Advies Adviescommissie visie en strategie definitief

vanStadhuis tot

Huis van de Stad Advies

vanStadhuis tot

Huis van de Stad Advies

De Adviescommissie Museum Weesp is een onafhankelijk adviesorgaan voor het gemeentebestuur van Weesp.

Samenstelling: Lejo Schenk, voorzitter Voormalig directeur Tropenmuseum Bestuurlijk en adviserend actief in de museale wereld; hij was onder meer voorzitter van de voormalige commissie Musea van de Raad voor Cultuur. Rogier de la Rive Box, secretaris Design Management consultant en ontwerper op het gebied van tentoonstelling en ruimtelijke vormgeving. Hij is nu coördinator en vormgever van de wisselexposities.

2

Inhoud 5 Voorwoord 6 Samenvatting 9 Het Huis van de Stad 10 Beleidskaders 12 Overwegingen 14 Rechtsvormen 16 Positionering 18 Advies 3

Jeanine de Bruin Voormalig hoofd onderzoek en ontwikkeling bij sciencecenter Nemo. Haar focus ligt op vernieuwende en interactieve communicatieprojecten en training van wetenschappers. Jean van der Hoeven Voormalig wethouder van de gemeente Weesp en de gemeente Waterland en tegenwoordig Beleidsadviseur Economische Zaken bij de gemeente Amstelveen en de gemeente Aalsmeer. Silvia Pfeiffer Voormalig hoofd Financiën en Organisatie bij Museum het Rembrandthuis, tegenwoordig manager financiën en personeelszaken bij museum Ons’ Lieve Heer op Solder, adviseur museale organisaties en mede-oprichter van Anker Weesp.

Weesp, december 2019

Astrid Wassenberg Freelance curator, adviseur beeldende kunst en collectiemanagement.

Toelichting bij de bijlage Het in dit advies geschetste model beoogt de ontwikkeling van het ‘Huis van de Stad’. Om een indruk te geven van de mogelijkheden is in de bijlage een inhoudelijk en ruimtelijk voorstel uitgewerkt. Enerzijds geeft dat inzicht hoe het hier beschreven model in praktijk gebracht kan worden, anderzijds biedt het de mogelijkheid om al vroeg in het proces te toetsen of dit model aansluit bij de wensen van de optionele partners.

Voorwoord Het stadhuis Het stadhuis van Weesp werd tussen 1772 -1776 gebouwd naar ontwerp van Jacob Otten Husly. Er zijn weinig ontwerpen van zijn hand bekend en dit vroege ontwerp van hem is het best bewaard gebleven. Het stadhuis is een rijksmonument en geniet daarbij de bijbehorende wettelijke bescherming. Het behoort tot de top 100 van belangrijkste monumenten van Nederland.

4

De collectie De collectie die zich in het stadhuis bevindt, bestaat uit de gemeentelijke kunst- en porseleincollectie. Deze is ontstaan in de jaren ’60 van de 19e eeuw. Men is toen begonnen met een inventarisatie van alle objecten in gemeentelijk bezit. Begin 20e eeuw is besloten de collectie naar de tweede verdieping van het stadhuis over te brengen. Later begon de gemeente ook met het actief aankopen van porselein. In 1929 werd het eerste Weesper porselein aangekocht ten behoeve van de collectie. Deze gemeentelijke collectie en archiefstukken van de Weesper industrie vormen de basis van het huidige Museum Weesp. Het interieur De tweede collectie die het stadhuis aanwezig is, zijn de losse interieurdelen. Omdat het Weesper stadhuis sinds 1776 als stadhuis dienst doet zijn er nog veel originele meubelstukken en schilderijen te vinden. Bijzondere onderdelen zijn de kasten op de kamers van de wethouders, de stoelen en tafels in de raadzaal, de inrichting van de kamer van de burgemeester en gemeentesecretaris, bustes en tal van schilderijen. Het ensemble Het stadhuis vormt een zogeheten interieurensemble: een ensemble bestaande uit een monumentaal pand met bijbehorende inrichting. Het stadhuis, de collectie en de interieurstukken zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Deze drie-eenheid is uniek voor ons land en vormt een ensemble van grote cultuurhistorische waarde.

