Bijlage 1 bij RIB 2021 193 - Cultuurhistorische verkenning Nijverheidslaan
Tekst van het document
Inhoud Inleiding ................................................................................................................................. 2 1
Samenvatting.................................................................................................................. 3
2
Beleidskader ................................................................................................................... 4
3
Historisch stedenbouwkundige analyse ............................................................................. 5 3.1 Ontwikkelingsgeschiedenis van de Middeleeuwen tot rond 1850 ................................................. 5 3.2 De periode 1880 – begin twintigste eeuw .....................................................................................7 3.3 De periode 1918 tot en met eind Tweede Wereldoorlog............................................................... 9 3.4 De periode na de Tweede Wereldoorlog .....................................................................................10
4
Cultuurhistorische waarden ............................................................................................ 12 4.1 In beleid vastgelegde cultuurhistorische waarden.......................................................................12 4.2 Overige cultuurhistorische waarden ...........................................................................................12
Bronnen ............................................................................................................................... 15 Bijlage .................................................................................................................................. 16 Colofon ................................................................................................................................ 16
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Inleiding Per 1 juni 2019 zijn de gemeenten Weesp en Amsterdam ambtelijk gefuseerd. In 2022 zal de definitieve gemeentelijke herindeling plaatsvinden. Weesp wordt dan voor een periode van drie jaar een apart ‘stadsgebied’ naast de bestaande stadsdelen. Deze situatie wordt in 2025 geëvalueerd. De gemeente Amsterdam (Monumenten en Archeologie) wil voor het ‘nieuwe’ stedelijke gebied de bovengrondse cultuurhistorische waarden beter in beeld krijgen, met name buiten het centrum en het beschermde stadsgezicht van Weesp. Daarom zijn nu vijf cultuurhistorische verkenningen gemaakt, voor het Bedrijventerrein Nijverheidslaan; Het Domijn; Verlengd Buitenveer/gemaal Aetsveld-Oost; Weesp-Zuid jaren 50 gebied en het Landelijk gebied. Voor de ondergrondse cultuurhistorische waarden verwijzen we naar het rapport Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart gemeente Weesp (MenA 2013). Bij cultuurhistorische waarden gaat het over sporen, objecten, patronen en structuren die zichtbaar of niet zichtbaar onderdeel uitmaken van onze leefomgeving en een beeld geven van een historische situatie of ontwikkeling. In veel gevallen bepalen deze cultuurhistorische waarden de identiteit van een plek of gebied en bieden ze aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Het is meestal niet nodig alle cultuurhistorische elementen aan te wijzen als beschermd monument of gezicht.
Het is wel van belang dat cultuurhistorische waarden worden betrokken in de planvorming en worden meegewogen in de besluitvorming over de inrichting van een gebied.
Afbeelding 1: Het onderzochte gebied (BAG-viewer, 2021).
2
C 21-098 November 2021 Definitief
1
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Samenvatting
Het bedrijventerrein Nijverheidslaan ligt aan de noordoostkant van de binnenstad van Weesp. Het gebied is gesitueerd tussen de Vecht, de spoorlijn, de Korte Muiderweg en de historische begraafplaats Landscroon (1829). Op het terrein is gedeeltelijk watergebonden en daarnaast andere bedrijvigheid gevestigd. Ook zijn er enkele publieksgerichte functies (bouwmarkt, autobedrijf) en staan aan de Vecht drie kantoorvilla’s (2001). Aan de westkant van deze villa’s, tussen de spoorlijn en de Nijverheidslaan, ligt sinds ongeveer 2000 een braakliggend terrein. In 2020 heeft de gemeente Weesp met een projectontwikkelaar een anterieure overeenkomst gesloten om hier 115 woningen te bouwen. Het bedrijventerrein vindt zijn oorsprong in 1918 toen aan de Korte Muiderweg een gasfabriek werd gebouwd. In de jaren 30 vestigden zich onder andere margarinefabriek De Valk, die zowel koosjere als nietkoosjere margarine produceerde, en W. Gimpel’s Zeepfabriek in het gebied. Na circa 1950 raakten de ontwikkelingen in een stroomversnelling. De Vechtdijk werd, met de eerder aangelegde noordelijke insteekweg richting de rivier, omgevormd tot de huidige Nijverheidslaan. De bedrijfsbebouwing nam flink toe. Het gebied raakte gaandeweg min of meer vol.
