed om te beseffen dat het hierbij gaat om het perspectief vanuit de Waterlinie. Vanzelfsprekend geldt dat andere beleidskaders mede bepalend zijn bij het al dan niet toestaan van een nieuwe ontwikkeling. Tevens is het zo dat een kwaliteitsbeoordeling vanuit de Waterlinie een advies is aan het bevoegd gezag. Het is aan bestuurders om besluiten te nemen, waarbij alle maatschappelijke belangen worden afgewogen.

Geofort in de openheid van de Verboden Kringen

44 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 45

4.1 Inundatiekommen De voormalige inundatiekommen zijn de essentie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en tegelijkertijd het kwetsbaarst omdat ze gedurende 150 jaar slechts een virtueel bestaan leiden; een ‘geheim wapen’ onzichtbaar geprojecteerd over de eigendommen van vooral boeren. De kenmerken van het militair-historisch functioneren van deze voormalige inundatiekommen uiten zich vooral in de vorm van de waterwerken; de inundatiesluizen, de inlaatkanalen en de vele kleine sluizen, dammen en coupures. En - door de vanzelfsprekendheid militair onopvallend - het onderliggend landschap. De lage, natte polders met veel oudere kadestructuren zijn de werkelijke essentie, de basis, van de watermachine van de Waterlinie. Behoud van het natuurlijk reliëf en de bedijkte randen van de kommen is dan ook essentieel, evenals de beleefbaarheid van het natte karakter van de ondergrond. De kernkwaliteiten openheid, groen en rustig karakter zijn bij uitstek verbonden aan de inundatiekommen. Ook duisternis is een kwaliteit verbonden aan deze landelijke gebieden. Nieuwe ontwikkelingen moeten deze kwaliteiten respecteren en waar mogelijk versterken. Hierbij is het van belang het begrip ‘openheid’ nader uit te werken. Dit gebeurt in de regionale uitwerking in Deel II. De inundatiekommen zijn immers niet overal grootschalig open van karakter.

Het bevat ook besloten en kleinschalige landschappen, maar ook deze zijn waardevol omwille van het groene, landelijke en rustige karakter.

kenmerken inundatiekommen

inundatiekommen samengesteld uit dijken, kaden en natuurlijke reliëfranden

46 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Ontwikkelingsperspectief Voor het ruimtegebruik van de inundatiekommen kan op hoofdlijnen gezegd worden dat grondgebonden agrarische activiteit, natuur, waterbeheer en extensieve openluchtrecreatie passend zijn. Het is bij de ontwikkeling van de functie van belang dat de nieuwe inrichting past bij de kernkwaliteiten van de Waterlinie en het onderliggend landschap. Vanuit Waterlinieperspectief is uitbreiding op bestaande agrarische erven goed denkbaar, mits het erf en de gebouwen op gebiedseigen wijze worden gerealiseerd. Dit is maatwerk per locatie. In deel II van dit handboek wordt per regio het gebiedseigen karakter nader omschreven. Het vestigen van nieuwe agrarische erven in open landschap zal kritischer worden bezien vanuit de kernkwaliteiten. Dit leidt immers tot verdichting. Toch is

De kernkwaliteiten van de Waterlinie lenen zich

nieuwvestiging vanuit Waterlinieperspectief - buiten de

uitstekend voor extensieve openluchtrecreatie.

kernzone - denkbaar, mits goed gemotiveerd, op een

Verbeteren van de toegankelijkheid van de Waterlinie

passende locatie en met een inrichting passend bij het

voor fietsers en wandelaars is van belang om het

landschap. Een nieuw erf is niet per definitie een

historisch erfgoed te verankeren ‘in de hoofden en de

aantasting van de kernkwaliteiten, maar dat is sterk

harten’.

afhankelijk van de locatie en uitwerking.

Verstedelijkende ontwikkelingen zoals nieuwe bedrijven-

Ontwikkelingen voor natuur- en waterbeheer voegen zich

terreinen, woningbouw en glastuinbouw staan op

prima naar het karakter van de Waterlinie en zijn in

gespannen voet met de kernkwaliteiten van de

potentie waardevol voor de versterking van het groene,

Waterlinie. Dergelijke aantastingen zouden voorkomen

natte karakter en de Liniebeleving. Het is hierbij wel van

moeten worden. Maar mocht omwille van groot

belang dat de herinrichting van het landschap wordt

maatschappelijk belang toch besloten worden tot een

afgestemd op de militair-historische kenmerken, de

stedelijke ingreep, dan moet er een kwalitatief hoog-

openheid en de kenmerken van het onderliggende

waardig ruimtelijk ontwerp gemaakt worden om te

landschap.