Op 24 juli 2019 legde het College van B&W aan onze commissie de adviesvraag voor: “Hoe het stadhuis van Weesp en de collectie voor de toekomst te borgen?” Misschien niet eens zo bedoeld, maar opvallend is dat het museum Weesp als bewoner van het stadhuis en werkend met de “Collectie Weesp”, in deze vraagstelling niet voorkomt. Toch speelt het museum in dit advies een centrale rol. Dat kan ook niet anders, want het is de museale organisatie die met de kennis, vakkundigheid en professionaliteit van een deskundige staf en toegewijde vrijwilligers de collecties en de historische ruimte tot leven brengt. Maar de context waarin dat moet gebeuren staat onder druk en zal veranderen.

De wisselwerking met de Weesper gemeenschap moet worden verdiept en verbreed. Jongeren en niet historisch met Weesp verbonden inwoners moeten zich gerepresenteerd gaan voelen. Ondernemerschap en het leggen van thematische verbindingen tussen zeer diverse maatschappelijke partners en het erfgoed komen hoog op de werkagenda te staan.

Hoe die veranderingen zullen uitpakken is een zoektocht die al werkend moet worden afgelegd. Dat realiseren zowel het gemeentebestuur als het museum en deze adviescommissie zich terdege.

De commissie heeft de afgelopen maanden intensief eigen kennis en ervaring geprojecteerd op de vraag van het College en daarnaast gesprekken gevoerd met deskundigen uit het museale veld. Daarna hebben we, al schavend en beitelend, elkaar gevonden in de navolgende tekst. Een tekst die geen in beton gegoten eindstation beschrijft maar een weg waarlangs een nieuwe bestemming vorm kan krijgen.

Daarom kan en wil het voor u liggende advies geen blauwdruk voor de toekomst leveren. Wel heeft de commissie een route verkend en opties in kaart gebracht waarmee het historische stadhuis en de voor Weesp waardevolle collecties zich verbinden met nieuwe gebruikers, nieuwe consumenten, nieuwe activiteiten en presentaties rond nieuwe thema’s. In dit samenspel zal museum Weesp zich opnieuw moeten positioneren.

Maar ook de overheid en de beheerders van collectie en gebouwen zullen naar een andere rol groeien. Daarbij wil de commissie er geen twijfel over laten bestaan dat een sluitende exploitatie, zelfs van een erfgoedcomplex op de schaal die ons voor ogen staat, niet zonder publieke financiering kan bestaan.

De commissie dankt de adviseurs die informeel en openhartig met ons wilden spreken en het Weesper College voor het in ons gestelde vertrouwen. Lejo Schenk voorzitter

De illustraties op de volgende pagina’s verwijzen naar de rol van het gebouw als plaats van verbinding en ontmoeting.

5

Samenvatting Dit advies van de Adviescommissie Museum Weesp aan het gemeentebestuur van Weesp volgt op een verzoek van het college van B&W dd. 24 juli 2019, ‘Hoe het stadhuis van Weesp en de collectie voor de toekomst te borgen’. Onze commissie heeft zich in het najaar van 2019 in onderlinge bijeenkomsten en in gesprekken met externe deskundigen een beeld gevormd van de te adviseren uitvoeringsvorm. Op basis daarvan zijn wij tot een unaniem advies gekomen. In dit document lichten wij ons advies toe; in een bijlage beschrijven wij opties voor realisatie. Wij kiezen voor een model waarin het huidige Stadhuis met Museum Weesp zich ontwikkelt tot het ‘Huis van de Stad’. Wij beogen om het gebouw dat onlosmakelijk is verbonden met de Weesper samenleving, te koesteren, goed te bewaren en te gebruiken.

6

Wij adviseren de opgave dan ook te beschouwen als een ontwikkelingsproces met twee doelen. Enerzijds de ‘borging van het Stadhuis en Museum Weesp’. Anderzijds de ontwikkeling van het gebouw tot spil van het maatschappelijke netwerk. Om dit te bereiken formuleren we een reeks overwegingen met de hieronder in vet aangegeven onderwerpen. We baseren ons op de relevante beleidskaders. Naast de bestaande Structuurvisie, Cultuurnota en de Regionale verbanden beschouwen wij het ‘Actieplan Binnenstad’ hiervoor als richtinggevend. Naar onze mening kan de borging van het Stadhuis het best gerealiseerd worden door het bieden van een verscheidenheid aan gebruiksmogelijkheden. De exploitatie zal dan ook veel meer dienen te omvatten dan alleen het beheer van een museum. Voor het genereren van inkomsten kan men inzetten op schaalvoordeel door het Bartholomeusgasthuis bij het plan te betrekken.