Het insteekkanaal vanaf de Vecht aan de zuidkant verdween rond 1980, terwijl de rechthoekige havenplas aan de noordkant eerst werd verkleind en uiteindelijk rond 2000 geheel verdween. Het terrein en de bebouwing vertegenwoordigen beperkte cultuurhistorische waarden. In een deel van het tracé van de Nijverheidslaan is de vroegere Vechtdijk herkenbaar. Er is echter geen sprake meer van een herkenbaar dijkprofiel. De randen van het gebied – de rivier de Vecht met het karakteristieke bochtige tracé en de Korte Muiderweg als historische verbinding met Muiden – zijn historisch-landschappelijk waardevol. Aan de noordwestkant grenst de Nijverheidslaan aan begraafplaats Landscroon, gemeentelijk monument. De huidige bebouwing op het bedrijventerrein bestaat voor het grootste deel uit panden van na 1980, waaraan geen cultuurhistorische en/of architectonische waarden zijn verbonden. Naast de twee als ‘karakteristiek pand’ aangewezen gebouwen (Korte Muiderweg 4 en 6) zijn er enkele een- en tweelaagse bedrijfspanden uit de jaren 50 en 60 die, meer en minder ingrijpend verbouwd, enige waarde hebben als voorbeelden van typische, eenvoudige wederopbouwarchitectuur (Nijverheidslaan 9, 11, 26 en 36). Er staat nog één gebouw waaraan een specifieke functie afleesbaar is, een trafohuisje uit 1953 (nr. 24).
3
C 21-098 November 2021 Definitief
2
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Beleidskader
Naar aanleiding van de Modernisering van de Monumentenwet en de wijziging van artikel 3.1.6 van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro, d.d.17 juni 2011, Staatsblad 5 juli 2011, nr. 339) dient per 1 januari 2012 bij het maken van bestemmingsplannen een beschrijving te worden opgenomen “van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden”. In de toelichting van de Bro staat dat dit betekent dat gemeenten een analyse moeten verrichten van de cultuurhistorische waarden en daar conclusies aan verbinden die in een bestemmingsplan verankerd worden. Dit vermindert de noodzaak tot het aanwijzen van nieuwe beschermde monumenten, omdat aan het belang van de cultuurhistorie dan waarde wordt toegekend via het proces van de ruimtelijke ordening. Voor Amsterdam komt het verankeren van de cultuurhistorie in het proces van ruimtelijke ordening en transformatieopgaven ook aan bod in de Beleidsnota ‘Ruimte voor Geschiedenis’ (vastgesteld 13 april 2005), ‘Spiegel van de Stad, visie op het erfgoed van Amsterdam’ (vastgesteld 14 november 2011) en in ‘Erfgoed voor de stad, agenda voor het erfgoed in een groeiend Amsterdam’ (vastgesteld 5 juli 2016).
De Informatiekaart Landschap en Cultuurhistorie van de provincie Noord-Holland is een geografische uitwerking van de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018). De kaart geeft in zijn algemeenheid informatie over landschapstypen, aardkundige waarden, cultuurhistorische objecten/monumenten, archeologische verwachtingen en structuurdragers als militaire structuren en historische dijken. Deze informatiekaart is voor wat betreft bovengrondse cultuurhistorische waarden vooral gericht op gemeenteoverschrijdende zaken. Het is daarom niet gericht op de specifiek Amsterdamse waarden, en het geeft daar dan doorgaans ook geen beeld van – hetgeen niet wil zeggen dat er geen waarden zijn.
4
C 21-098 November 2021 Definitief
3
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Historisch stedenbouwkundige analyse
3.1 Ontwikkelingsgeschiedenis van de Middeleeuwen tot rond 1850 In de Middeleeuwen is vanaf circa 1100 het veen- en klei-op-veengebied aan weerszijden van de rivier de Vecht ontgonnen. De Vecht diende hierbij als ontginningsbasis (weg en/of water van waaruit de agrarische percelen uitgezet werden). De grond werd in min of meer haaks op de rivier staande stroken verkaveld. Op de wat hoger gelegen zones vlak langs de Vecht kwam een meer blokvormige verkaveling tot stand. De ontginningen vormden later in de Middeleeuwen de basis voor de indeling in polders, waterstaatkundige eenheden ten behoeve van vooral de afwatering. Eén van deze polders is de Bloemendalerpolder, aan de westzijde van de Vecht en aan de noordkant van de stad. De kaart van Jacob van Deventer van Weesp uit circa 1550 geeft de stad op dat ogenblik weer, met ook een deel van de Bloemendalerpolder. Vanuit de stad loopt door de polder in noordelijke richting de weg naar Muiden, nu de Korte Muiderweg. Ten oosten van de weg stroomt de Vecht via een flinke meanderbocht. Tussen de rivier en de polder ligt de Vechtdijk. Op de kaart is het grondgebruik buiten de stad aangegeven als weiland. Het buitendijkse gebied langs de Vecht, waaronder dat aan de noordelijke bocht, is donkergroen gekleurd: griend, moeras. Het huidige bedrijventerrein Nijverheidslaan ligt ter hoogte van deze bocht.
