IN053 Bijlage Omgevingsvisie West Betuwe 1.0 wijzigingen bij amendement gemarkeerd.pdf

OMGEVINGSVISIE

WEST BETUWE

Versie januari 2022

Colofon Omgevingsvisie - januari 2022 Alle beelden zijn afkomstig van RUIMTEVOLK of van de gemeente West Betuwe tenzij anders vermeld. Deze omgevingsvisie is ontwikkeld in co-creatie met de gemeente West Betuwe, inwoners, ondernemers, ketenpartners en bureau RUIMTEVOLK. Hoewel aan de inhoud en samenstelling van deze verkenning de grootst mogelijke zorg is besteed, is het mogelijk dat informatie onjuist of onvolledig is. Aan de inhoud van dit rapport kunnen geen rechten worden ontleend.

INHOUDSOPGAVE VOORWOORD 

5

1. 1.1 1.2 1.3 1.4

INLEIDING Visie op de leefomgeving  Omgevingsvisie en de Omgevingswet Totstandkomingsproces en participatie  Leeswijzer

7 8 8 10 16

2. 2.1 2.2 2.3

ONS WEST BETUWE Ontstaansgeschiedenis  Kernwaarden West Betuwe in de regio 

19 20 24 28

3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

STRATEGISCHE OPGAVEN EN AMBITIES Gezonde en leefbare leefomgeving Wonen en voorzieningen  Mobiliteit en bereikbaarheid Economie en ondernemerschap  Landbouw Energie en klimaat  Natuur, cultuur en recreatie

31 33 37 41 46 51 55 59

4.

TOEKOMSTVERHAAL WEST BETUWE IN 2040

65

5. 5.1 5.2 5.3

GEBIEDSUITWERKING Kernen Buitengebied  Werklocaties 

73 75 78 82

6. 6.1 6.2 6.3 6.4

UITVOERING Samenwerken, sturen en participatie Beleidscyclus en uitvoering Monitoring en evaluatie Financiering 

85 86 90 94 94

OVERZICHT RELEVANTE BELEIDSSTUKKEN 

96

VERWIJZINGEN 

98

VOORWOORD Voor u ligt de omgevingsvisie van West Betuwe. Deze visie vertelt het verhaal van de toekomst van onze gemeente. En geeft antwoord op de vraag: hoe zien we de gemeente in 2040? Bijvoorbeeld als het gaat over de bereikbaarheid per fiets, parkeren, gezondheid, de inrichting van de openbare ruimte en het woningaanbod. Onze wens voor 2040 is een gemeente die we toekomstbestendig doorgeven aan de volgende generaties. Daarbij staan we voor enkele grote uitdagingen. Denk aan de klimaatopgave en de krapte op de woningmarkt. De omgevingsvisie is ons kompas. Het wijst ons als bestuurders, maar ook u als ondernemer, inwoner, organisatie en gemeenteraad de weg naar onze leefomgeving in 2040. Maar daarmee zijn we nog niet klaar. Sommige onderwerpen vragen om nadere uitwerking, per kern of gemeentebreed. En maatschappelijke ontwikkelingen zullen soms vragen om bijsturing van de visie. De komende jaren gaan we daarmee aan de slag. Stap voor stap, en samen met u. Uw inbreng was en is ook voor dit toekomstverhaal van groot belang. Tijdens een aantal bijeenkomsten spraken we met inwoners, organisaties en ondernemers. Iedereen heeft een kijk op de toekomst van onze gemeente. Dat bleek ook uit de peiling die we hielden met Swipocratie. Via deze online participatietool lieten inwoners ons weten welke keuzes zij zouden maken.

Bijvoorbeeld als het gaat over wonen, ondernemen of recreëren in West Betuwe in 2040. Met al deze meningen, gedachten en wensen scherpten we de eerder door ons opgestelde conceptvisie aan. Dit concept was gebaseerd op het Bidbook en op geharmoniseerd beleid, zoals de Woonvisie en Erfgoedbeleid. Allemaal opgesteld in samenspraak met u, inwoner, ondernemer of raadslid. En zo presenteren we nu met trots de eerste versie van de Omgevingsvisie aan u. Een verhaal van ons allemaal.

Het college van burgemeester en wethouders

1. INLEIDING

INLEIDING Het jaar 2040 lijkt ver weg. Toch is

1.0 een inspirerend kader voor (nieuwe) initiatieven en

het dichterbij dan u misschien denkt.

samenwerkingen in de leefomgeving. Deze omgevingsvisie 1.0 is agenderend, gebaseerd op bestaand beleid en volgt

Want nú bedenken we samen hoe onze

de huidige structuurvisies van de voormalige gemeenten

leefomgeving er dán uitziet. Kortom, wat is

Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal op. Nieuwe wensen

het toekomstverhaal van de gemeente West

of beleidswijzigingen kunnen worden overwogen in de volgende actualisatie van de omgevingsvisie (zie ook

Betuwe, ofwel de omgevingsvisie? In dit

hoofdstuk 6).

document leest en ziet u hoe de gemeente West Betuwe vorm geeft aan de leefomgeving

We geven in onze omgevingsvisie aan waar we als

van de toekomst. Hoe is deze visie tot

gemeente op inzetten en hoe we daar op hoofdlijnen uitvoering aan willen geven. Onze omgevingsvisie geeft

stand gekomen? Wat was de aanleiding? En

richting aan toekomstige ontwikkelingen, initiatieven

hoe is er gezamenlijk nagedacht over dit

en beleid. Zo willen we initiatieven - van onze inwoners,

toekomstverhaal? Dat leest u in dit inleidende hoofdstuk.

1.1

onze ondernemers of van onze maatschappelijke partners - inspireren en zo goed mogelijk begeleiden. Door te inspireren willen we partijen stimuleren om

VISIE OP DE LEEFOMGEVING

een bijdrage te leveren aan de verschillende opgaven waar we voor staan. We willen onderdeel worden van de nieuwe samenwerkingen die we daarbij zoeken. Ook

Nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen roepen vragen op,

kunnen we tegenstellingen of juist belangen die elkaar

maar brengen ook kansen met zich mee. We willen deze

versterken, vroegtijdig benoemen. Zoals de relatie tussen

kansen benutten. Daarmee geven we zoveel mogelijk zelf

de fysieke leefomgeving en sociaal maatschappelijke

invulling aan onze eigen gewenste leefomgeving. Daarom

opgaven. Daarnaast zoeken we met onze West Betuwse

hebben we als gemeente samen met onze inwoners,

omgevingsvisie de verbinding en maken we afwegingen in

gemeenteraad, ondernemers en maatschappelijke

het licht van ruimtelijke opgaven in de regio en de provincie.

(keten)partners deze omgevingsvisie 1.0 opgesteld. In deze omgevingsvisie hebben we de huidige kwaliteiten van onze fysieke leefomgeving beschreven. We hebben verschillende ontwikkelingen met impact op de fysieke leefomgeving in beeld gebracht en in samenhang bekeken.

1.2 OMGEVINGSVISIE EN DE OMGEVINGSWET

Daarnaast hebben we onze gedeelde dromen en visie op

De omgevingsvisie is een beleidsinstrument voor de

de toekomst opgetekend. Vervolgens hebben we deze

gemeente, voortkomend uit de Omgevingswet. De

vertaald in een ruimtelijke koers voor de kernen en het

Omgevingswet treedt in 2022 in werking. Dit is een nieuw

buitengebied van West Betuwe. Zo geven we richting aan

stelsel van regelgeving met regels over ruimte, wonen,

de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van onze gemeente

infrastructuur, milieu, natuur en water. Dit stelsel bundelt

voor de komende jaren. We bieden met de omgevingsvisie

de huidige 26 wetten en ruim honderd regelingen over de

8 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

fysieke leefomgeving tot één wet. Maar veel belangrijker

omgevingsbeleid en de manier waarop we willen (samen)

nog: de wet biedt lokale overheden meer afwegingsruimte

werken met initiatiefnemers, inwoners, (keten)partners,

in regels en beleid en dus meer mogelijkheden om

bestuur, politiek en eigen organisatie. In het verlengde

in overleg te gaan over plannen en initiatieven. De

daarvan denken we na over onze rol als beleidsmaker,

omgevingsvisie gaat daarmee over veel verschillende

vergunningverlener, toezichthouder en procesbegeleider.

beleidsdomeinen en sectoren. Dit is dus een bredere visie

Nu er meer afwegingsruimte komt in regels en beleid,

op de leefomgeving dan de huidige structuurvisies die

wordt het steeds belangrijker om de juiste ambities te

ze vervangt. Met de nieuwe Omgevingswet worden vier

formuleren, kaders te stellen en het overleg daarover

belangrijke verbeteringen nagestreefd:

goed te organiseren. De belangrijkste verandering die de Omgevingswet beoogt, is dan ook een andere manier van

●

Inzichtelijk omgevingsrecht: door de bundeling

werken en de houding die daarbij wordt aangenomen. Deze

van wetgeving zijn er minder regels nodig en

visie nodigt daarbij vooral uit, is flexibel en niet in beton

kunnen deze duidelijker opgeschreven worden.

gegoten. Ze werkt meer vanuit uitnodigende doelen dan

Het omgevingsrecht (alle wet- en regelgeving met

vanuit normen en regels.

betrekking tot de fysieke leefomgeving) is hiermee inzichtelijk, voorspelbaar en gemakkelijk in gebruik.