De aanvullende functies moeten bijdragen aan het succes van Museum Weesp. Wij adviseren te onderzoeken in hoeverre samenwerking met en het bieden van ruimte aan maatschappelijke Weesper organisaties kan leiden tot een multiplier effect. Voorts zijn het met name de maatschappelijke nevenfuncties die het Stadhuis tot het Huis van de Stad kunnen maken.

Nu de gemeente Weesp fuseert met Amsterdam rijst de vraag of het museum niet beter af zou zijn als zelfstandige entiteit. Wanneer er gekozen wordt voor verzelfstandiging, geven wij een aanzet voor de rechtsvormen. Wij maken onderscheid tussen verantwoordelijkheden voor het gebouw, het erfgoed en de exploitatie. Hiervoor kan dan voor elk een afgestemde rechtsvorm ontwikkeld worden.

Deze ambitie vereist een strak georganiseerd ontwikkelingsproces. Wij bieden een aanzet voor de fasering en pleiten voor stabiliteit in de regie over het proces. Wij beschouwen de kostenbaten analyse en inzicht in de bijdrage van potentiële partners als de twee belangrijkste taken voor de komende twee jaar. Deze zijn nauw verweven. Het inzicht in de kosten en baten van het gebouw en de exploitatie vormt de basis voor de beoogde samenwerking met potentiële partners. De aard van het ontwikkelingsproces vereist een continuïteit in het procesmanagement. Een stabiel transitieteam zou het proces dan ook dienen te begeleiden.

De unieke combinatie van museum en het ‘Huis van de stad Weesp’ vereist een heldere positionering. Wij gaan in op het profiel van het instituut en de daarbij wenselijke marktbenadering. Tenslotte volgt ons advies op basis van dit pakket van overwegingen. Wij gaan daarbij uit van het Stadhuis inclusief het Bartholomeusgasthuis als openbaar gebouw met Museum Weesp als hoofdbewoner met een meervoudige functie op cultureel en maatschappelijk gebied. Onderdeel van dit advies is een bijlage waarin ruimtelijke en inhoudelijke opties worden beschreven voor de realisatie er van.

7

Het Huis van de Stad Weesp Dit advies gaat over het Stadhuis van de Stad Weesp of beter gezegd het Huis van de Stad Weesp. Het Huis van alle Weespers voor wie het van onschatbare waarde is. Dat begon al bij de bouw omdat het betaald is met de heffing van accijnzen en belastingen op Weesper bieren en jenevers. De Weespers leverden zo hun bijdrage aan de bouw van hun eigen Stadhuis.

8

Het is een prachtig gebouw met een belangrijke publieke functie en een grote culturele, historische en monumentale waarde voor de Weesper samenleving en daarmee voor alle Weespers. Het Huis van de Stad Weesp: daar waar in het verleden weeskinderen werden opgevangen en de rechtspraak zetelde, komen nu de vertegenwoordigende, de wetgevende, de controlerende en de uitvoerende macht op lokaal niveau samen. Om die reden ligt het pand in het centrum van de stad en geldt het al vele eeuwen als centrum van de publieke macht. In dit gebouw zetelt nog steeds het gemeentebestuur van Weesp. Het vertegenwoordigt de burgers van Weesp, het stelt kaders en neemt besluiten in het algemeen belang voor alle Weespers. Die functies zijn - soms letterlijk - terug te vinden in het gebouw en in de collectie. Het Huis van de Stad Weesp straalt dat in alle opzichten uit. Het zit in de poriën van het gebouw. Je ziet het, je voelt het en je ruikt het. Het is het Huis van Weesp: in het verleden, in het heden en in de toekomst. Het belang er van zie je terug in de statige vorm van het gebouw en in de rijke versiering van het interieur. Het behoort tot de ziel van de stad. Ook de door Weespers - in het verleden en het heden - verzamelde schatten en kostbaarheden zijn een onmisbaar onderdeel.