Op de kaart van Covens en Mortier uit 1749 wordt het terrein buiten de noordelijke bocht, naar de vorm ‘t Nesland genoemd (nes = uitstekend stuk land). Ten noorden daarvan is een buitenplaats aangegeven, genaamd Landscroon. Deze was vermoedelijk eind zeventiende eeuw voortgekomen uit een eerdere boerderij. Ten westen van het Nesland ligt in 1749 buitendijks een waterplas (eendenkooi?).
Afbeelding 2: Deel van de kaart van Weesp door Jacob van Deventer uit circa 1550.
5
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Afbeelding 3: Deel van de kaart van Covens en Mortier uit 1749.
De Topografisch-militaire Kaart van rond 1850 laat zien dat de Bloemendalerpolder toen vrijwel geheel in agrarisch gebruik was (weiland), op de zuidpunt na. Daarin was in de zeventiende eeuw het noordelijk deel van de vesting Weesp aangelegd. Even ten noorden van de stad was aan de Korte Muiderweg in 1825 de begraafplaats Landscroon aangelegd. Om deze te kunnen realiseren was de gelijknamige buitenplaats aangekocht. Deze werd vervolgens omgevormd tot begraafplaats. De kaart laat de landschappelijke karakteristiek van het gebied langs de Vecht aan de noordkant van Weesp duidelijk zien. Er ligt een binnenbocht van de Vecht, waar aan de buitenkant van de rivierdijk aanslibbing heeft plaatsgevonden. Daarmee is het bovengenoemde Nesland ontstaan. De kaart laat zien dat het terrein gedeeltelijk van een kade is voorzien. Het resterend deel is aangegeven als ‘moeras’. De tegenoverliggende buitenbocht is uitgesleten, zodat het geheel een meanderbocht vormt. Aan de Vechtdijk in de buurt van de Korte Muiderweg laat de kaart kalkovens zien. Volgens het kadastraal minuutplan uit circa 1820 stond er ook nog een moutmolen, dichterbij de kruising met de weg.
6
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Afbeelding 4: Weesp en omgeving op de Topografisch-militaire Kaart van rond 1850.
3.2 De periode 1880 – begin twintigste eeuw Was in de achttiende eeuw en in het grootste deel van de negentiende eeuw de ruimtelijke dynamiek ten noorden van Weesp vrij gering, rond 1870 veranderde dat met de aanleg van de spoorlijn AmsterdamAmersfoort. Deze werd in 1874 in gebruik genomen en liep via Weesp, Naarden-Bussum en Hilversum. De topografische kaart 1:25.000 van rond 1880 geeft de spoorlijn weer, met het station Weesp bij de Korte Muiderweg en een spoorbrug over de Vecht. De spoorlijn doorsneed het terrein tussen de Vechtdijk en de Korte Muiderweg; het stukje polder ten westen van het spoor raakte hierdoor afgesneden. Omdat het spoor naar de Vechtbrug verhoogd moest worden aangelegd, kreeg het tracé vorm als spoordijk. Deze ging over korte afstand ook als Vechtdijk functioneren. De nabijgelegen verbinding tussen de kalkovens en de Korte Muiderweg is rond 1890 nog rechtgetrokken. In de rest van het gebied veranderde weinig, het grondgebruik bleef voornamelijk grasland. Dat geldt ook voor het met kades omgeven Nesland. Het buitendijkse gebied ten westen daarvan bleef moeras.
7
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Afbeelding 5: Topografische kaart 1:25.000, rond 1880.
Afbeelding 6: De gasfabriek met de bijbehorende asbelt, 1918.
