Bijlage 1 bij RIB 2021 181 - Plan van aanpak restauratie Landscroon

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie Plan van aanpak restauratie Landscroon

CONCEPT 6 oktober 2021

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Inhoud

1 Aanleiding .............................................................................................................. 4 1.1 Begraafplaats Landscroon ........................................................................................................ 4 2 Doel: Veiligheid op en behoud van Landscroon .......................................................... 5 2.1 Beschrijving huidige situatie ..................................................................................................... 5 2.2 Beoogde resultaten .................................................................................................................. 6 2.2.1 Het groen............................................................................................................................... 6 2.2.2 De graftekens ........................................................................................................................ 6 2.2.3 Wat willen we niet? ................................................................................................................ 6 3 Fasering..................................................................................................................

7 3.1 Voorbereiding ............................................................................................................................7 3.1.1 Inventarisatie Landscroon .......................................................................................................7 3.1.2 Inventarisatie actoren ............................................................................................................ 8 3.1.3 Prioritering en kosten indicatie............................................................................................... 8 3.1.4 Vaststellen uitgangspunten restauratie.................................................................................. 9 3.1.5 Collegebesluit ....................................................................................................................... 11 3.2 Uitvoering................................................................................................................................ 11 3.2.1 Overdracht aan beheerder .................................................................................................... 11 3.2.2 Start uitvoering .....................................................................................................................

11 3.3 Nazorg .....................................................................................................................................12 3.3.1 Na de restauratie ...................................................................................................................12 3.3.2 Blijvende bekendheid geven aan Landscroon........................................................................12 3.3.3 Aanbevelingen ......................................................................................................................12 4 Samenvatting ....................................................................................................... 13 Bijlage 1 Beschrijving gemeentelijk monument Landscroon......................................... 14 Bijlage 2 Inventarisatie groen .................................................................................... 20 Bijlage 3 Inventarisatie graftekens............................................................................. 23

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

1 Aanleiding

1.1 Begraafplaats Landscroon Landscroon is een historische begraafplaats uit 1830, die nauw verbonden is met de historie van Weesp. Landscroon ligt ten noorden van de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort en tussen de Vecht en de Korte Muiderweg. Deze locatie was van oorsprong een landgoed en het is nu nog steeds een groengebied tussen de Vecht, industrieterrein, woonwijk en veenweidegebied. Het is oudste begraafplaats van Weesp en bestaat uit een oud en laaggelegen deel en een nieuwer en hoger gelegen deel. Het oudste gedeelte kenmerkt zich door een strikte scheiding tussen het Rooms Katholieke en Algemene deel. Hierom heen liggen in een hoefijzervorm diverse latere uitbreidingen. Het laaggelegen deel is in 1980 gesloten. Sinds 1996 worden ook op het hoge gedeelte geen nieuwe graven meer uitgegeven. Wel vinden er jaarlijks nog een paar bijzettingen plaats. In 2020 is Landscroon aangewezen tot gemeentelijk monument (zie bijlage 1 voor de beschrijving). Het college van gemeente Weesp heeft vervolgens besloten dat met de monumentenstatus het onderhoud aan de begraafplaats niet langer uitgesteld kan worden. Zij heeft daarvoor in hetzelfde jaar een budget beschikbaar gesteld van €100.000,-. Dit plan van aanpak beschrijft welk onderhoud noodzakelijk is en onder welke voorwaarden dit kan plaatsvinden.

4

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

2 Doel: Veiligheid op en behoud van Landscroon

De afgelopen jaren is er om allerlei redenen minimaal onderhoud aan de begraafplaats gepleegd. Hierdoor zijn er geen reparaties aan de grafstenen verricht en is het groen hier en daar over de graven heen gegroeid. Dit heeft tot gevolg dat sommige grafstenen gebroken zijn, scheef of instabiel liggen en de brokstukken verspreid op het terrein liggen. Ook zijn graven niet terug te vinden omdat ze in het groen staan. Nu de begraafplaats is aangewezen als gemeentelijk monument is het een goede aanleiding om het achterstallige onderhoud aan te pakken. Het doel is om de grootste beschadigingen aan de graftekens te repareren en de graven op het oudste deel weer in het zicht te brengen. Op die manier wordt Landscroon een veilig te bezoeken en prachtige verstilde plek in Weesp. Een beter onderhouden begraafplaats draagt bovendien bij aan het behoud van dit cultuurhistorisch erfgoed.