De schilderijen van Sybilla, het Weesper porselein en de andere kostbaarheden zijn verbonden met ons als bewoners van deze stad, die daar in het verleden woonden, werkten en leefden, met de Weespers van nu en met de Weespers van de toekomst.

Het is een Huis waar veel Weespers in de loop der eeuwen kwamen en dat nog steeds doen: bijvoorbeeld om er te trouwen, om aangifte te doen van geboorte of overlijden of voor het voeren van stadsgesprekken en het besturen van de Stad. Het Huis van de Stad vormt het hart van de Weesper samenleving en verbindt alle Weespers. Zoiets kostbaars en belangrijks dat is gegrift in de harten van alle Weespers en onlosmakelijk is verbonden met de Weesper samenleving moet gekoesterd, goed bewaard en gebruikt worden. Dit Huis van de Stad zal in de toekomst ook worden gebruikt als het Huis van alle Weespers. Het is ons streven dat deze waarden en verhalen voor hen behouden blijven.

9

Beleidskaders Vanzelfsprekend hebben wij goede nota genomen van de vigerende of in ontwikkeling zijnde beleidskaders; wij hebben ons advies getoetst aan de naar onze mening meest relevante beleidsdocumenten. De Structuurvisie Weesp 2013-2030 hebben wij beoordeeld op dwarsverbanden met andere beleidslijnen. Ons voorstel raakt aan diverse regionale verbanden die rond Weesp in ontwikkeling zijn. De Cultuurnota 2017-2021 hebben wij gevolgd met betrekking tot de beoogde rol van het museum en het Stadhuis. Het ‘Actieplan Binnenstad’ is in ontwikkeling. Wij zien het als onze opdracht om ons advies daarmee te harmoniseren.

10

We vragen echter ook aandacht voor beleid dat naar onze mening nadere invulling behoeft. De aan onze commissie gestelde vraag betreft het gebouw en de collectie. Dit beschouwen wij de ‘kerncollectie’ en daarmee een specifiek onderdeel van ‘De Collectie Weesp’. De Collectie Weesp is echter aanzienlijk omvangrijker dan deze invulling. Het behoorde niet tot onze opdracht om een standpunt in te nemen over archiefstukken die zijn ondergebracht bij het RHC Vecht en Venen, noch over de verspreide kunstvoorwerpen, noch over de buitenkunst of over het in gemeentelijk bezit zijnde erfgoed zoals de molen en de toren van de Grote- of Laurenskerk met Hemony klokken en het Carillon en noch over het behoud van het immateriële erfgoed. Onze aanbeveling is om de volledige Collectie Weesp te inventariseren en in de onderhandelingen met Amsterdam tot onvervreemdbaar cultureel erfgoed van de stad Weesp te bestempelen.

Structuurvisie Weesp 2013-2030 Deze structuurvisie beschrijft de ambities voor de middellange termijn. Wij menen dat ons voorstel volledig aansluit bij de ‘strategische keuze’ die daarin gemaakt wordt: ‘Strategische keuze We willen volop inzetten op het vertellen van het verhaal van Weesp. Dat verhaal bestaat uit de bijzondere culturele en cultuurhistorische waarden. Het zal in eerste instantie gaan over jenever, porselein, cacao en chocolade, over de Stelling en de Waterlinie, over de vesting en de Vecht. Dat verhaal moet op allerlei manieren blijvend zichtbaar gemaakt en uitgedragen worden. We nemen deze kwaliteiten als onderlegger voor de nieuwe hoofdstukken die we gaan toevoegen aan het verhaal’. Regionale verbanden Weesp is onderdeel van diverse regionale samenwerkingsverbanden zoals ‘Fortenland’, het gebiedsthema van de in ontwikkeling zijnde culturele infrastructuur van de Gooi-en Vechtstreek. Daarnaast maken we deel uit van de Metropoolregio Amsterdam. In het regioprofiel van de MRA wordt gesteld: ‘We kunnen de Metropoolregio Amsterdam duiden als een culturele schatkamer van Europa, als laboratorium voor de beheersing van het water .. en als dialooggrond voor een maatschappij met een rijke culturele diversiteit aan inwoners’. Zo zijn er nog vele andere dwarsverbanden te noemen.