8
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
3.3 De periode 1918 tot en met eind Tweede Wereldoorlog Op 31 juli 1918 verleenden B&W van Weesp vergunning voor het bouwen van een gasfabriek aan de Korte Muiderweg, op een terrein dat doorliep tot aan de Vecht, net ten westen van het moeras naast de Nes. Ook werd aan het water een asbelt (stortplaats productie-afval) aangelegd. Dit was min of meer het begin van de verdere ontwikkeling van het gebied als bedrijventerrein, al bleef het ontwikkelingstempo vooralsnog laag. Een luchtfoto, gemaakt tussen 1920 en 1930, laat het bedrijventerrein zien. De bedrijvigheid is geheel georiënteerd op het water. Op het terrein tussen het Nesland en de asbelt staan bedrijfsgebouwen (werf?). Er is een insteekhaven naar de Vecht gegraven. Opvallend is dat het Nesland zelf onder water staat; de achtergrond hiervan is niet duidelijk. Het terrein aan de noordkant is in gebruik voor opslag. Gaandeweg kwam er meer bedrijvigheid. Voorbeelden zijn margarinefabriek De Valk, die zowel koosjere als niet-koosjere margarine produceerde en W. Gimpel’s Zeepfabriek, beide in de jaren 30 in het gebied gevestigd. De zeepfabriek was naast de margarinefabriek gesitueerd. De zeep werd mede gemaakt van restproducten van de fabricage van margarine. Op de topografische kaarten tot de Tweede Wereldoorlog staan de bouwactiviteiten nog niet weergegeven.
Afbeelding 7: Deel luchtfoto 1920-1930 (Beeldbank Defensie, 2155_005263). De gasfabriek is te herkennen aan de ronde gashouder.
9
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
3.4 De periode na de Tweede Wereldoorlog De topografische kaart 1:25.000 van 1949 laat de ontwikkeling tot globaal dat moment zien. De meeste bedrijven staan aan de kant van de Vecht en worden ontsloten door twee insteekwegen vanaf de Korte Muiderweg. De bedrijfsgebouwen liggen gedeeltelijk op opgehoogd terrein dat het tracé van de dijk langs de Vecht vervangt. Daarbuiten is de (lage) dijk nog wel aanwezig. De opslag aan de oostkant van het Nesland is vervangen door een rechthoekige havenplas. Het Nesland ligt weer droog, de omringende kade is op de kaart herkenbaar. In de volgende decennia nam de bedrijfsbebouwing verder toe. Het resterende deel van de Vechtdijk werd, met de noordelijke insteekweg, omgevormd tot de huidige Nijverheidslaan. De topografische kaarten 1:25.000 vanaf 1961 laten zien dat de bedrijfsbebouwing aan de Nijverheidslaan flink toeneemt. Het gebied raakt min of meer vol. Het insteekkanaal aan de zuidkant verdween rond 1980, terwijl de rechthoekige havenplas eerst werd verkleind en uiteindelijk rond 2000 geheel verdween. In de jaren 90 werden diverse fabrieksgebouwen op het toenmalige Terlin-terrein (eigendom Solphay Duphar) gesloopt, zodat het terrein, dat ook de vroegere asbelt van de gasfabriek omvatte, geschikt kon worden gemaakt als kantorenlocatie. De eerste fase, bestaande uit drie kantoorgebouwen aan de Vecht, is in 2001-2002 gerealiseerd.
Daarna bleef verdere ontwikkeling uit. In juli 2020 heeft de gemeente Weesp met projectontwikkelaar Blauwhoed en Aalberts Ontwikkeling een anterieure overeenkomst (vóór de vaststelling van een exploitatieplan) gesloten om hier 115 woningen te bouwen (Weesper Nieuws 11 juli 2020).
Afbeelding 8: Topografische kaart 1:25.000, 1949.
10
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Afbeelding 9: Deel van de Nijverheidslaan in de jaren 60.
Afbeelding 10: Topografische kaart 1:25.000, 1980.
11
C 21-098 November 2021 Definitief
4
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Cultuurhistorische waarden
4.1 In beleid vastgelegde cultuurhistorische waarden Ruimtelijke structuren Het bedrijventerrein Nijverheidslaan ligt buiten het rijksbeschermd stadsgezicht Weesp en is sinds 2017 welstandsvrij op grond van een beleidswijzing van de gemeente Weesp. Gebouwen Er zijn op het terrein geen rijks-, provinciale of gemeentelijke monumenten aanwezig. In het Monumenten Inventarisatie Project jongere bouwkunst en stedebouw 1850-1940 (MIP), uitgevoerd begin jaren 90, zijn geen gebouwen aan de Nijverheidslaan opgenomen. De panden Korte Muiderweg 4 en 6 zijn in 2013 aangewezen als ‘karakteristieke panden’. Deze zijn op de verbeelding van het bestemmingsplan aangeduid met 'cultuurhistorische waarden’. Dit houdt in dat voor sloop van zo’n pand een omgevingsvergunning noodzakelijk is en dat het college van B&W advies moet vragen aan de monumentencommissie van Weesp voordat zij een besluit neemt over de vergunning. Het is niet duidelijk of Korte Muiderweg 4 en 6 een historische relatie met het bedrijventerrein hebben. Gezien het bouwjaar (1905) ligt alleen een relatie met de kalkoven voor de hand. (Zie bijlage: Beschrijving Korte Muiderweg 4 en 6).