2.1 Beschrijving huidige situatie De gemeente Weesp is eigenaar van de begraafplaats en draagt de verantwoordelijkheid om de begraafplaats in goede staat te houden. Na de fusie zal gemeente Amsterdam eigenaar worden en deze verplichting overnemen. Het onderhouden van een begraafplaats is kostbaar. Doorgaans betalen nabestaanden voor 5 tot 30 jaar voor het onderhoud aan de begraafplaats en de aanwezige grafmonumenten. Op het oude deel van begraafplaats Landscroon zijn ook graven aanwezig waarvoor eeuwigdurende rechten zijn uitgegeven maar er zijn geen nabestaanden meer die zorg dragen voor het onderhoud en die hiervoor betalen. Normaliter worden graven in dat geval geruimd en de grafmonumenten weggehaald door het beheer van de begraafplaats. Omdat Landscroon niet langer als begraafplaats in gebruikt is, heeft dit echter nooit plaatsgevonden. Hierdoor zijn grafmonumenten blijven staan en vervallen geraakt. Sinds 2013 wordt regelmatig onderhoud uitgevoerd door de Tomin Groep. Wekelijks legen zij de prullenbakken en tweewekelijks wordt het gras gemaaid en begroeiing op graven verwijderd indien nodig. De hoofdpaden worden regelmatig schoon geblazen. Daarnaast worden tweemaal in het jaar de hagen gesnoeid. De firma Berdi is verantwoordelijk voor het bestrijden van onkruid in de verharding en in het grind op het voorterrein door middel van stoom of vuur.

In aanvulling hierop is in 2018 door gemeente Weesp een snoeiplan geschreven voor gevaarlijke bomen op het terrein. Deze bomen zijn in datzelfde jaar verwijderd.1

5

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

2.2 Beoogde resultaten Om tot een beter onderhouden en veilige begraafplaats te komen, zijn de onderstaande resultaten gesteld. We maken hierbij een onderscheid tussen het groen, de begroeiing en de graftekens.

2.2.1 Het groen Een deel van de graftekens zijn nu verdwenen onder de begroeiing. Ondanks de jaarlijkse snoeibeurt is er toch een aantal zerken niet meer waarneembaar. Binnen het stappenplan naar een beter onderhouden begraafplaats is opgenomen dat eenmalig de graftekens op het oudste deel van de begraafplaats weer zichtbaar gemaakt worden. Braamstruiken en andere woekerende planten worden teruggesnoeid. In bijlage 2 is de inventarisatie van de plekken waar het groen teruggesnoeid moet worden, opgenomen.

2.2.2 De graftekens Zonder grafmonumenten, geen begraafplaats. De oude negentiende-eeuwse graftekens bepalen het beeld en sfeer van de begraafplaats. Op begraafplaats Landscroon zijn verschillende graftekens terug te vinden:  Staande graftekens of steles en  Liggende graftekens of zerken. De zerken liggen of in het zand, of als afdichting van een keldergraf op een klein opstaand muurtje. Dat muurtje heeft een roef. In het stappenplan is opgenomen dat de meest beschadigde zerken worden hersteld. Dit betekent dat een steenhouwer de losse onderdelen van de zerk weer aan elkaar maakt. Hiervoor zijn verschillende technieken mogelijk afhankelijk van de schade, de soort steen en het type zerk. Beeldbepalende steles gerepareerd en weer rechtop geplaatst. De paaltjes met kettingen zijn eveneens kenmerkend voor deze begraafplaats. Een deel van deze paaltjes worden weer overeind gezet en de kettingen gerepareerd. In bijlage 3 is een inventarisatie van de te repareren schade aan de graftekens opgenomen.

2.2.3 Wat willen we niet? Met de extra snoeiwerkzaamheden en de reparatie van de graftekens willen we het beeld van de negentiende-eeuwse begraafplaats herstellen. Het is daarbij van belang dat de huidige waarden en karakter niet verloren gaan. Het is een oude begraafplaats met hier en daar wat vergane glorie en dat draagt bij aan de romantische sfeer. Inscripties op de zerken hoeven niet hersteld of opnieuw gezwart te worden. Kleine beschadigingen aan de zerken hoeven niet gerepareerd te worden. Mos kan op de stenen blijven groeien. Het groen langs de randen hoeft niet een rechte lijn te volgen, er ligt geen tuinontwerp aan ten grondslag.

6

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

3 Fasering

Het plan van aanpak voor het onderhoud van Landscroon kent 3 fases: de voorbereiding met als eindresultaat een stappenplan, de uitvoering van de restauratie en het groenonderhoud en als laatste het behoud van de begraafplaats na de restauratie.

3.1 Voorbereiding Om tot een goed stappenplan te komen, is er eerst informatie verzameld. Informatie over de staat van onderhoud van het groen en de graftekens. Daarnaast zijn de actoren in kaart gebracht en de betrokkenen zijn op de hoogte gebracht. Op basis van de inventarisaties is besloten welke werkzaamheden noodzakelijk zijn om het doel te behalen. Van de onderhoudswerkzaamheden zijn verschillende offertes op gevraagd. Op basis van de resultaten van fase 1 kan het stappenplan worden overgedragen aan de beheerder van de begraafplaats. De beheerder kan vervolgens de daadwerkelijke werkzaamheden laten uitvoeren.