Onze aanbeveling is om daarvan een volledige inventarisatie te maken en het profiel van Museum Weesp daarin krachtig en consistent te positioneren.

Cultuurnota 2017-2021 De Cultuurnota met als titel ‘Weesp Cultuurstad’ formuleert een duidelijk profiel voor het museum en de rol van het Stadhuis: ‘Wij beschouwen als basisfuncties voor Weesp Cultuurstad: Een historisch stadsmuseum, waarin de geschiedenis van Weesp samenkomt en getoond wordt en verbonden wordt met de actualiteit. Het museum moet in de toekomst ook een knooppunt worden voor de cultuurhistorische verenigingen’. ‘Wij vinden de geschiedenis van Weesp belangrijk zowel voor de verbinding van onze bewoners met elkaar en met de stad, als in onze profilering naar buiten. Er is een groot aantal verenigingen en organisaties actief op het gebied van de cultuurhistorie. Zij belichten ieder een apart onderdeel van de Weesper cultuurhistorie. Om Weesp Cultuurstad te profileren moeten deze onderdelen verbonden worden tot één verhaal: het verhaal van Weesp. Daarin wordt de geschiedenis van Weesp, van de waterlinie tot de cacao, van de molens tot de tweede wereldoorlog in een doorlopende lijn verteld en verbonden met de actualiteit. Het verhaal van Weesp vormt de basis voor de ontwikkeling van zowel educatief aanbod als toeristisch aanbod’. En elders: ‘Met Museum Weesp in het stadhuis hebben wij een prachtige locatie waar de historie van Weesp belicht wordt en van waaruit bijzondere exposities ontwikkeld worden.

Een belangrijke taak die wij voor de uitvoeringsorganisatie van Museum Weesp zien is de verdere ontwikkeling als spin in het web van de Weesper cultuurhistorie. Museum Weesp wordt daarmee een knooppunt waar alle onderdelen van het verhaal van Weesp samenkomen en de historie verbonden wordt met de actualiteit’.

Actieplan Binnenstad Het ‘Actieplan Binnenstad’ wordt parallel aan ons advies ontwikkeld. Dit plan volgt uit de ‘Economische visie binnenstad Weesp 2019’. De in de bijlage beschreven opties sluiten volledig aan op deze door het bureau BRO ontwikkelde ontwikkelingsstrategie. Wij noemen hier de door hen gehanteerde hoofdopgaven: ‘De focus gaat uit naar: A. De identiteit van de Weesper binnenstad stevig opbouwen door ‘het verhaal van Weesp’ met de betrokken belanghebbenden gezamenlijk aan te scherpen en ook gezamenlijk uit te dragen (online & offline); B. Aanbod versterken tot een passende functiemix van winkels, horeca, diensten, ambachten, cultuur en evenementen die aansluiten bij ‘het verhaal van Weesp’ en de onderscheiden kansrijke doelgroepen, met prioriteit bij versterking en concentratie van ‘het rondje van Weesp’; C. Impuls geven aan de verblijfskwaliteit waardoor bezoekers meer reden hebben om langer te blijven én om terug te komen, met prioriteit voor uitwerking van ‘het hart van Weesp’ (kruising Slijkstraat/Nieuwstraat), de entrees, aanlichten van historische gevels en toevoegen van groen/kleur; D. Verbindingen realiseren binnen de binnenstad en vooral met de directe omgeving (o.a. station, Vecht, Fort Ossenmarkt) en aanvullend met logische en uitnodigende wandel-, fiets- en vaarroutes door Weesp’.

In de bijlage bij dit advies worden opties beschreven die dit beleid als volgt gestalte geven: A. De door ons voorgestelde invulling van het stadhuiscomplex is volledig gericht op ‘het verhaal van Weesp’. Ons advies gaat uit van nauwe samenwerking met betrokken belanghebbende partijen. B. De in de bijlage genoemde faciliteiten voor bijvoorbeeld de trouwlocatie dragen bij aan de functiemix. De in de bijlage genoemde partners zijn gericht op kansrijke doelgroepen. C. Het beoogde museale beleid is gericht op wisselende exposities en gerelateerde evenementen en kan impulsen geven om Weesp vaker te bezoeken. D. Het realiseren van verbindingen is de strategische basis onder ons voorstel. Aan de ‘uitnodigende wandel- fiets- en vaarroutes’ wordt in de optie ‘Waarde van Water’ concreet gestalte gegeven.