De Omgevingswet verplicht elke gemeente één omgevingsvisie op te stellen voor het gehele eigen

●

De leefomgeving centraal: de fysieke leefomgeving

grondgebied. Na inwerkingtreding van de wet is dit formeel

staat centraal in de Omgevingswet en wordt

een omgevingsvisie. Tot de inwerkingtreding heeft deze

in samenhang bekeken in besluitvorming en

omgevingsvisie echter juridisch gezien de status van

regelgeving.

structuurvisie in de zin van artikel 2.1 van de Wet ruimtelijke ordening (Wro). Deze omgevingsvisie beschrijft de

●

Ruimte voor lokaal maatwerk: de Omgevingswet

kernwaarden van de fysieke leefomgeving van West Betuwe

biedt meer afwegingsruimte om doelen voor

(zie hoofdstuk 2) en legt de nadruk op wat West Betuwe

de leefomgeving te bereiken. Met de wet wordt

uniek maakt. De omgevingsvisie beschrijft de hoofdzaken

een versterkte positie van decentrale overheden

van het beleid op alle relevante terreinen van de fysieke

nagestreefd. Daarbij geldt dat gemeenten

leefomgeving. Vervolgens beschrijft de visie hoe we als

bevoegd zijn om regels op te stellen, tenzij er een

gemeente de komende jaren (middellange en lange termijn)

overkoepelend belang is.

op hoofdlijnen met de fysieke leefomgeving om willen gaan (zie de hoofdstukken 3 en 4) én hoe we dit als West Betuwe

●

Snellere en betere besluitvorming: onder de

per gebied willen uitwerken (hoofdstuk 5). Tot slot sluit de

Omgevingswet gaat besluitvorming beter en sneller.

omgevingsvisie af met een hoofdstuk over de uitvoering

Dit vraagt om een integrale en samenhangende

(hoofdstuk 6).

besluitvorming van overheden, burgers en bedrijven. De Omgevingswet daagt ons als gemeente uit goed na te denken over onze toekomst, de vormgeving van ons

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 9

1.3 TOTSTANDKOMINGSPROCES EN PARTICIPATIE

aangegaan. We hebben hen geconsulteerd over de invulling van de visie en hebben gezamenlijk (ruimtelijke) keuzes bijgesteld of aangescherpt. We

Zoals gezegd is deze omgevingsvisie van ons allemaal.

vroegen aan inwoners of we de input die al eerder

Juist daarom hebben we in het ontwikkelproces met

opgehaald was in andere participatietrajecten, goed

inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties,

hebben vertaald naar een ruimtelijke visie. Ook

alle ambtelijke afdelingen en natuurlijk ook de politiek

hebben we stilgestaan bij de rolverdeling gemeente

nagedacht en samengewerkt. Dat deden we in de vorm van

en samenleving. Naast de gespreksavonden

interactieve ateliers, consultatierondes en gesprekken. We

hebben we inwoners de mogelijkheid geboden

zijn hierbij niet vanaf ‘nul’ begonnen. We zijn we gestart

om via ‘Swipocratie’ digitaal te reageren op het

vanuit alle input die er de afgelopen jaren al verzameld is

toekomstverhaal en de ruimtelijke keuzes die hierin

via intensieve participatietrajecten, zoals bijvoorbeeld voor

besloten liggen.

de totstandkoming van het Bidbook West Betuwe en de harmonisering van ons beleid bij de fusie. De inventarisatie

●

Ontwikkelen omgevingsvisie. In de derde fase

van ons beleid liet zien dat we beschikken over veel actueel

hebben we de omgevingsvisie 1.0 opgesteld. Een

bestaand beleid. Een goede basis voor de omgevingsvisie

breed gedragen compacte en beeldende visie die

1.0. Via een drietal fasen en tussenproducten hebben

naast een ruimtelijke strategie ook ingaat op de

we stap voor stap naar de omgevingsvisie West Betuwe

uitvoering, zowel de participatie, het instrumentarium

toegewerkt:

en de rol van de gemeente. Het overzicht op de volgende pagina toont de samenhang

●

Actueel bestaand beleid als vertrekpunt. In de eerste

van de belangrijkste stukken1 en laat zien welk beleid tot

fase hebben we op basis van bestaand actueel beleid

stand kwam door middel van uitgebreide participatie.

samen met stakeholders en beleidsambtenaren kansen, dilemma’s en gewenste ontwikkelrichtingen geïnventariseerd. We hebben daarin gezocht naar de gemene delers en inspirerende bijdragen, maar hebben ook gekeken naar mogelijke tegenstellingen. In deze fase hebben we bestaand beleid geanalyseerd vanuit de meest relevante trends en ontwikkelingen die op onze gemeente afkomen. ●

Participatie en consultatie. In de tweede fase zijn we in de ‘Week van de leefomgeving’ het gesprek met inwoners, ondernemers en de gemeenteraad

1

Voor het totale overzicht van de gebruikte beleidsstukken zie bijlage.

10 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Samenhang en integraliteit lokale en regionale beleidsstukken

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 11

Antwoorden op de vraag: Wat vindt u belangrijk in uw leefomgeving? (Peiling tijdens interactieve werksessie met bewoners).

Impressie opbrengsten van de gesprekken tijdens de 'week van de leefomgeving'.

12 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Samen nadenken over de leefomgeving van morgen De omgevingsvisie daagt ons als gemeente, inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties uit zelf initiatief te nemen en samen te werken aan de leefomgeving van morgen. In West Betuwe hebben we daarom met elkaar gezocht naar een verhaal en perspectief waarin partijen zich herkennen en waaraan ze willen werken. De gemeente West Betuwe kende na de fusie diverse participatietrajecten die vooraf gingen aan het opstellen van nieuw beleid. We hebben de resultaten van deze trajecten als basis gebruikt voor het toekomstverhaal. Stapsgewijs is hieraan verder gebouwd door middel van een interactief traject waarin zowel inwoners, ondernemers, ketenpartners, ambtenaren en de politiek konden participeren. Belangrijke momenten in het proces waren: ●

Interne werksessies: in elke fase van het proces hebben ambtenaren van alle relevante disciplines advies gegeven en meegeschreven aan de tussenproducten en de uiteindelijke omgevingsvisie.

●

Werksessies ketenpartners en maatschappelijke organisaties: de keuzes die we als gemeente maken gaan niet alleen over West Betuwe, maar hebben ook implicaties voor de regio, provincie en (maatschappelijke) partners. Om die reden hebben we ook werksessies georganiseerd voor onze ketenpartners en maatschappelijke organisaties.

●

Week van de leefomgeving: in september 2021 organiseerden we een week met interactieve werksessies met bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Tijdens deze ‘Week van de leefomgeving’ hebben we betrokkenen bevraagd over de invulling van de visie en zijn de geschetste opgaven en keuzes in twee bijeenkomsten en een online consultatie bijgesteld of aangescherpt.

●

Swipocratie: een onderdeel van de Week van de Leefomgeving was de mogelijkheid voor inwoners om via ‘swipocratie’ te reageren op het toekomstverhaal en de ruimtelijke keuzes die hierin besloten liggen. Swipocratie biedt een digitale mogelijkheid om te participeren en is ingezet om een brede groep inwoners, met name jongeren, te bereiken en mee te laten denken.

●

Raads- en college sessies: gedurende het proces is de stuurgroep met daarin bestuurlijke vertegenwoordiging vanuit het college op regelmatige basis geïnformeerd en betrokken. Ook is de gemeenteraad regelmatig geïnformeerd en geconsulteerd tijdens een raadsbijeenkomst in oktober 2021.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 13

De toekomst van West Betuwe

Leeftijd deelnemers

Totaal

In oktober 2021 hield de gemeente West Betuwe een digitale peiling om erachter te komen hoe inwoners, organisaties en bedrijven

1589

swipers

denken over de leefomgeving van West Betuwe in 2040.