3.1.1 Inventarisatie Landscroon Tijdens het proces om de begraafplaats aan te wijzen als gemeentelijk monument is er al veel informatie verzameld. De beschrijving van het monument is opgenomen in bijlage 1. In aanvulling hierop is geïnventariseerd welke graftekens het meest beschadigd zijn. Deze inventarisatie is opgenomen in bijlage 3. Daarnaast is onderzocht wat het groenonderhoud op dit moment inhoud en welke graven in het groen verdwenen zijn. Het resultaat van de inventarisatie van het groen is opgenomen in bijlage 2. Inventarisatie graftekens Op de begraafplaats is geïnventariseerd welke werkzaamheden nodig zijn. Zo is geconstateerd dat de zerken van een aantal grote kamergraven gebroken of verzakt zijn. In een kamergraf zijn meerdere graven naast en onder elkaar geplaatst in een kelder en vormen samen een groot graf. Het betreft vaak een familiegraf. Op Landscroon is een aantal van dit soort kamergraven aanwezig, van verschillende formaten. De zerken die de kamergraven afdekken zijn gebroken en een aantal steles zijn omgevallen en/of gebroken. Tenslotte zijn hekjes en paaltjes kapot; de kettingen zijn gebroken en paaltjes zijn omgevallen. De onderdelen liggen verspreid over de begraafplaats.

7

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Inventarisatie begroeiing Het groen is eveneens kenmerkend voor de begraafplaats Landscroon. Er zijn rondom hoge bomen, struiken en andere soorten beplanting te zien. Ook valt het grote aantal dieren op, met name vogels. Zij broeden in de hoge bomen op het terrein, zo is er bijvoorbeeld een reigerkolonie. Een aantal graven is niet meer te zien, zij zijn verdwenen tussen de hedera en braamstruiken.

3.1.2 Inventarisatie actoren Naast het inventariseren van de schade aan de begraafplaats is ook contact gezocht met mensen die beroepsmatig verbonden zijn aan Landscroon en met mensen die zich betrokken voelen bij de begraafplaats. Daarnaast is gesproken met diverse experts op het gebied van natuur en (funerair of Weesper) erfgoed. Er is gesproken met: Peter van der Linde (directeur van de Nieuwe Ooster), Henk Wichers (beheerder van de begraafplaatsen in Weesp Landscroon en Carspelhof), Pieter Moll (heeft in het verleden een restauratie van Landscroon begeleid), Aukje Zondergeld (oudconservator Museum Weesp), Leon Bok (Funerair Erfgoed specialist van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), Wim Vree (Historische Kring Weesp), Korrie Korevaart (voorzitter Terebinth, stichting voor funerair erfgoed), meneer en mevrouw De Graaf (Stichting Flora en Fauna bescherming) en Erfgoedvereniging Heemschut.

3.1.3 Prioritering en kosten indicatie Het college van gemeente Weesp heeft een bedrag van €100.000,-beschikbaar gesteld voor het onderhoud aan de begraafplaats. Om tot een evenwichtig restauratieplan te komen waarbij zowel graftekens als het groen worden aangepakt, is er een prioritering gemaakt. Uit de inventarisatie is duidelijk geworden waar de meeste schade is. In onderstaande prioritering is aangegeven aan welke werkzaamheden voorrang zou moeten worden gegeven. Veiligheid op de begraafplaats en behoud van de begraafplaats voor de toekomst zijn de belangrijkste afwegingspunten. De prioritering is als volgt: 1. Allereerst dienen de meest beschadigde graven aangepakt te worden. Gebroken zerken moeten hersteld worden in verband met veiligheidsrisico’s én aangezicht van de begraafplaats. 2. Ten tweede moet aandacht worden besteed aan het groen. Uitgangspunt is dat de begroeiing geen schade aan de graftekens veroorzaakt. Er is aan de Tomin Groep gevraagd om de overgroeiende braamstruiken en hedera weg te halen en zodat verdere overwoekering wordt tegengegaan. Dit is een aanvulling op het reguliere onderhoud aan gras en hagen. 3. Vervolgens kunnen een aantal kenmerkende steles worden hersteld en rechtgezet. 4. Hierna volgt het herstel en rechtop zetten van paaltjes en kettingen. 5.

Tot slot kan er verkend worden op welke manier Landscroon het beste in stand kan worden gehouden voor de toekomst. Voorbeelden zijn samenwerking met vrijwilligers en eventuele nieuwe invullingen/ bestemmingen. Dit is opgenomen in de aanbevelingen.