11

Overwegingen Dit advies beschrijft een ontwikkelingsproces met twee doelen. Enerzijds de ‘borging van het Stadhuis en Museum Weesp’. Anderzijds de ontwikkeling van het gebouw tot spil van het culturele netwerk zoals beoogd in de Cultuurnota. Wij kiezen daarom voor een model waarin het huidige Stadhuis met Museum Weesp zich voor beide doelen ontwikkelt. Borging De borging van het Stadhuis en het Museum Weesp in één gebouw lijkt ons alleen haalbaar wanneer er aan het gebouw meer maatschappelijke functies worden toegekend. Dit is de kern van het door ons beoogde beleid. Onder borging verstaan we ook dat de gemeente afziet van nieuwe functies die grote bouwkundige ingrepen vereisen of dominant zijn ten opzichte van het interieur. We willen in de aard van de nieuwe functies zoveel mogelijk aansluiten op de monumentale, culturele, maatschappelijke en historische betekenis van het gebouw.

12

Exploitatie De exploitatie dient naadloos aan te sluiten op de missie; het borgen van gebouw, collectie en museum. Aan de exploitatie worden dus harde voorwaarden gesteld. Het behoud van het cultureel erfgoed brengt kosten met zich mee die nimmer volledig uit de exploitatie gedekt kunnen worden. Daarentegen dient die meerwaarde van het cultureel erfgoed wel maximaal te worden benut bij de exploitatie. Ons uitgangspunt is dat het gebouw publiek bezit blijft, dat het publiektoegankelijk blijft en voor de niet rendabele functies publiek gefinancierd blijft. Schaalvoordeel Het kostendekkend exploiteren van een museum met de huidige collectie in het monumentale Stadhuis is ondenkbaar. De haalbaarheid vereist het realiseren van schaalvoordeel. Het museum dient dan ook een onderdeel te vormen van een groter aanbod. Ruimtelijk hebben wij ons gericht op gebruik van het volledige pand inclusief het Bartholomeusgasthuis. Inhoudelijk adviseren wij een combinatie van elkaar versterkende functies. Daarnaast adviseren wij samenwerking met de Van Houtenkerk, de Grote- of Laurenskerk en de lokale horeca.

Een groter cultureel-maatschappelijk aanbod kan voor de gemeente compensatie leveren voor de financiële bijdrage. Multiplier effect Het behalen van het ‘borgingsdoel’ hangt nadrukkelijk samen met het aantal bezoekers en met de mogelijkheid om nieuwe doelgroepen te benaderen. Om die reden is het wenselijk om ruimte te bieden aan een aantal strategisch verwante ‘derde’ partijen en publiek trekkende functies. De mogelijkheid om nieuwe doelgroepen te benaderen is niet alleen van belang voor het museum maar evenzeer voor die ‘derde’ partijen. De uitwisseling van verschillende doelgroepen kan leiden tot een multiplier effect. Wij bepleiten ervoor om diensten te verlenen die het belang dienen van meerdere belanghebbenden. Een voorstel met elkaar ondersteunende opties is weergegeven in de bijlage. Maatschappelijke nevenfuncties Het Stadhuis inclusief het Bartholomeusgasthuis kan ruimte bieden aan het rijke maatschappelijke en culturele leven in Weesp. Daarbij kan gedacht worden aan expositieruimte voor tijdelijke presentaties op lokaal niveau. De fusie met de gemeente Amsterdam kan nieuwe behoefte scheppen aan een podium voor lezingen, discussie en debat. Ook een regionale functie is denkbaar, bijvoorbeeld als dependance van Pakhuis De Zwijger. De Stadhuisconcerten zouden beter gefaciliteerd kunnen worden.

Voor de verenigingen en organisaties zouden kamers en zalen beschikbaar kunnen komen voor vergaderen en workshops. Wanneer in het pand een zaal ingericht zou worden die groter is dan het Lichthuis en kleiner dan de kerken, wordt voldaan aan een urgente behoefte. Hier zouden symposia en maatschappelijke bijeenkomsten plaats kunnen vinden. Maar -in afstemming met de City of Wesopa- ook theatervoorstellingen, modeshows of performances. Ook zou het complex ruimte kunnen bieden voor diensten van Versa Welzijn. Fasering Nu besloten is dat de bestuurlijke fusie in 2022 zijn beslag krijgt, zal het Weesper beleid op het gebied van onroerend goed, personeel, subsidies etc. zich moeten voegen naar het Amsterdamse beleid.