Leefbare en gezonde leefomgeving

25%

75%

30 jaar of jonger Ouder dan 30 jaar

Wonen en voorzieningen

91% vindt het acceptabel dat de leefomgeving aangepast wordt voor betere toegankelijkheid

71% vindt het belangrijk dat er ontmoetingsplekken zijn voor jongeren in de dorpen en stadjes

74% vindt het belangrijk andere inwoners in het dorp of het stadje te kunnen ontmoeten

56% heeft liever goed bereikbare winkelclusters, 44% wil liever winkels door de hele gemeente

56% wil graag meer mogelijkheden om te bewegen en te sporten in de buurt

53% wil liever meer woningen bouwen in de dorpen, 47% liever in het buitengebied aan de randen van de dorpen 46% vindt het acceptabel dat het dorpse karakter verandert doordat er meer appartementen bij komen

Bereikbaarheid en mobiliteit

44% vindt dat senioren de mogelijkheid moeten hebben om in de buurt van zorg en winkels te wonen, 56% vindt dat senioren de mogelijkheid moeten hebben om op hun huidige woonplek te blijven

66% voelt zich veilig in het verkeer 66% vindt dat veilige fietssnelwegen ervoor zorgen dat sneller de fiets wordt gepakt voor langere afstanden 54% heeft behoefte aan een beter openbaar vervoer 51% vindt dat de fiets op de eerste plaats komt, 49% zet de auto op de eerste plaats

Economie en ondernemerschap 76% hoopt dat in 2040 West Betuwe dé fruitgemeente van Nederland is 69% vindt het belangrijk dat de gemeente meer investeert in innovatie in de fruitsector

14 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Deelnemers per gebeid Gebied 1

Gebied 3

Gebied 5 Gebied 2

Ge

Ge

Ge

Ge

Ge

Gebied 4

ed -5

-4

-3

ed

ed

-2

-1

ed

ed

bi

25%

bi

11%

bi

26%

bi

17%

bi

20%

Landbouw 74% vindt het geen probleem als boerenerven er anders uit gaan zien door nieuwe functies (bv. zorg, wonen of recreatie) 67% vindt het belangrijk dat fruitbedrijven alle ruimte krijgen in onze gemeente om zo dé fruitgemeente van Nederland te worden

Natuur, cultuur en recreatie 84% vindt het acceptabel dat het landschap verandert (zoals bredere sloten) zodat we regenwater beter kunnen afvoeren 76% vindt dat West Betuwe natuurgebieden beter moet verbinden om de biodiversiteit te vergroten

Energie en klimaat 80% heeft liever een eigen auto, 20% liever een deelauto 79% vindt het belangrijk dat men kan meepraten over locatiekeuze van zonneparken en windmolens 68% vindt dat de gemeente inwoners moet helpen om grote delen bestrating in de tuin te vervangen door groen 65% vindt dat het bevorderen van biodiversiteit voorrang moet krijgen bij de ontwikkeling van ruimtelijke plannen 45% wil graag samenwerken met buurtgenoten om woningen te verduurzamen in bijvoorbeeld een energiecoöperatie 37% parkeert liever voor de voordeur, 63% heeft liever meer groen voor de deur 27% vindt het acceptabel dat het landschap verandert door de komst van grote velden met zonnepanelen.

71% vindt het belangrijk dat de Linge beter bereikbaar wordt om te recreëren 71% vindt het belangrijk dat er meer wandel - en fietsroutes komen 41% vindt het belangrijk dat West Betuwe nog meer een toeristische trekpleister wordt

Samenwerkling 74% heeft liever meer burgerinitiatieven, 26% meer sturing door de gemeente

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 15

Opbouw van de omgevingsvisie West Betuwe

1.4

van het toekomstverhaal naar kernen, werklocaties en

LEESWIJZER

buitengebied. In hoofdstuk 6 beschrijven we hoe we gaan werken aan de uitvoering van deze omgevingsvisie.

Deze omgevingsvisie bestaat, volgend op dit inleidende

Hierbij gaan we in op onze rol als gemeente, onze visie op

hoofdstuk (hoofdstuk 1), uit vijf inhoudelijke hoofdstukken.

samenwerking, participatie, het instrumentarium van de

In hoofdstuk 2 beschrijven we de ontstaansgeschiedenis

Omgevingswet, monitoring en evaluatie en financiering.

en de kwaliteiten en kernwaarden van West Betuwe. In

Omdat het in de praktijk prettig is dat de hoofdstukken

hoofdstuk 3 beschrijven we per thema de strategische

zelfstandig leesbaar zijn, zult u als lezer op sommige

opgaven waar onze gemeente voor staat tot 2040 en

plekken mogelijk dubbelingen aantreffen, bijvoorbeeld

welke ambitie we hierin nastreven. Deze strategische

ambities die zowel thematisch als gebiedsgericht terug

opgaven en ambities vertalen we in hoofdstuk 4 naar

komen.

het ‘Toekomstverhaal West Betuwe’: een wenkend perspectief voor onze gemeente in 2040. Dit hoofdstuk sluiten we af met de kaart van de omgevingsvisie. In hoofdstuk 5 volgt een eerste gebiedsgerichte uitwerking

16 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 17

2. ONS WEST BETUWE

ONS WEST BETUWE Welke ruimtelijke dragers en kwaliteiten zijn

hooilanden, eendenkooien, rietlanden en grienden (natte

kenmerkend voor de fysieke leefomgeving

akkers, zeer geschikt voor het verbouwen van wilgen). Met name in de Tielerwaard (het gebied tussen de Linge en de

van onze gemeente? In welke mate zijn

Waal) kwamen veel grienden voor. Van de wilgentenen,

deze bepalend en sturend voor ruimtelijke

die in deze grienden werden geoogst, werden manden

ontwikkelingen van nu en later? Wat willen

gemaakt. Deze manden waren uitstekend geschikt om de oogst van de fruitbomen in te verzamelen. De naam

we daarvan behouden en wellicht zelfs versterken? Het zogenoemde ruimtelijke DNA van West Betuwe beschrijft onze ruimtelijke

terug in de Betuwe. Vanaf de middeleeuwen kregen inwoners van het gebied de rivieren onder controle door de aanleg van kribben en dijken. Tussen de dijken

structuren en kwaliteiten en is hiermee een

ontstonden de uiterwaarden. Met de komst van de dijken

belangrijke onderlegger voor de visie op de toekomst. Dit hoofdstuk gaat over de historie van West Betuwe, de identiteit, de inwoners

en drainagesystemen, halverwege de 20ste eeuw, werd het mogelijk om het grondwaterpeil in de komkleigebieden beter te reguleren. Hierdoor werd landbouw in het gebied mogelijk. Toch zijn er nog steeds natte natuurgebieden

en de ligging van het gebied van 26 kernen

en oude eendenkooien terug te vinden in het landschap,

midden in het rivierenland.

2.1

voor deze manden, ‘hoenderik’, vind je nu ook nog veel

bijvoorbeeld de Steendert bij Est, het Broek bij Waardenburg of het Lingebos bij Vuren.

ONTSTAANSGESCHIEDENIS

De verschillen tussen de komkleigronden en oeverwallen Als West Betuwe zijn we onderdeel van een rivierengebied

zijn in West Betuwe nog steeds zichtbaar in het landschap.

met een lange geschiedenis. Na de laatste ijstijd was

Ook zijn deze verschillen bepalend voor de economische

dit rivierengebied een delta waar vele rivieren hun weg

activiteit in onze gemeente. De komkleigronden bestaan

van oost naar west richting de Noordzee zochten.

voornamelijk uit weidegebied. De landbouw in dit gebied

Het watersysteem bestaande uit de Linge en de Waal

zorgt voor de instandhouding van de karakteristieke

is bepalend geweest voor het historische en huidige

openheid van het landschap.2 De oeverwallen langs de

West Betuwse landschap. Langs de rivieren vormden

rivieren zijn meer bebouwd en herbergen de kenmerkende

zich oeverwallen door de afzetting van zand na een

fruitteelt. Fruitgemeente of bloesemgemeente zijn

overstroming. Op deze hoger gelegen en vruchtbare

veelgehoorde namen van West Betuwe. Nog steeds komt

oeverwallen verrezen circa 3000 v.Chr. de eerste

een derde van al het Nederlandse fruit hier vandaan. De

nederzettingen, waar akkerbouw, veeteelt en jacht

fruitteelt is bepalend voor het landschap, de economie en

voorzagen in de voedselvoorziening.1 Tussen de

de identiteit van West Betuwe.3

verschillende rivieren en de bijbehorende oeverwallen was het land nat en drassig. Hier kwamen de kleinere

Niet alleen is het bodemgebruik een resultaat van de

kleideeltjes terecht en ontstond een zwaar kleipakket.

aanwezigheid van rivieren. De Linge en de Waal hebben

Deze lager gelegen komkleigebieden werden benut voor

ook direct een invloed op het landschap en de dagelijkse

20 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

praktijk in onze gemeente. De meanderende Linge

kunnen doorkruisen. Het landschap kent niet niet alleen

heeft een sterke aantrekkingskracht op recreanten. De

forten ter verdediging van de linie, maar ook sluizen

Waal is robuuster van aard, met veel scheepvaart en

en schuilplaatsen. Deze cultuurhistorie is een extra

watergebonden bedrijvigheid. De rivieren verbinden onze

aantrekkingskracht voor de regio.