8

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Kosten indicatie Om grip te krijgen op de kosten van een restauratie van graftekens, zijn offertes opgevraagd bij een tweetal steenhouwers. Dit zijn de firma’s Vreeker en BamBam. Beiden hebben ervaring met het herstel van grafmonumenten. De uiteindelijke offertes zijn niet een op een met elkaar te vergelijken. Bij de tweede firma zijn extra werkzaamheden gevraagd zoals het rechtzetten van de paaltjes. Het bedrag is dus wat hoger. Grofweg kunnen circa 11 graftekens binnen het budget worden gerestaureerd. De prijs per grafmonument verschilt. Dit komt doordat het aantal breuken per graf verschilt. Daarnaast is rekening gehouden met extra groenonderhoud door de Tomin Groep, die ook het regulier onderhoud van de begraafplaats verzorgd. Zij kunnen de extra werkzaamheden, zoals het weghalen van braamstruiken en hedera die over de graven groeien, uitvoeren voor een bedrag van circa €1000,00. Prioriteit 1 2 3 4 5

Werkzaamheden Restauratie liggende graftekens (steenhouwer) Snoeiwerkzaamheden (Tomingroep) Restauratie staande graftekens (steenhouwer) Herstel paaltjes en kettingen Nazorg Algemene (bouwplaats)kosten TOTAAL

Kostenindicatie € 50.000,00 € 1.000,00 € 20.000,00 € 7.000,00 p.m. € 5.000,00 €83.000,00 (€ 100.430,00 incl BTW)

3.1.4 Vaststellen uitgangspunten restauratie Uitgangspunt van de restauratie is consolidatie van de graftekens. Het is belangrijk dat de begraafplaats veilig is voor bezoekers. Dit betekent dat verzakte en instabiele zerken hersteld moeten worden. Door de grafmonumenten zo gaaf mogelijk te houden, kunnen geen onderdelen verdwijnen. Dit draagt bij aan het behoud van Landscroon. Uit de praktijk van de afgelopen jaren blijkt dat omgevallen grafstenen langzaam begroeid raken en onder de grond verdwijnen. Losliggende brokstukken raken verspreid en worden ook wel meegenomen. Zerken, het verstevigen van de onderconstructie De schade aan liggende graftekens wordt veelal veroorzaakt doordat de onderliggende constructie is verzakt. Deze constructie, ook wel roef genaamd, is een gemetselde wand die meestal is afgewerkt met een stuclaag. Soms staat de roef op de onderliggende kelderwand (kamergraf) en soms direct op het zand. Bij herstel wordt de gemetselde wand (bovengronds) opnieuw opgemetseld waarna de gerepareerde zerk er opnieuw op gelegd kan worden. Het metselwerk dient met zoveel mogelijk de bestaande stenen te worden aangeheeld met een mortel op basis van kalk.

9

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Zerken, de reparatie van natuursteen De meeste zerken zijn gemaakt van hardsteen. In hardsteen kunnen na ongeveer 150 jaar scheuren ontstaan door het weer of zetting. Dit is een veel voorkomende schade. Er zijn verschillende technieken om de zerken van hardsteen te repareren:  Herstel met roestvrijstalen doken. Eventueel gecombineerd met een reparatiemortel.  Herstel met roestvrijstalen strips aan de achterzijde van de zerk in combinatie met plaatselijk wat dotten (permeabele) lijm. Met deze methode worden de losse onderdelen ‘koud’ tegen elkaar aan gedrukt.  Herstel met roestvrijstalen staven die op vier tot zes plekken horizontaal door de steen worden geboord. De losse onderdelen worden door deze staven bij elkaar gehouden. Het verlijmen van de losse onderdelen levert een dichte breuk op maar vraagt veel tijd van de steenhouwer. Deze zal deze breuklijn zo goed mogelijk willen wegwerken. Bij toepassing van een verkeerde soort lijm blijft de breuklijn hinderlijk zichtbaar. Als de losse onderdelen koud tegen elkaar aan gedrukt worden, blijft de scheur wel als dunne lijn zichtbaar. Er blijft echter geen water op staan en is een veilige, goedkopere en duurzame oplossing. Uitgangspunt bij de onderhoudswerkzaamheden aan Landscroon is het zekeren van de schade en niet om de schade te verhullen.

Terugplaatsen van de zerk op de roef Nadat zowel de roef als de zerk hersteld zijn, kan de steen teruggelegd worden. Hierbij kan eventueel gekozen worden voor een betonnen onderplaat. In voorkomende gevallen wordt dit toegepast bij zerken die in het zand liggen. De betonplaat voorkomt dat de zerk in de grond zakt of onevenwichtig verzakt met breuk als gevolg. Een zerk die op een roef ligt, wordt hierdoor ondersteund. Een betonplaat is dan niet noodzakelijk. De roef of kelder wordt opgevuld met zand en eventueel een laag met kleikorrels. Op die manier rust de steen behalve op de roef ook op het zand. Herstel van steles Een aantal beeldbepalende steles wordt weer recht opgezet. Sommige steles zijn door het omvallen gebroken. Bij steles zijn in principe dezelfde technieken toe te passen als bij zerken, afhankelijk van de dikte van de stele. Aandachtspunten tijdens de uitvoering  Doordat de graven zij aan zij liggen is er weinig manoeuvreerruimte voor de steenhouwer. Er zijn geen paden aanwezig waarover (zware) machines kunnen rijden. Daarnaast zal aandacht moeten worden besteed aan de manier waarop een zerk wordt gelicht.  Omliggende graven kunnen beschadigen door de werkzaamheden en dienen afgedekt te worden.  Als een grafsteen tijdelijk van zijn plek wordt gehesen, is het van belang dat er geen extra schade aan de steen ontstaat door bijvoorbeeld een verborgen steek (breuk).