De beoogde ontwikkeling naar het ‘Huis van de Stad’ kent naar de opvatting van de commissie dan ook drie fasen. In de eerste fase van twee jaar zou de organisatorische structuur gevormd moeten worden. In de tweede fase kan de inrichting van het gebouw naar de nieuwe functies worden gerealiseerd. De derde fase is gericht op het exploiteren van de functies. Wij achten dan ook een overgangsperiode van acht jaar wenselijk om tot een stabiele exploitatievorm te komen. Voor die periode dient een stappenplan te worden opgesteld met jaarlijkse toetsingsmomenten op basis van concrete doelstellingen. Regie over het proces Bij deze inhoudelijke verandering mag het proces zelf niet aan verandering onderhevig zijn. De eerste transformatie heeft al plaatsgevonden met de ambtelijke fusie. De huidige conservator en medewerker ressorteren onder het Stadsarchief Amsterdam. De ambtelijke verantwoordelijkheid ligt inmiddels bij de directeur van deze dienst. Ten behoeve van een stabiel proces achten wij het van belang, deze situatie zo te houden tot een definitieve bestuursvorm voor het Museum Weesp, het stadhuis van Weesp en de collectie is ontwikkeld. Tot die tijd achten wij het wenselijk dat het gebouw, de collectie en de exploitatie van het museum een ‘dependance’ vormt van het Stadsarchief Amsterdam.

De ambtelijke verantwoordelijkheid over het personeel en het transformatieproces blijft dan in één hand.

Inzicht in de kosten en baten Een van de randvoorwaarden is de financiële haalbaarheid. De bedrijfsvoering is nu geheel verweven met de financiële en personele organisatie van de gemeente Weesp. Bij het opstellen van dit advies waren geen getallen beschikbaar die een zuiver beeld geven van de exploitatiekosten van het gebouw, het museum, de collectie en het archief. In plaats van het geven van een getalsmatige onderbouwing beperken wij ons als commissie dan ook tot principes die bijdragen aan de haalbaarheid. Wij zien het als uiterst noodzakelijk dat de kosten van de huidige exploitatie van het Stadhuis en van Museum Weesp inzichtelijk worden gemaakt. Wij beschouwen dit essentieel om met derden de eventuele deelname in de exploitatie te kunnen bespreken. In de bijlage worden opties geboden die richtinggevend kunnen zijn. Per optie dient een kosten-baten analyse te worden opgesteld. Continuïteit De realisatie van de faciliteiten vereist continuïteit. De interesse bij derden voor deelname veronderstelt stabiele en groeiende bezoekersaantallen. Het museum dient tijdens de herinrichting dan ook open te blijven en stapsgewijs te worden uitgebreid met de aanvullende taken. Het museale beleid zou gericht kunnen zijn op semipermanente exposities die relatie hebben met de toekomstige opties. Daarbij kan dan gebruik gemaakt worden van het netwerk van de deelnemende derden.

Vanaf de start kunnen er dan al nieuwe bezoekersgroepen worden bereikt. Transitieteam De wijziging van de bestuurlijke structuur en de realisatie van het project vormt een takenpakket waar de huidige bemensing niet op berekend is. Wij adviseren om een transitieteam te benoemen om het proces feitelijk te realiseren. Dit team zou moeten bestaan uit mensen die ervaring hebben met het ontwikkelen van museale of maatschappelijke concepten. Het helpt in nauwe samenwerking met de conservator de nieuwe museale strategie te ontwikkelen en implementeren. Voor de termijn tot 2022 is dit het gremium dat ten behoeve van de gemeente de transformatie begeleidt. Op langere termijn zou dit team het beoogde exploitatie organisatie gestalte kunnen geven.

13

Rechtsvormen Het huidige Museum Weesp is een gemeentelijke afdeling. De gemeente Weesp is eigenaar van het gebouw en de collectie. Nu de gemeente Weesp fuseert met de gemeente Amsterdam rijst de vraag of het museum niet beter af zou zijn als zelfstandige entiteit.