4

verschillende kernen, via dijkwegen, transportroutes op de oeverwallen en via het water. Desondanks worden

De bestuurlijke inrichting van het gebied waarin West

de Linge en de Waal soms als een barrière ervaren. De

Betuwe ligt is in de loop van de tijd meerdere malen

Linge diende vroeger als een belangrijke verkeersader

gewijzigd door fusies. De kleinste bestuurlijke eenheden

voor de scheepvaart. Toen vormde de rivier slechts een

waren de dorpspolders van de late middeleeuwen. Elke

beperkte barrière voor de verbinding tussen de kernen op

kern had in feite zijn eigen polder en eigen bestuur en kende

de noord- en zuidoever van de rivier. Vrijwel elke kern had

daarmee al een hoge mate van autonomie. Na verloop van

een veer naar de overkant, sommigen zelfs meer dan één.

tijd werden verschillende kernen zogeheten heerlijkheden,

Nog steeds zijn er enkele (toeristische) veerdiensten in de

waar een leen- of landsheer bestuurlijke rechten uitoefende.

gemeente.

Dit waren bijvoorbeeld Ophemert, Waardenburg (Hiern),

5

Neerijnen, Buren, Deil, Rumpt, Meteren, Est, Asperen, We kenmerken ons als gemeente West Betuwe door de 26

Mariënwaerdt, Spijk, Vuren en Dalem. Buurmalsen en Tricht

diverse op zichzelf staande kernen. Ieder met hun eigen

hoorden onder een graafschap, Acquoy was een baronie,

kenmerken en karakter. Dit zijn: Acquoy, Asperen, Beesd,

en Beesd en Rhenoy behoorden tot een Ambt. Begin

Buurmalsen, Deil, Enspijk, Est, Geldermalsen, Gellicum,

negentiende eeuw werden de ambten en heerlijkheden

Haaften, Heesselt, Hellouw, Herwijnen, Heukelum, Meteren,

afgeschaft en werden de eerste gemeenten gevormd, welke

Neerijnen, Ophemert, Opijnen, Rhenoy, Rumpt, Spijk,

in de loop van de eeuw, enkele malen van samenstelling

Tricht, Tuil, Varik, Vuren en Waardenburg. De geschiedenis

wisselden. Sinds 2019 vormen de drie gemeenten,

van veel van deze kernen gaat terug tot in de vroege

Geldermalsen, Neerijnen en Lingewaal samen de gemeente

middeleeuwen. In het cultuurhistorische landschap van

West Betuwe.7

West Betuwe kun je oude bebouwing, landgoederen, sporen van kastelen en oude terpen vinden. Asperen en Heukelum verwierven in de middeleeuwen zelfs stadsrechten. Ook de forten van Asperen en Vuren en het GeoFort zijn nog duidelijk terug te vinden in het westen van West Betuwe, dat deel uitmaakte van de historische Nieuwe Hollandse Waterlinie.6 De Nieuwe Hollandse Waterlinie vormde een belangrijke verdedigingswal voor West-Nederland. Over de gehele lengte van de linie - welke in een grote boog om de huidige Randstad heen liep - waren enorme oppervlakten aangewezen als inundatiegebieden. Deze inundatiegebieden konden opzettelijk onder water gezet worden, zodat vijandige troepen deze niet zouden

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 21

Het leesbare landschap en cultuurhistorie van West Betuwe

2.2

KERNWAARDEN

Agrarisch en ondernemend

West Betuwe is een middelgrote gemeente met ruim

West Betuwe kent veel bedrijvigheid. Landbouw en logistiek

50.000 inwoners. Van de 26 kernen in de gemeente

zijn hiervan stuwende krachten. Onze gemeente staat

is Geldermalsen met ruim 10.000 inwoners veruit de

bekend om de fruitteelt, maar kent ook veel bedrijven in

grootste; de andere 25 kernen vormen het thuis van

de glastuinbouwsector en de veeteelt op de komgronden.

enkele honderden tot enkele duizenden inwoners. De

De landbouw vormt de economische basis van de

karakteristieke kernen, het herkenbare rivierenlandschap,

agribusiness, waaronder ook de bedrijvigheid op het gebied

de bedrijvigheid en de mensen zorgen voor herkenbare

van verwerking, handel, toelevering en logistiek valt. Als

kwaliteiten en kernwaarden.

West Betuwe danken we onze werkgelegenheid in de logistiek aan een strategische positie langs belangrijke

Inclusief en dorps

assen. In noord-zuid-richting de A2 en de spoorlijn Utrecht-‘s-Hertogenbosch. In de oost-west richting

De Linge en de Waal en in mindere mate ook de Lek, zorgen

de Waal, de A15 en parallel daaraan de belangrijkste

ervoor dat een groot deel van West Betuwe eigenlijk op een

goederenspoorlijn van Nederland, de Betuweroute. Door

eiland ligt. Dit uit zich ook in de kenmerkende nuchterheid

deze goede positie bevindt West Betuwe zich aan de

en zogenoemde ‘eilandmentaliteit’: een groot gevoel van

ruggengraat van het goederenvervoer van Nederland naar

saamhorigheid, ondernemerschap en zelfredzaamheid

Duitsland.11 Daarnaast zijn er in West Betuwe verschillende

binnen de kernen. De inwoners van West Betuwe zijn

maakindustriële bedrijven gevestigd (onder andere in de

vriendelijk en rustig. Er hangt een gemoedelijke sfeer

machinebouw en verwerking van agribusiness en bedrijven

in de kernen. Er schuilt veel kracht in de 26 kernen.

in bouw & interieur). West Betuwe is een ondernemende

Vrijwilligers zetten zich vol passie en overtuiging in voor

gemeente. Het aandeel van private sectoren in de

hun kern en er wordt veel georganiseerd. Mensen vinden

economie is groot. (Semi-)publieke sectoren zoals zorg,

elkaar rondom initiatieven en zetten zich er samen voor

onderwijs en overheid zijn ondervertegenwoordigd in de

in.9 Vanuit de dorps- en buurthuizen worden allerlei

gemeente. De karakteristieke natuur en cultuur(historie)

activiteiten georganiseerd. Voorzieningen, zoals scholen,

in onze gemeente zorgen voor werkgelegenheid in de

bibliotheken en winkels zijn dan wel niet altijd in het eigen

toerisme- en recreatiesector. Daarbij kent West Betuwe veel

kern te vinden maar vaak wel in plaatsen in de buurt.

familiebedrijven. Het aandeel banen bij familiebedrijven

De aanwezige voorzieningen worden gekoesterd. Hoewel

is met 49% fors hoger dan dat van Gelderland (33%) en

het voortbestaan daarvan soms buiten de macht van

Nederland (29%).12 De 29 bedrijventerreinen in de gemeente

inwoners of de gemeente ligt. De gemeenschapszin in

hebben door de hoeveelheid bedrijvigheid nog maar beperkt

de kernen is een kwaliteit. Toch bestaat er soms ook een

kavels beschikbaar. West Betuwe is op het gebied van

afstand tussen verenigingen onderling, binnen kernen zelf

economische structuurversterking actief in verschillende

en kernen onderling, waardoor samenwerking tussen hen

samenwerkingsverbanden. Voornamelijk regionaal onder

minder vanzelfsprekend is. Ook bewoners merken soms

FruitDelta (Regio Rivierenland), maar ook via Greenport

een afstand tussen verschillende groepen, zoals tussen

Gelderland en Logistics Valley.13

8

10

oorspronkelijke en nieuwe bewoners.