 Tijdens de restauratie moeten, zo mogelijk, alle aanwezige ijzeren doken worden verwijderd. Deze kunnen namelijk door roest, de steen verder beschadigen. Deze kunnen vervangen worden door doken van roestvrijstaal. Snoeiwerkzaamheden

10

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

De werkzaamheden aan het groen moeten voorzichtig worden uitgevoerd. Uitgangspunt is dat er geen schade aan de graftekens ontstaat door het uitvoeren van de snoeiwerkzaamheden. Aandachtspunten zijn:  Rekening houden met de aanwezige diersoorten en beschermde planten.  Het gebruik van de bosmaaier kan krassen op het hardsteen veroorzaken. Bij andere natuursteensoorten kan de schade vele malen groter zijn.  Begeleiding en voorlichting aan de uitvoerende partij is van groot belang.

3.1.5 Collegebesluit Op het moment dat alle gegevens bekend zijn, kan het plan van aanpak ter goedkeuring aan het college worden voorgelegd.

3.2 Uitvoering Deze tweede fase kenmerkt zich door de uitvoering van het project. Tijdens deze fase neemt de beheerder van de begraafplaats houden we de omwonenden en andere geïnteresseerden op de hoogte door geregeld een persbericht in het Weespernieuws te plaatsen.

3.2.1 Overdracht aan beheerder Nadat het college van burgemeester en wethouders heeft ingestemd met het plan van aanpak wordt het plan overgedragen aan de beheerder. Sinds de ambtelijke fusie met de gemeente Amsterdam is het beheer in handen van De Nieuwe Ooster. De Nieuwe Ooster zal de opdracht aan de steenhouwer verlenen en bovendien het groen onderhoud laten uitvoeren.

3.2.2 Start uitvoering Gezien de fusie met Amsterdam in maart 2022 en de wijze van begroten van de gemeente Weesp, is het de bedoeling om het geld dit jaar nog besteden. Dit betekent dat de werkzaamheden zo snel mogelijk moeten worden aangevangen. Tijdens de uitvoering van de restauratie van de grafmonumenten kan een Monumenten en Archeologie ondersteuning verlenen.

11

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

3.3 Nazorg 3.3.1 Na de restauratie Het is van belang dat de begraafplaats Landscroon na oplevering is een zo goed mogelijke staat blijft. In overleg met de beheerder, De Nieuwe Ooster, kan een beheersplan worden opgesteld. Een jaarlijkse inspectie van graven en groen kan daar een behulpzaam onderdeel van zijn.

3.3.2 Blijvende bekendheid geven aan Landscroon De restauratie zal veel publiciteit opleveren waardoor de begraafplaats meer bekendheid krijgt bij de inwoners van Weesp. Er zijn van uit de gemeenschap verschillende betrokken mensen die zich willen inzetten voor de toekomst van Landscroon. De extra aandacht zou mogelijk het opzetten van een vrijwilligersorganisatie of stichting vergemakkelijken. De mogelijkheden en de organisatie hiervan dienen verder onderzocht te worden.

3.3.3 Aanbevelingen Tijdens het opstellen van het plan van aanpak zijn door diverse partijen verschillende ideeën genoemd om Landscroon in de toekomst te behouden. Hieronder volgt een willekeurige opsomming. Het valt buiten dit plan van aanpak om de opties verder te verkennen. Beheer:  Staat van onderhoud van groen en graven jaarlijks monitoren.  Website over Landscroon met informatie over geschiedenis en de mensen die er zijn begraven.  Jaarlijks een activiteit tijdens de Open Monumentendag. Park-plus:  Landscroon als rustpunt en groene long.  Verken de mogelijkheid om een extra ingang aan de zijde van Weespersluis Vrijwilligers:  Faciliteren betrokkenheid van omwonenden.  Organiseren van betrokkenen in stichting of werkgroep.  Budget Toerisme:  Aansluiten op fiets- en wandelroutes.  Verwijzing vanuit Museum Weesp naar begraafplaats Landscroon (én andersom?).

12

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

4 Samenvatting

Het plan van aanpak voor Landscroon heeft tot doel om te komen tot een veilig bezoekbare begraafplaats die voor de toekomst behouden blijft. Schematisch ziet het er als volgt uit. Stap 1 2 3 4 5 6 7 8

Actie Inventarisatie Landscroon Inventarisatie actoren Prioritering en kostenindicatie Vaststellen uitgangspunten restauratie College besluit Overdracht aan beheerder Start uitvoering Nazorg

Status Gereed Gereed Gereed Gereed Begin oktober Medio oktober Begin november voortdurend

In een vervolgtraject kan verder nagedacht worden over op welke manier Landscroon behouden kan blijven. Dit kan bijvoorbeeld door functies toe te voegen en/ of meer informatie te verstrekken.