zorgen voor een goede inpassing. Het ruimtelijk ontwerp heeft dan als uitdaging om te zorgen voor een passende afstemming op de kernwaarden van de Waterlinie en van het onderliggend landschap en dat in balans met de karakteristieken van de eigentijdse ingreep. Voor reeds

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 47

bestaande stedelijke gebieden en bedrijventerreinen is het streven deze af te ronden met een kwalitatieve inpassing in het Waterlinielandschap. Transformaties van verdichte gebieden (bijvoorbeeld omvorming van bedrijventerreinen naar nieuwe woonlandschappen) zijn mogelijk, mits deze leiden tot een ruimtelijke kwaliteitsimpuls van het terrein en de randen. Grootschalige infrastructurele ontwikkelingen worden eveneens zeer terughoudend benaderd. Risico’s zijn verstoring van de rust en versnippering van de linie. Wanneer het maatschappelijk belang na een bestuurlijke afweging dermate groot blijkt te zijn, ligt er de verplichting om ook hiervoor een excellent inpassingplan te maken, zoals ook bij verstedelijkende ontwikkelingen gevraagd wordt. Dan moeten ook kansen voor zichtbaarheid van de Waterlinie benut worden, want infrastructuur brengt de beleving van vele routegebruikers met zich mee.

48 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Ontwerprichtlijnen Bij ingrepen aan het inundatiestelsel zijn de volgende essenties van belang: Relatie rivier - waterwerk - inundatiekom Het is van belang dat de ‘route’ van de inundatie, van de rivier naar de inundatiekom via sluizen en kanalen, herkenbaar en beleefbaar blijft of wordt gemaakt. Dit ingenieuze stelsel is de oorsprong van de Waterlinie.

te openen of juist te sluiten sluizen, duikers en coupures verdelen het water over de kom

Duurzaam behoud inundatiewerken Consolidatie en/of restauratie en beleefbaarheid van de nog aanwezige inundatiewerken van de hoofdinlaat is een belangrijke doelstelling. Het zijn diverse typen inundatiesluizen, inundatiekanalen en ook ‘plofconstructies’ om waterlopen te dichten om zo het water vast te houden in de kom. Bij de kanalen is behoud van een cultuurlijk profiel van belang; het is een kanaal, geen natuurlijke waterloop glooiende oevers. Ook het achterliggende polderlandschap bevat tal van - vaak minder zichtbare - kleine sluizen, duikers,

inundatiekanaal: open water, cultuurlijk profiel

gemalen en locaties voor coupures in kaden om het water door te laten stromen in de velden. Veel van deze waterwerken hebben een rol gehad in het militaire systeem, maar hebben van oorsprong en in het dagelijks gebruik een civiele betekenis. Reconstructie van verdwenen waterwerken is geen doelstelling, maar het is wel denkbaar om met een nieuwe inrichting een verwijzing te maken wanneer de locatie een cruciale rol in het systeem speelde. soms met bomenrijen in het landschap ingepast

inundatiesluis

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 49

Grenzen zijn onderdeel van het landschap

Inundatielijn

De inundatiekommen hebben drie typen grenzen. Voor

De oostzijde van de watervlakten werd begrensd door de

het grootste deel wordt de inundatiekom aan de

zogenaamde inundatielijn. Het is een verborgen lijn in

westzijde begrensd door de hoofdverdedigingslijn; vaak

het landschap, bestaande uit verschillende fragmenten;

een bestaande dijk of kade. De overige grenzen worden

soms bestaande uit polderkades en soms uit natuurlijke

deels bepaald door het natuurlijk reliëf van de onder-

hoogteverschillen. Deze lijn is deels als route begaan-

grond of door aanwezige polderkaden. Het behoud en

baar, maar heeft ook een aantal ontbrekende schakels.

het het beleefbaar maken van deze kaden, dijken en

Het is een kans om op en langs de inundatielijn een

natuurlijke reliëfranden is van belang.

attractief en doorgaand padenstelsel te ontwikkelen, in aanvulling op de routes op en langs de hoofdverdedigingslijn en op de accessen. Dit vergroot de mogelijkheden voor het maken van ommetjes in het Nationaal Landschap. Ervaring lage ligging polder De lage ligging van het land was de basis voor de vestiging van de Waterlinie. Het is dan ook van belang dat herinrichtingen inspelen op de natheid van de ondergrond. Dit kan zich uiten door soortkeuze van beplantingen, vormgeving van paden, het benutten van water en het inspelen op de historische verkavelingsstructuur welke voortkomt uit de natheid van het terrein.

struinen door de voormalige inundatiekom

50 | Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie

Kernkwaliteiten Nieuwe Hollandse Waterlinie | 51

4.2 Accessen

Ontwikkelingsperspectief

Accessen waren de potentiële routes voor de vijand door

De essentie van een acces is ‘doorgang’. Vanuit het

de watervlakten. Tegenwoordig zijn het belangrijke