24 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Landschappelijk en beleefbaar Zoals gezegd gaat de ontstaansgeschiedenis van West Betuwe ver terug in de tijd. Dit geeft onze gemeente een pittoreske uitstraling met een rijke landschappelijke en cultuurhistorische waarde, waardoor velen West Betuwe komen bezoeken. Verschillende elementen in het landschap zoals de eendenkooien, open velden, forten, de pittoreske kernen en het authentieke rivierenlandschap maken de gemeente aantrekkelijk als woongemeente. In onze gemeente hebben we een aantal (rijks)monumenten zoals de kerk in Spijk en de walmuur in Asperen. Ook zijn de kernen Waardenburg, Neerijnen, Beesd en Acquoy aangewezen als beschermd dorpsgezicht.14 Met de vele fruittelers is West Betuwe daarnaast dé bloesemgemeente van Nederland. In de drukte van de Randstad is West Betuwe een zeldzame plek waar rust en ruimte te vinden zijn. Recreatiemogelijkheden zijn er volop: de Rode Kruis Bloesemtocht, minicampings, het Lingebos, ijsbanen, een golfbaan, recreatieplas de Zandput, het Landgoed Mariënwaerdt, het GeoFort en het Unesco werelderfgoed van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.15 Daarnaast maken het uitgebreide fietsknooppuntennetwerk en de vele wandelpaden het mogelijk om het gebied te ontdekken. Om de natuur te beschermen en te verbinden met ecologische structuren in de regio zijn delen van het landschap onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland (Gelders natuurnetwerk).

Dit geldt onder andere voor de Linge, de open komgronden aan de noordzijde van de gemeente en de oeverwallen rond de Waal.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 25

Belangrijkste voorzieningen en functies in en om de kernen van West Betuwe

2.3

WEST BETUWE IN DE REGIO

ondernemende burgers. Deze samenwerking is gebaseerd op drie regionale economische speerpunten: Agribusiness,

De gemeente West Betuwe ligt centraal in Nederland op

Economie en Logistiek en Recreatie en Toerisme.18 Met

een kruispunt van infrastructuren. De steden Utrecht en

de gebiedsagenda die in 2022 wordt vastgesteld, werkt

‘s-Hertogenbosch zijn goed bereikbaar door hun nabije

de regio FruitDelta Rivierenland gericht samen aan het

ligging, maar West Betuwe zelf is ook een uitstekende

ontwikkelen van brede welvaart in de regio.19

uitvalsbasis om de rest van het land te bereizen. Via de snelwegen A15 en de A2 - die beiden de gemeente doorkruisen en een knooppunt vormen bij Deil - zijn ook Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven, Nijmegen en Arnhem binnen een uur reistijd te bereiken. De centrale ligging, de rust en ruimte in het prachtige landschap en de sfeer in de kleine kernen maken West Betuwe een aantrekkelijke plek om te wonen. Het betekent ook dat de gemeente goed bereikbaar is voor bezoekers. Mensen vanuit het hele land weten West Betuwe te vinden om te gaan wandelen, fietsen of varen.16 Bij Geldermalsen komen de spoorlijnen Utrecht–‘s-Hertogenbosch en Dordrecht–Arnhem/Nijmegen samen. Parallel aan de A15 loopt de belangrijkste goederenspoorlijn van Nederland, de Betuweroute. Daarmee ligt West Betuwe ook een van de belangrijkste transportaders van het goederenvervoer van Nederland naar Duitsland. Voor sommige zaken zijn onze inwoners aangewezen op voorzieningen in de wijdere regio. Het aanbod aan voorzieningen in de 26 kernen in West Betuwe wordt aangevuld met stedelijke voorzieningen. Deze voorzieningen, zoals voortgezet onderwijs en ziekenhuizen, bevinden zich vlak over de gemeentegrenzen in Gorinchem, Leerdam, Zaltbommel en Tiel. Op verschillende vlakken wordt er samengewerkt met de omliggende gemeenten.

Via Greenport Gelderland en Logistics Valley wordt regionaal samengewerkt op het gebied van tuinbouw en logistiek.17 In de FruitDelta Rivierenland werkt de gemeente West Betuwe samen met zeven andere Gelderse gemeenten, ondernemers, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en

28 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Mobiliteit en bereikbaarheid van West Betuwe in de regio

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 29

3. STRATEGISCHE OPGAVEN EN AMBITIES

STRATEGISCHE OPGAVEN EN AMBITIES Welke opgaven zijn bepalend voor onze visie

Zoals gezegd, dit hoofdstuk geeft per thema

op de toekomst? Hoe staat West Betuwe er

inhoudelijk richting aan de omgevingsvisie.

momenteel voor? Wat zien we gebeuren in de

De ruimtelijke strategische keuzes die we

toekomst en welke opgaven brengt dit met

maken gelden voor het hele grondgebied

zich mee? Waar liggen koppelkansen met

van de gemeente. Deze worden doorvertaald

andere thema’s en wat willen we uiteindelijk

in een integrale ruimtelijke visie voor West

op de korte en lange termijn bereiken?

Betuwe in 2040 (zie hoofdstuk 4). Vervolgens

In dit hoofdstuk gaan we in willekeurige

werken we deze strategische keuzes

volgorde in op de zeven strategische

gebiedsgericht uit in hoofdstuk 5. In deze

opgaven en ambities voor de fysieke

uitwerking wordt bepaald wat de ambities en

leefomgeving van West Betuwe. Per thema

keuzes betekenen voor elk gebied en waar

gaan we in op de huidige situatie, ofwel ons

gebiedsgerichte prioriteiten liggen.

vertrekpunt. We benoemen de relevante trends, ontwikkelingen en opgaven voor de gemeente West Betuwe. Ook formuleren we per thema welke ambities dit voortbrengt.

32 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

3.1 GEZONDE EN LEEFBARE LEEFOMGEVING AMBITIES: ●

West Betuwe ontwikkelt zich als een gemeente waarin de leefomgeving op een positieve manier bijdraagt aan de gezondheid van onze inwoners en bezoekers.

●

De fysieke leefomgeving nodigt uit tot bewegen en ontmoeting in de directe woonomgeving. Bijvoorbeeld door meer en veilige(re) routes voor langzaam verkeer (wandelen, fietsen), voldoende rustplekken, ruimte voor goed toegankelijke openbare ruimte, koele verblijfplaatsen en een centrale speelplek te bieden in de kernen. Dit vraagt op sommige plekken een kwaliteitsslag in de openbare ruimte en voorrang voor de fietser, voetganger en openbaar vervoer.

●

Ontmoeting is belangrijk voor onze gezondheid en daarom kiezen we voor het behoud van een ontmoetingsplek in iedere kern.

●

We koesteren onze gezonde leefomgeving: groen maakt mensen gezond en gelukkig. Meer biodiversof klimaatadaptief groen en ecologische verbindingen tussen de natuurgebieden zorgen hiervoor. Hiermee versterken we de biodiversiteit, de kwaliteit van de bodem en kunnen we ook de effecten van klimaatverandering beperken.

●

In West Betuwe gaan we uit van een inclusieve samenleving: iedereen kan en mag meedoen in onze maatschappij. Onze ambitie is te zorgen voor toegankelijke openbare ruimten, een goede en veilige infrastructuur, waaronder OV- en fietsverbindingen (zie ook paragraaf 3.3), en toegankelijke en gezonde (openbare) gebouwen.

●

Voor ouderen zetten we in op ‘vitaal ouder worden’. Bewegen draagt bij aan het fitter en gezonder voelen. We kijken daarom naar mogelijkheden voor het innoveren van sportaccommodaties in de woonomgeving.

●

Omwille van de gezondheid gaan we zorgvuldig om met het afwijken van streefwaarden voor milieubelasting op woningen en andere gevoelige locaties, dat kan er bijvoorbeeld toe leiden dat in bepaalde gebieden het realiseren van woningbouw niet mogelijk is of duurder wordt.