13

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Bijlage 1 Beschrijving gemeentelijk monument Landscroon

14

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Beschrijving van begraafplaats Landscroon, Korte Muiderweg 10 Auteur: Pieter Vlaardingerbroek Bezoekdatum: 10 april 2018 Datum: 14 mei 2019 Aanleiding De begraafplaats is bezocht in verband met het verzoek van de Historische Kring Weesp de begraafplaats aan te wijzen tot gemeentelijk monument. Stedenbouwkundige situatie en cultuurhistorische context De begraafplaats Landscroon is gelegen ten noorden van de oude binnenstad, tussen de weg naar Muiden en een meander van de rivier de Vecht. De begraafplaats Landscroon is gesticht op een voormalige buitenplaats met dezelfde naam, waarvan de eerste vermelding uit 1664 stamt. Op een kaart uit 1749 is de buitenplaats Landscroon goed waarneembaar; het huis lijkt op de noordoostelijke hoek van het terrein te hebben gestaan.2 Het achttiende-eeuwse buiten was kleiner dan het terrein van de huidige begraafplaats.

In 1798-1799 werd de buitenplaats uitgebreid met een driehoekige tuin in Engelse landschapsstijl. De buitenplaats was toen in handen van Hans Hendrik van Haersma (1760-1825), die met Constantia Elias (1757-1823) was getrouwd en die een kleindochter was van een eerdere eigenaresse, Constantia Hooft. Johannes Montsche (1734-1799), een tuinarchitect die vermoedelijk ook verantwoordelijk was voor de landschapstuin van Huis te Manpad, leverde het ontwerp. De uitvoering lag in handen van de in Baambrugge geboren Harmen de Vries (1753-1837). De Vries was (huis)schilder en architect. In 1795 was hij schepen en van 1816-1824 en na 1833

2 Kaart van dijk- en waalplichtige landen behorend tot het hoogheemraadschap Zeeburg en

Diemerdijk, 1749 http://www.archieven.nl/mi/142/?mistart=12&mivast=142&mizig=99&miadt=142&milang=nl&mis ort=last_mod%7Cdesc&miview=gal1&mizk_alle=weesp

15

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

burgemeester van Weesp. Het oorspronkelijke plan bestond uit een landschappelijke aanleg met twee geschakelde vijvers. De aanleiding om in Weesp een begraafplaats aan te leggen, was gelegen in een decreet van koning Willem I uit 1825, waarin het begraven in kerken werd verboden. De precieze details werden in een provinciale regeling vastgelegd die in 1827 werd vastgesteld en waarin bepaald werd dat vanaf 1 januari 1829 het begraven in kerken en in de bebouwde kom in plaatsen met meer dan 1000 zielen werd verboden. Dit leidde tot de gemeentelijke plicht een begraafplaats aan te leggen op 35 a 40 meter buiten de bebouwde kom.3 Gemeenten gingen hiermee aan de slag. Op 25 september 1827 stelde het stadsbestuur van Weesp een commissie in die het maken van een nieuwe begraafplaats moest onderzoeken, waarin onder andere de wethouders Harmen de Vries en W.J. Schimmel zitting namen.4 In Weesp kwam de zaak in een stroomversnelling toen de rooms-katholieke parochie bij monde van pastoor B. Wilbrink meedeelde dat er plannen bestonden om een eigen begraafplaats aan te leggen in een tuin aan de Singel.5 Er is sprake van een terrein van 100 bij 64 voet dat 6 voet hoog is. Burgemeesters en Wethouders reageren al op 30 november 1827 met het antwoord dat hiervoor een vergunning nodig zou zijn.

Uiteindelijk werd de buitenplaats Landscroon in 1828 aangekocht door de stad Weesp en gedeeltelijk ingericht als begraafplaats met een algemeen (protestants) deel en een gewijd, rooms-katholiek deel. De begraafplaats werd op 1 januari 1830 in gebruik genomen. Gebouwtype en korte bouwgeschiedenis Begraafplaats op driehoekig grondgebied, omringd door sloten en toegankelijk via de brug op de zuidelijke punt, waar de beheerderswoning staat. De begraafplaats is in meerdere fasen tot stand gekomen, wat tot uiting komt in de aanleg. In de zuidelijke punt hebben de randen een landschappelijke aanleg, voorzien van slingerpaden met veel begroeiing die relatief laag is. Deze aanleg lijkt deels terug te gaan op de landschapstuin van 1798-1799. Deze aanleg slingert rond het oudste deel van de begraafplaats uit 1829-1830, die gekenmerkt wordt door rechte lijnen en die in het hart van de aanleg ligt. Dit oudste stuk is in 1924 naar het noorden toe uitgebreid en in 1931 nogmaals. In 1930 ontwierp de directeur van de gemeentewerken K. Breijer de doodgraverswoning met een losstaande schuur annex lijkhuisje. In 1948 zijn aan de zijkanten velden toegevoegd; tegelijk is de toegangsbrug met hek vernieuwd naar ontwerp van K. Breijer. Uiteindelijk is in 1959 de begraafplaats uitgebreid in de vorm van een hoefijzer rond de bestaande grafvelden.