4.2 Overige cultuurhistorische waarden Ruimtelijke structuren In een deel van het tracé van de Nijverheidslaan is de vroegere Vechtdijk herkenbaar. Er is echter geen sprake meer van een herkenbaar dijkprofiel. De randen van het gebied – de rivier de Vecht met het karakteristieke bochtige tracé en de Korte Muiderweg als historische verbinding met Muiden – zijn historisch-landschappelijk waardevol. Aan de noordwestkant grenst de Nijverheidslaan aan begraafplaats Landscroon, gemeentelijk monument. Gebouwen De huidige bebouwing op het bedrijventerrein bestaat voor het grootste deel uit panden van na 1980, waaraan geen cultuurhistorische en/of architectonische waarden zijn verbonden. Enkele een- en tweelaagse bedrijfspanden uit de jaren 50 en 60, meer en minder ingrijpend verbouwd, hebben enige waarde als voorbeelden van typische, eenvoudige wederopbouwarchitectuur (Nijverheidslaan 9, 11, 26 en 36). Er staat nog één gebouw waaraan een specifieke functie afleesbaar is, een trafohuisje uit 1953 (nr. 24). In augustus 2020 is de schoorsteen van De Valk gesloopt (een verzoek van Erfgoedvereniging Bond Heemschut om deze op de monumentenlijst te plaatsen kwam net te laat). Momenteel (voorjaar 2021) wordt daar, het bedrijfs- en kantorencomplex De Weesperpoort gebouwd.
12
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Afbeelding. 11: Nijverheidslaan 9 uit 1960, zie ook afbeelding 9 met ansichtkaart jaren 60.
Afbeelding 12: Nijverheidslaan 11 uit 1963, zie ook afbeelding 9 met ansichtkaart jaren 60.
13
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Afbeelding 13: Nijverheidslaan 24, trafohuisje uit 1953.
Afbeelding 14: Nijverheidslaan 36, loods met betonnen raamkozijnen in de zijgevel.
14
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Bronnen Publicaties • Drunen, M. van. Karakteristieke panden in Weesp. Versie 4, oktober 2012 (Gemeente Weesp). • Kerkhoven, A.A., Weesp, Nijverheidslaan 17 Gemeente Weesp (Noord-Holland). Een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Utrecht 2014 (Transect-rapport 496). • Weesp Gemeentebeschrijving, herziene versie, april 1992. Monumenten Inventarisatie Project NoordHolland. Haarlem 1993 (Provincie Noord-Holland). • Zondergeld-Hamer, A.J. en G.R. Zondergeld, Geschiedenis van Weesp, 3 dln. 1990-2016. Websites • https://fabriekofiel.com/weesp/ • https://www.joodsamsterdam.nl/weesp/ • https://www.buitenplaatseninnederland.nl/weesp-landskroon.html • https://www.weesp.nl/monumenten/gemeentelijke-monumenten_41781/rubriek/korte-muiderweg_3305.html • https://www.weesp.nl/monumenten/gemeentelijke-monumenten_41781/ • http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000015403&page=40 • https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=386&miaet=1&micode=GAW150&minr=1859681&miview=inv2&milang=nl • http://www.radarstation.nl/download/raap-bloemendalerpolder-kaart.pdf • https://www.ivw-weesp.nl/bedrijventerreinen
15
C 21-098 November 2021 Definitief
Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie
Bijlage Beschrijving Korte Muiderweg 4 en 6 (Karakteristieke panden in Weesp, 2012, p. 60).
Colofon Datum: Status: Tekst en onderzoek: Redactie:
november 2021 definitief Marinus Kooiman Jeroen Schilt
© Monumenten en Archeologie, Gemeente Amsterdam, 2021 Postbus 10718, 1001 ES Amsterdam, erfgoed@amsterdam.nl De kennis uit deze uitgave mag door derden gebruikt worden voor niet-commerciële doeleinden mits van bronvermelding sprake is. Bij vermenigvuldiging op enigerlei wijze voor commerciële doeleinden voorafgaande schriftelijke toestemming van MenA nodig. MenA aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. MenA doet zelf altijd haar uiterste best rechthebbende te vermelden en waar nodig om toestemming voor gebruik te vragen. Mocht u van mening zijn dat uw copyright geschaad is dan verzoeken we contact met ons op te nemen.
16