●

De gemeente West Betuwe wil een veilige fysieke leefomgeving bieden aan haar inwoners en bezoekers. In samenwerking met de veiligheidsregio, omgevingsdienst en overige partners draagt zij zorg voor een ruimtelijke ordeningsproces waarin externe veiligheidsrisico’s vroegtijdig, vanaf de eerste initiatieven, worden onderkend en worden meegewogen bij de inrichting en het gebruik van de ruimte.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 33

West Betuwe nu

en voor een gezonde en veilige woonomgeving. Denk aan

In West Betuwe is het prettig leven. In de kleine kernen

nieuwe woonvormen, zoals kleine wooneenheden met

en hun omgeving is het genieten van het buitenleven in

gemeenschappelijke voorzieningen. De nabijheid van zorg

een mooie karakteristieke omgeving. Ondanks de ligging

is hier wenselijk.

dichtbij grote steden kent West Betuwe geen ‘stads’ gevoel. De inwoners zijn sterk met elkaar verbonden,

Het zorgen voor toegankelijke en bereikbare voorzieningen

mede door de aanwezigheid van de vele verenigingen. Ze

is een belangrijke opgave. Dit geldt niet alleen voor

staan voor elkaar klaar wanneer nodig. Dit uit zich ook in

zorgvoorzieningen, maar ook voor bijvoorbeeld scholen,

de kenmerkende en zogenoemde ‘eilandmentaliteit’: een

ontmoetingsplekken en sportlocaties. Door middel van

groot gevoel van saamhorigheid, ondernemerschap en

veilige wegen en paden kunnen ouderen gemakkelijk

zelfredzaamheid binnen de kernen.

hun zorgvoorziening bereiken en kunnen jongeren veilig met de fiets naar school. Hierdoor kunnen we gevaarlijke

De inwoners van West Betuwe zijn over het algemeen

situaties op drukke plekken en rondom scholen voorkomen.

gezond. Wel zien we bij de ouderen het aandeel met een

Toegankelijk openbaar- of vraaggestuurd vervoer kan

fysieke beperking toenemen. Het gezondheidsniveau onder

hieraan bijdragen. Op deze manier kunnen we ook

ouderen in de regio ligt lager dan gemiddeld in Nederland.

vervoersarmoede in kernen en onder bepaalde doelgroepen

Een gemiddeld lager opleidingsniveau van de inwoners,

tegengaan.

een groter aandeel fysieke arbeid, de laaggeletterdheid en het groot gevoel van zelfredzaamheid dragen hier mogelijk

We zien dat in onze kernen het voorzieningenniveau

aan bij. Het gevoel van ‘we lossen het zelf wel op’ komt dan

afneemt. De dorpshuizen spelen daarom nu en in de

sterk naar voren.

toekomst een belangrijke rol in het faciliteren van ontmoeting en samenkomen. Het onderhouden en het

Opgaven

financieel gezond houden van deze dorpshuizen of andere

De vergrijzing van de bevolking zal naar verwachting

ontmoetingsplekken is een zorg bij onze inwoners en is

de komende jaren verder toenemen. Dit heeft gevolgen

daarom een belangrijke opgave in West Betuwe. Speciaal

voor de zorgvraag in West Betuwe. Zo zijn er voldoende

kijken we ook naar de behoefte van jongeren in de

mantelzorgers en levensloopbestendige of aangepaste

gemeente. We zien dat jongeren na hun studie niet altijd

woningen nodig om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig

meer terugkeren naar onze gemeente. Ze hebben moeite

te laten wonen. Daarnaast hebben ruim 1,7 miljoen

met het vinden van een passende en betaalbare woning.

kinderen en volwassenen in Nederland een matige

Het voorzieningenniveau en de mogelijkheden om elkaar

of ernstige beperking en is een grote groep mensen

te ontmoeten passen ook niet altijd bij de behoefte van

(ongeveer 3,6 miljoen) in mindere mate beperkt. In West

jongeren. We zien het in West Betuwe als een opgave om

Betuwe gaat dit over grofweg 5.000 inwoners met een

jongeren naar de gemeente te trekken en ook te behouden.

beperking. Het is een uitdaging om belemmeringen voor 20

deze groep mensen op te heffen of zoveel mogelijk te

Overal in Nederland recreëren mensen steeds vaker dichtbij

beperken. Voor deze inwonersgroepen liggen kansen voor

huis. Dit vraagt om goede en veilige fiets- en wandelpaden

kleinschalige woonzorgvoorzieningen op lokaal niveau

die zowel verbindingen leggen binnen als tussen de kernen.

34 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

Op deze manier ontstaat een beweegvriendelijk inrichting

stof, geur of luchtvervuiling) en het bevorderen van de

van de openbare ruimte. Hierbij horen voldoende plekken

zelfredzaamheid. Hierin gaat speciale aandacht uit naar

om uit te rusten. Zo kunnen met name ouderen en minder

wijken met een lagere sociaal economische status (SES).

mobiele inwoners genieten van hun eigen woonomgeving

Inclusie is ons uitgangspunt: iedereen kan en mag meedoen

of even een frisse neus halen.

in onze maatschappij. Onze ambitie is om inclusie een aandachtspunt te maken bij elk beleidsonderwerp

In de toekomst zal naar verwachting extreem weer vaker

alle ontwikkelingen en om bewustwording hierover te

en heviger voorkomen. Dit kan zorgen voor verhoogde

bevorderen. Dit gaat over een breed scala aan thema’s

gezondheidsrisico’s zoals bijvoorbeeld hittestress. Het

zoals verkeer, werk, toegankelijkheid van gebouwen en

opvangen van extreem weer zien we als een opgave om

locaties, sport, armoede en communicatie.

mee te nemen bij de inrichting van de openbare ruimte. Denk bijvoorbeeld aan voldoende hoge bomen voor extra

De groene leefomgeving van West Betuwe leent zich in de

schaduw en verkoeling in een dorpskern en het bevorderen

toekomst goed voor sport en bewegen in de buitenlucht.

van voldoende groen in de tuinen van inwoners.

Een beweegvriendelijke leefomgeving draagt bij aan gezonder leven, waarin mensen elkaar in de buitenlucht

Gezondheid gaat niet alleen over de mens. Ook gezondheid

kunnen ontmoeten om te sporten of te ontspannen. Dit

voor dier en bodem draagt bij aan een gezondere fysieke

bereiken we door het creëren van ontmoetingsplekken in

leefomgeving. Het behoud van biodiversiteit is daarmee

elke kern. Ook zorgen we voor toegankelijke wandel- en

een belangrijke opgave. Om de kwaliteit van de bodem

fietspaden en groene corridors met voldoende rustplekken,

en de biodiversiteit te kunnen waarborgen is een andere

koele verblijfplaatsen en bijvoorbeeld beweegtuinen.

manier van grondgebruik nodig. Hiernaast is een goede

Tevens realiseren we in iedere kern een centrale speelplek

luchtkwaliteit belangrijk voor onze gezondheid. Als mensen

met een gevarieerd aanbod, zodat er voldoende speel- en

luchtverontreinigende stoffen en gassen inademen,

ontmoetingsmogelijkheden zijn voor kinderen, jeugd en

waaronder fijn stof en stikstofdioxide, heeft dat negatieve

jongeren, maar ook voor volwassenen jong en oud.22 We

gezondheidseffecten. Daarnaast draagt de uitstoot van

voeren hier zelf de regie over. Rondom deze plekken zorgen

broeikasgassen in de atmosfeer bij aan klimaatverandering.

we voor voldoende klimaatadaptief groen. Dit draagt niet

Op veel plekken in Nederland staan we voor een

alleen bij aan gezondheid, het kan ook de effecten van

enorme uitdaging om de uitstoot van broeikasgassen te

klimaatverandering beperken. Bomen zorgen bijvoorbeeld

verminderen en de luchtkwaliteit te verbeteren.21

voor schaduw op warme dagen.

Ambities

Om ook jongeren aan onze gemeente te binden zetten we

Als gemeente gaan we uit van het model van positieve

ons in voor bredere opleidingsmogelijkheden, passende

gezondheid. Dit gaat naast lichaamsfuncties ook om

voorzieningen en aantrekkelijke woningen. We merken dat

mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven,

vooral de 12-plussers in onze gemeente behoefte hebben

meedoen en dagelijks functioneren. We zetten daarom

aan activiteiten en voorzieningen. Voor hen zetten we in op

niet alleen in op het faciliteren van beweging, maar ook

sport, spel en ‘hang’ faciliteiten.23 Voor ouderen zetten we in

op het tegengaan van overlast van verkeer (geluid, trilling,

op ‘vitaal ouder worden’. Bewegen draagt bij aan het fitter

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 35

en gezonder voelen. We kijken daarom naar mogelijkheden

toekomstige regelgeving omtrent omgevingsveiligheid

voor het innoveren van sportaccommodaties en het

beschouwd, afgewogen en meegenomen in het ruimtelijk

bevorderen van sport onder ouderen, zoals ‘walking

ontwerp. Voor zover mogelijk worden risicobronnen

football’ en zwemmen.

en –ontvangers zo veel mogelijk van elkaar gescheiden. Bijzondere aandacht heeft de mate van zelfredzaamheid

We koesteren onze gezonde leefomgeving: groen maakt

van mensen en de mogelijkheden om die te vergroten.