Dit deel is op een hoger niveau aangelegd vanwege de hoge grondwaterstand. In dit deel is een min of meer west-oost lopende as aangebracht, waaromheen rechte velden zijn aangelegd.6 Tegelijk werd de padenstructuur in de zuidelijke punt van de begraafplaats aangepast. In 1980 is het oude (lage) deel van de begraafplaats gesloten verklaard vanwege de hoge grondwaterstand aldaar. Vanaf 1996 worden op het hoge deel geen graven meer uitgegeven; wel 3 Jan van der Heijden, ‘Een brief aan de koning 5 juni 1829. Gevecht om het behoud van de

begraafplaats bij de dorpskerk’, De Biltse Grift, 1994, juni, 2-7. 4 RHC Vecht en Venen, archief GAW 030-01, inv.nr. 474: de andere leden waren de raadsleden A. Schreuder, G. van den Bergh, C. Bellaart Reinink en J. van Achter; secretaris was P. de Vries Hzn, de zoon van wethouder Harmen de Vries. 5 RHC Vecht en Venen, archief GAW 030-01, inv.nr. 99, 1827:188: schrijven van 13 november 1827. 6 Moll 1991 noemt uitbreidingen in 1924, 1931, 1948 en 1959. Zie ook RHC Vecht en Venen, archief GAW 031-01, inv.nr. 1465 en 1484.

16

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

vinden hier jaarlijks nog enkele bijzettingen plaats. Tegenwoordig vinden de meeste bijzettingen plaats op de begraafplaats Carspelhof, die in 1974 in gebruik werd genomen.

Fasering van de inrichting van Landscroon, waarbij het groene deel uiteindelijk is uitgevoerd zoals rechts met een strak padenpatroon (RHC Vecht en Venen, archief GAW 031-01, inv.nr. 1465). Toen de begraafplaats in 1830 in gebruik werd genomen, waren er koop- en huurgraven. Deze koopgraven waren in vier klassen onderverdeeld, terwijl de huurgraven vijf klassen kenden en voor kinderen zelfs zeven of acht. Daarnaast bestonden er nog drie klassen armengraven. Tussen 1830 en 1843 vonden 1431 begrafenissen plaats, waarvan 89 in koopgraven, 1112 in huurgraven en 210 in armengraven. Twaalf koopgraven waren eersteklas, terwijl 220 mensen in een vijfde klas graf begraven werden. Van de armen stierven 688 kinderen onder de vijf jaar en 457 daarvan werden in

17

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

een achtste klas kindergrafje te ruste gelegd. Elf kinderen onder de vijf werden in een koopgraf gelegd.7 Van deze armengraven is op de huidige begraafplaats weinig terug te zien; het zijn vooral de grafmonumenten van de beter gesitueerden die nog aanwezig zijn. Veel grafmonumenten zijn in Belgisch hardsteen uitgevoerd, vooral waar het de oudere grafstenen betreft. Daarnaast zijn exemplaren aangetroffen in zandsteen, kunststeen (cementsteen en marbriet) en wit marmer. Bijzonder is de aanwezigheid van gietijzeren monumenten (met name het gietijzeren kruis uit 1870 voor Louis Kelbling uit Kleve) en houten stèles. Cultuurhistorische context De aanleg van de begraafplaats is in meerdere perioden tot stand gekomen, wat gevolgen heeft gehad voor het aanzicht van de onderdelen. De landschappelijke tuinaanleg aan de randen van de zuidelijke punt is geënt op die van de buitenplaats, maar is aangepast rond 1960. De beplanting is over het algemeen jong waar het de loofbomen betreft en mogelijk wat ouder waar het naaldbomen aangaat. In het midden van de jaren negentig van de twintigste eeuw is het beplantingsschema aanzienlijk versoberd, waarbij ook veel hagen zijn verwijderd en waardoor de kamerstructuur op delen van de begraafplaats is verdwenen.

Het oudste deel van de begraafplaats ligt in het hart van de driehoek en kenmerkt zich door een pad dat een rooms-katholiek deel aan de westzijde en een groter protestants of algemeen deel aan de oostzijde van elkaar scheidt. De aanblik van het rooms-katholieke deel is over het algemeen minder monumentaal dan die van het algemene deel. Qua vormgeving is het algemene deel het meest interessant en indrukwekkend vanwege de grootte van de zerken, die dicht op elkaar liggen. Het noordelijke deel van de begraafplaats is functioneel aangelegd en voegt ten opzichte van het oude deel geen waarde toe. De velden zijn gevuld met grafstenen die qua vormgeving als standaard zijn te betitelen. De paden die hiernaartoe leiden aan de zijkanten van de begraafplaats zijn eveneens bezet met grafmonumenten, echter ook van beperkte waarde waar het vormgeving betreft. Een bijzonderheid van de gehele begraafplaats is gelegen in het feit dat op meerdere graven tot wel drie grafstenen staan. Dit betreft algemene graven voor mensen die daar samen met anderen begraven werden. Algemene graven werden over het algemeen maar voor tien jaar uitgegeven, dus dat ze hier nog staan is bijzonder.

Historisch gezien is de aanwezigheid van enkele graven uit de familie Van Houten van de cacaofabriek interessant, evenals de aanwezigheid van enkele burgemeestersgraven (Barend Peelen †1832, Jan van Achter †1848, Harmen de Vries †1857), dominees- en priestergraven en van de schilder en fotograaf Boudewijn van den Bergh †1920. Bijzonder zijn ook de grafmonumenten van Jan Schimmel en Carolina Henriette van de Meer Mohr, die voorzien waren van bronzen familiewapens, die verwijderd zijn en bij het Weesper Museum zijn opgeslagen. Ook van de familie Geesink van de brandweerautofabriek zijn graven aanwezig. Tot slot waren er drie oorlogsgraven (Antoon Floore, Anneke (Jan) van Gent en Gerrit Schouten), waarvan dat van Van Gent nog aanwezig is.

7 RHC Vecht en Venen, archief GAW 030-02 inv.nr. 18.

18

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Waardering De begraafplaats Landscroon is van algemeen belang voor de gemeente Weesp vanwege de schoonheid en de schilderachtigheid van de begraafplaats. Het is de belangrijkste uiting van funeraire cultuur binnen de gemeente, die verwijst naar de historie van de stad en van personen die een belangrijke rol in Weesp hebben gespeeld in de periode 1830-1980. Afgezien van funeraire verwijzingen in de oude Laurenskerk in Weesp zijn hier de oudste sporen van funeraire cultuur te vinden. De bescherming richt zich met name op het centrale (lage) deel van de begraafplaats dat in diverse fasen tot stand is gekomen: 1829-1830, 1924 en 1931. De aaneengesloten grafmonumenten op het oudste deel in combinatie met de materialisering van de grafmonumenten op het gehele centrale deel hebben een schilderachtig aspect dat esthetisch van waarde is. De rest van de begraafplaats is van belang voor de begraafplaats als bufferzone, die als groene coulisse rond het oudste deel ligt en bijdraagt aan het karakter ervan. Bronnen en literatuur Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen GAW 030-02 (Begraafplaats Landscroon), inv.nr. 1-7, 18, 20-22, 24-27 GAW 030-01 (Gemeente Weesp), inv.nr. 99-100, 468, 474, 495 GAW 031-01 (Gemeente Weesp), inv.nr. 1465, 1467, 1476, 1484, 1486, 2345-2348 GAW 044 (RK Parochie H. Laurentius), inv.nr. 353 GAW 122 (Gemeente Weesp), inv.nr.

61, 517 GAW 150 (Collectie Tekeningen), inv.nr. 77 https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=99&miadt=142&miaet=14&micode=80&mi nr=764482&milang=nl&misort=last_mod%7Cdesc&mizk_alle=leupenius&miview=ldt Historische Kring Weesp, inventarisatie grafmonumenten door P. Moll en G. Meulmeester. Leon Bok (RCE), Verslag n.a.v. bezoek gemeentelijk begraafplaats Landscroon te Weesp, ongepubliceerd verslag, 17 januari 2019 Arinda van der Does, Johanna Montsche & Harmen de Vries. Aan de goedkeuring of afkeuring van J: Montsché, onderzoeksrapport, 2013 Korrie Korevaart, ‘Landscroon bij Weesp. Funeraire wandeling’, Terebinth. Tijdschrift voor funerair erfgoed, 23 (2018), 4, 4-6 G. Meulmeester jr., ‘De geschiedenis van het voormalige buitenhuis Landskroon bij Weesp’, Tussen Vecht en Eem, 9 (1991), 80-82 Pieter Moll Bc, ‘Begraafplaats Landscroon’, Tussen Vecht en Eem, 9 (1991),118-122

19

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Bijlage 2 Inventarisatie groen

20

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

21

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

22

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Bijlage 3 Inventarisatie graftekens

Kamergraven / dubbele graven

23

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

24

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

25

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Enkele graven

26

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

27

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

28

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

Paaltjes en kettingen

29

Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie

CONCEPT 6 oktober 2021

Plan van aanpak restauratie Landscroon

30