mensen gezond en gelukkig. Een ecologische verbinding

In aanvulling op de relevante beoordelingskaders in de

tussen de natuurgebieden zorgt hiervoor en versterkt

regelgeving kiest de gemeente voor enkele ambities ten

biodiversiteit, de kwaliteit van de bodem en kan ook de

behoeve van het bereiken en in stand houden van een

effecten van klimaatverandering beperken. Omwille van de

veilige fysieke leefomgeving. De belangrijkste ambities zijn

gezondheid gaan we zorgvuldig om met het afwijken van

gericht op het al dan niet (onder voorwaarden) toelaten,

streefwaarden voor milieubelasting op woningen en andere

van nieuwe “risicovolle activiteiten” of “(zeer) kwetsbare

gevoelige locaties, dat kan er bijvoorbeeld toe leiden dat

objecten” binnen bepaalde gebieden bij het vaststellen van

in bepaalde gebieden het realiseren van woningbouw niet

gemeentelijke omgevingsbesluiten. Daarnaast spant de

mogelijk is of duurder wordt. De locatie van ontwikkelingen

gemeente zich in om een veilige omgeving te waarborgen

en het huidige gebruik is, en blijft, geschikt voor de functie

bij het vaststellen van besluiten door provincie of rijk,

die zij heeft of krijgt. Hiernaast volgt de gemeente een

waarbij risicovolle activiteiten worden toegelaten op het

milieuvriendelijk grondstromenbeleid om vrijkomende

grondgebied van de gemeente. Dit geldt onder andere

verontreinigde grond verantwoord te hergebruiken.24 Met

voor de besluitvorming rond het toelaten van meer vervoer

betrekking tot geluidsbelasting voeren we gebiedsgericht

van gevaarlijke stoffen over het spoortraject Meteren-Den

geluidsbeleid voor industrie en verkeer met de

Bosch in het kader van het Programma Hoogfrequent Spoor

grenswaarden zoals vastgelegd in de nota Geluidbeleid

(PHS).25

gemeente West Betuwe 2021. De gemeente West Betuwe wil een veilige fysieke leefomgeving bieden aan haar inwoners en bezoekers. In samenwerking met de veiligheidsregio, omgevingsdienst en overige partners draagt zij zorg voor een ruimtelijke ordeningsproces waarin externe veiligheidsrisico’s vroegtijdig, vanaf de eerste initiatieven, worden onderkend en worden meegewogen bij de inrichting en het gebruik van de ruimte. Hierbij worden de risicovolle situaties op grond van de huidige én nieuwe inzichten volgens de huidige Externe Veiligheid (EV)-regelgeving én

36 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

3.2 WONEN EN VOORZIENINGEN AMBITIES ●

We vergroten de woonvoorraad met ten minste 2.200 woningen tot 2030. Als gemeente West Betuwe zorgen we ervoor dat de woningbouwontwikkelingen van De Plantage in Meteren en Beesd Noord bijdragen aan versnelling van de woningbouwproductie.

●

Hiernaast biedt de gemeente West Betuwe ruimte voor bouwen naar de woonbehoefte van de inwoners, onder de voorwaarde dat deze het dorpse karakter en open landschap in West Betuwe beschermen. We willen evenwichtige ontwikkeling in alle kernen, passend bij de aard en schaal van de kern. De gemeente blijft altijd in gesprek met de kernen over een passend woningbouwprogramma.

●

Nieuwe plannen dragen bij aan de diversiteit van de woningvoorraad. De gemeente telt nu relatief veel grotere, grondgebonden gezinswoningen. In de toekomst zullen er meer kleine huishoudens bijkomen. Dit betekent dat er meer kleinere (gestapelde) woningen bijgebouwd zullen worden, mits deze passen in het dorpse karakter. We zetten in alle kernen in op een mix van duur, middelduur en goedkoop zijn om zo voor alle doelgroepen woningen te realiseren.

●

We zetten in op tijdelijke flexibele woonvormen en collectieve wooninitiatieven door onder andere ruimte te bieden aan Tinyhouses, collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) en huisvesting voor arbeidsmigranten.

●

We stimuleren dat senioren zo lang en gezond mogelijk thuis kunnen wonen. Daarom kiezen we voor de realisatie van seniorenhuisvesting nabij dagelijkse voorzieningen, zorg en vervoer.

●

De gemeente West Betuwe stimuleert en faciliteert energiebesparing, het isoleren van huizen en het leggen van zonnepanelen op bestaande huizen om het energieverbruik terug te dringen en woningen zoveel mogelijk “aardgasvrij-gereed” te maken. Ook zetten we in op het verbeteren en klimaatadaptief maken van de woonomgeving. De gemeente bezit geen woningen, dus dit vraagt ook om een forse inzet van de particulier.

●

We zetten in op het versterken van leefbare kernen waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten. Hiervoor behouden we een ontmoetingsplek (dorpshuis of MFC) in elke kern.

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 37

West Betuwe nu

cultuurhistorie en leefbaarheid voorop staan. Onze 26

We zijn als West Betuwe een groeiende gemeente als het

kernen kennen een actief verenigingsleven en de onderlinge

gaat om het inwonersaantal. Het aantal inwoners is de

verbondenheid is groot. Dagelijkse voorzieningen zoals

afgelopen jaren met ongeveer 1% per jaar gegroeid. Als we

een supermarkt of scholen zijn vooral in de wat grotere

kijken naar de samenstelling van onze inwoners zien we

kernen aanwezig. Bewoners maken ook gebruik van de

dat West Betuwe momenteel bovengemiddeld te maken

voorzieningen in de grotere kernen net buiten de gemeente

heeft met vergrijzing. Het aantal huishoudens ouder dan 75

zoals Culemborg, Leerdam, Gorinchem, Zaltbommel en Tiel.

bedraagt in West Betuwe 29,9%, tegen 27,6% in Nederland

De centrale ligging van onze gemeente in Nederland maakt

als geheel. Het aantal huishoudens onder de 35 is juist veel

stedelijke voorzieningen en werklocaties in de Randstad

lager (13%, tegen 19,7% voor Nederland). Hiernaast kennen

goed bereikbaar. In West Betuwe is het goed wonen, zowel

we een groot aandeel aan kleine huishoudens, onder

voor Betuwenaren, die hier al generaties wonen, als voor

andere als gevolg van de vergrijzing. Van de ca. 20.000

nieuwkomers, uit – vooral – de omgeving van Utrecht.

huishoudens is ruim een kwart alleenstaand. Ruim 40% is

In West Betuwe is de onderwijsinstelling Yuverta MBO

een huishouden met kinderen, en de resterende krappe 35%

(land- en tuinbouw) gevestigd in Geldermalsen. Een Fruit

betreft paren zonder (thuiswonende) kinderen.

Tech Campus in Geldermalsen is in ontwikkeling. Voor HBO en WO instellingen liggen er buiten de regio mogelijkheden,

De West Betuwse woningmarkt telt in 2021 circa 21.000

zoals hogescholen in Utrecht, Nijmegen, Arnhem en Den

woningen. In de periode 2012-2019 zijn er circa 1.500

Bosch of de universiteiten in Utrecht of Nijmegen.

woningen bijgekomen, waarvan 400 in De Plantage in Meteren. De totale woningmarkt bestaat grotendeels

Opgaven

grondgebonden eengezinswoningen. Ook bestaat de

Volgens de bevolkingsprognoses zal West Betuwe naar

gemeente voor een aanzienlijk deel uit woningen die in

verwachting tot 2040 groeien: van ruim 51.000 inwoners nu

particulier eigendom zijn. Hoewel dit per kern verschilt

naar ca. 58.000 tot 60.000 inwoners.26 Deze groei bestaat

liggen de woningprijzen relatief hoog (13% duurder

deels uit autonome groei, alsmede groei door vestigers

dan nationale gemiddelde). Woningen in Asperen en

van buiten de gemeentegrenzen. De afgelopen jaren zien

Heukelum zijn gemiddeld wat minder duur; hier bevindt

we een toenemende migratie en vraag naar woningen

zich momenteel ook gemiddeld het grootste aandeel

van huishoudens uit de Randstad, met name uit Utrecht.

sociale huur. Een aanzienlijk deel de woningen heeft

Naar verwachting zal hierdoor de vraag naar woningen

een energielabel A of B. Dit is hoger dan gemiddeld in

in de gemeente verder toenemen: ten minste 2.200 extra

Nederland (42% in West Betuwe tegenover 36% landelijk).

woningen tot 2030.27

Uit het klimaatakkoord volgt dat in 2050 vrijwel alle woningen CO2-neutraal moeten zijn. Dit betekent dat

Ook verandert de kwalitatieve woningbehoefte van West

nog een forse stap nodig is bij het isoleren, besparen en

Betuwenaren of in West Betuwe de komende jaren. Deze

opwekken van energie in woningen.

verandering is onder andere het gevolg van demografische ontwikkelingen. In heel Nederland zal tot 2050 de bevolking

We beschikken in West Betuwe over een aantrekkelijk

vergrijzen, zoals gezegd geldt dit ook voor West Betuwe.

woon- en leefklimaat, waar rust, ruimte, groen,

De komende jaren zal het aandeel inwoners dat ouder is

38 |

ONS WEST BETUWE

OPGAVEN EN AMBITIES

TOEKOMSTVERHAAL

GEBIEDSUITWERKING

UITVOERING

dan 75 jaar stijgen, van 8% in 2021 naar 17% in 2050.28

koopwoningen, betekent dit dat er vanuit particuliere

Langer gezond zelfstandig wonen vraagt voor onze oudere

woningeigenaren een grote inspanning nodig is voor het

inwoners om woningen, leefomgeving, voorzieningen en

isoleren, het besparen en het opwekken van energie. Ook

mobiliteit die daarvoor geschikt zijn. De vergrijzing zorgt

ligt er een vernieuwings- en transformatieopgave in de

daarnaast niet alleen voor een woonopgave, maar zal ook

sociale huursector ten aanzien van verduurzaming. Naast

de zorgvraag in de kernen doen stijgen.

het aanpassen van de woningen is het van belang te kijken

29

naar het verbeteren en klimaatadaptief maken van de Hiernaast zien we - mede als gevolg van de vergrijzing

woonomgeving.

- dat het aantal eenpersoonshuishoudens de komende jaren toeneemt. Het West Betuwse woningaanbod

Goed wonen gaat niet alleen over woningen, maar ook

bestaat uit een relatief eenzijdige voorraad met veel

over de kwaliteit en leefbaarheid van de woonomgeving

eengezinswoningen in de koopsector. Als gevolg hiervan

en de voorzieningen. Met name in de kleinere kernen

zijn er weinig passende woningen voor de groeiende groep

staan commerciële en maatschappelijke voorzieningen

kleine huishoudens. Niet alleen betreft dit senioren, maar

zoals winkels, onderwijs en eerstelijnszorg (zoals

ook jonge mensen. Veel jongeren trekken naar de stad voor

huisartsen) onder druk. Door schaalvergroting, toegenomen

studie en werk, maar keren niet terug naar de kernen of het

mobiliteit, ICT diensten, thuisbezorging en veranderende

landelijk gebied. Om een evenwichtige bevolkingsopbouw

consumentenvoorkeuren zijn veel voorzieningen

in onze kernen te houden, is het van belang dat we

verdwenen.30 In een aantal kernen is al voor langere tijd

voldoende en betaalbare woningen kunnen bieden. Met

geen winkel of andere voorziening meer aanwezig. Zo

name voor de kleinere huishoudens. Zo kunnen jongeren

hebben Tricht, Opijnen en Varik sinds enkele jaren geen

in onze gemeente goed en betaalbaar wonen en bieden we

‘eigen’ supermarkt meer. Recentelijk is ook de Troefmarkt

senioren de mogelijkheid om door te stromen.

in Ophemert gesloten.31 De voorzieningen die er nog wel zijn, worden dan ook gekoesterd door de bewoners.

De demografische ontwikkelingen in West Betuwe leiden

Landelijk zien we dat maatschappelijke voorzieningen in

tot een afnemende beroepsbevolking, mede als gevolg van

kleinere kernen steeds vaker geclusterd worden, zoals in

wegtrekkende jonge mensen en de vergrijzende bevolking.

multifunctionele accommodaties of in een ‘Kulturhus’.

Arbeidsmigranten vullen daarom de West Betuwse beroepsbevolking aan. Deze groep zoekt ook een passende

Ambities

woning in West Betuwe, waar eventuele hereniging met hun

We streven ernaar om in alle kernen het woonaanbod

gezin mogelijk is en waar ze kunnen integreren in de buurt.

te kunnen bieden wat past bij de lokale behoefte nu en in de toekomst. Hiervoor geldt dat we werken aan een

Naast het nieuw bouwen en toevoegen van woningen

evenwichtige woningbouwontwikkeling in alle kernen

liggen er in West Betuwe ook opgaven in de bestaande

en dat we in elke kern ruimte bieden aan kleinschalige

woningvoorraad. In navolging van het Klimaatakkoord

ontwikkelingen. Nieuwbouw moet passen bij het dorpse

moeten vrijwel alle woningen in 2050 CO2-neutraal zijn.

karakter, het open landschap en de maat en schaal van

Dat betekent een verduurzamingsopgave voor een groot

de kern. Bij transformatie of inbreidingslocaties is het

deel van de woningen in West Betuwe. Gezien het aantal

mogelijk om (iets) te verdichten, dat wil zeggen: het aantal

OMGEVINGSVISIE WEST BETUWE | 39

woningen in een gebied te vergroten. Daarbij stellen we wel

afspraken. Nieuwbouw alleen zal dus niet voldoende zijn.

als voorwaarde dat het plan als geheel voldoende ruimte en

Kwaliteitsverbetering en het aanpassen van bestaande

groen behoud, en daarmee een dorps karakter. We plannen

woningen is ook hard nodig om te kunnen voorzien in de

geen inbreidingslocaties waar dit de dorpse

woonbehoefte nu en in de toekomst.35 Hiernaast is het

ruimtelijkheid en sfeer aantast. Om deze reden

vanuit de energietransitie en klimaatopgave van belang

sluiten we uitbreidingslocaties niet op voorhand

om energiebesparende en klimaatadaptieve maatregelen

uit. Uitbreidingslocaties zijn altijd maatwerk. Zowel

te treffen. We stimuleren we energiebesparing, het

binnen dorpskernen, waar we kenmerkende open

aanbrengen isolatie en zonnepanelen op huizen om het

ruimtes beschermen, als in het buitengebied, waar we

energieverbruik terug te dringen en woningen zoveel

zoekgebieden aanwijzen waar op korte termijn of in de

mogelijk “aardgasvrij-gereed” te maken. We stimuleren

toekomst woningbouw mogelijk is.32 In de kerngerichte

bewonersinitiatieven en pilots om woningverduurzaming te

uitwerkingen kijken we naar de passende mogelijkheden

versnellen.36 Voor sociale huurwoningen is het onze ambitie

per kern.

om in 2030 een CO2-neutrale voorraad te hebben. Nieuwe sociale huurwoningen zijn bij oplevering aardgasvrij en

We vinden het belangrijk dat nieuwbouwplannen een

hebben tenminste energielabel A.37

goede mix van duur, middelduur en goedkoop zijn om zo voor alle doelgroepen te kunnen bouwen. Hiermee willen

Als gemeente willen we dat bewoners elkaar in West

we ruimte bieden voor de vraag vanuit de eigen bevolking.

Betuwe kunnen ontmoeten. Om de leefbaarheid en

Met nieuwbouw, herstructurering en transformatie willen

vitaliteit van de kernen te bevorderen zetten we in op een

we tevens de doorstroming van ouderen maximaal

ontmoetingsplek in elk van de 26 kernen. Als gemeente

bevorderen. Voor bestaande plannen zoeken we

willen we initiatieven en activiteiten die ontmoeting

gezamenlijk met ontwikkelaars, corporaties en provincie

bevorderen maximaal faciliteren. In sommige kernen liggen

naar mogelijkheden om voldoende sociale huurwoningen

er mogelijkheden om de functie ontmoeting te combineren

toe te voegen. We faciliteren starters bij het kopen

met sport, primair onderwijs en/of zorg. We weten echter

van een betaalbare woningen. Op een aantal locaties

dat woningbouw in de kleinere kernen (<2.000 inwoners)

versnellen we de woningbouwproductie de komende jaren.

niet bijdraagt aan het behoud van deze voorzieningen.

De Plantage wordt niet in 2036, maar in 2030 al volledig

We zetten daarom als West Betuwe vooral in op een

gerealiseerd. Ook krijgt het ontwikkelen van 150 woningen

goede bereikbaarheid van voorzieningen door slimme

in Beesd prioriteit.34 Hiernaast stimuleren we collectieve

mobiliteitsoplossingen voor alle inwoners. Denk hierbij

wooninitiatieven en tijdelijke flexibele woonvormen. Ook

aan een buurtbus en belbus. Of aan meer innovatieve

bouwen we klimaatadaptief en duurzaam met oog voor

concepten als de dorpsbus, de West Betuwe-expres

natuur.

(elektrisch vervoer, en altijd oproepbaar) of de watertaxi.