14

Bij het ontvlechten (lees: verzelfstandigen) van Museum Weesp uit de bestaande gemeentelijke structuur is het wenselijk om onderscheid te maken tussen de drie verschillende entiteiten, het Stadhuis inclusief het Bartholomeusgasthuis als gebouw, het cultureel erfgoed bestaande uit de collectie en de inrichting van het Stadhuis en voorts de exploitatie van Museum Weesp, het Stadhuis en het Bartholomeusgasthuis. Door deze juridische splitsing kan per entiteit de optimale rechtsvorm worden gekozen. De openbaarheid van het Stadhuis met haar maatschappelijke, culturele en sociale functies alsmede het behoud van de unieke collectie en het monumentale interieur kunnen daarmee naar onze mening het best veilig gesteld worden.

Het gebouw Het onroerend goed van het Stadhuis en het Bartholomeusgasthuis kan worden ondergebracht in een aparte rechtspersoon. In de overeenkomst met deze vastgoedorganisatie dienen de openbaarheid en de maatschappelijke, culturele en sociale functies van het gebouw te worden vastgelegd. Om het publieke karakter te waarborgen gaan wij er van uit dat het totale gebouwencomplex bij voorkeur een publieke of publiek-private eigenaar krijgt. Gezien de positieve ervaringen met het beheer van de Van Houtenkerk kunnen wij ons voorstellen dat ook voor het Stadhuis en het Bartholomeusgasthuis een dergelijke organisatie wordt gezocht, zoals bijvoorbeeld Stadsherstel, Hendrick de Keyser etc. Bij verkoop aan een puur commerciële partij zou het maatschappelijke belang in conflict kunnen komen met het commerciële belang.

Het cultureel erfgoed De gemeentelijke museale collectie en de collectie van de inrichting van het Stadhuis zouden ondergebracht kunnen worden in een aparte beheerstichting. Het bestuur is samengesteld uit betrokkenen en ter zake kundigen. Als eigenaar heeft de overheid hierin een meerderheidsstem. Deze stichting heeft het behoud van de collectie op de huidige locatie als doel. De hierna te noemen rechtspersoon voor de exploitatie van Museum Weesp en het gebouw krijgt de collectie in gebruik met een omschreven mandaat. Door de collectie onder te brengen in een aparte stichting is de collectie beschermd tegen ongewilde uitname of verkoop. Wij laten hier buiten beschouwing of deze stichting zich ook bezig zou moeten houden met het overige cultuurbezit en cultureel erfgoed van Weesp.

Exploitatie Voorts zou een derde rechtspersoon als hoofdbewoner dan verantwoordelijk zijn voor de exploitatie van het Stadhuis en het Bartholomeusgasthuis. Deze organisatie beheert Museum Weesp en coördineert naast de traditionele museale taken de samenwerking met partners en de dagelijkse gang van zaken. De organisatie faciliteert de taken op het gebied van ‘nabijheid van bestuur’. Daarnaast organiseert of faciliteert ze voorts activiteiten en evenementen zoals trouwerijen, ontvangsten, bijeenkomsten, etc. Door het gebouw te benutten voor andere functies kunnen inkomsten worden gegenereerd. Deze rechtspersoon huurt het pand van de vastgoedorganisatie. De inkomsten uit exploitatie worden (deels) benut voor het betalen van de huur. Deze rechtspersoon kan daarnaast ook subsidierelaties aangaan. Museum Weesp vormt de kern van deze organisatie; naast de conservator wordt de staf uitgebreid met functies op het gebied van bedrijfsvoering, communicatie etc. De aard van deze rechtspersoon dient bepaald te worden op basis van het bedrijfsprofiel. Het zou een stichting zonder winstoogmerk kunnen zijn maar ook bijvoorbeeld een coöperatieve vereniging van betrokken partijen of een publiek-private vennootschap. Als commissie adviseren wij om dat nader te onderzoeken.

15

Positionering Resumerend ziet onze commissie voldoende kansen voor de herbestemming van het Stadhuiscomplex. Wanneer besloten wordt om ons advies over te nemen, ontstaat tegelijk een taak om het concept op de kaart te zetten. Conceptueel streven we naar een nieuwe vorm van museum. In de communicatie dient het concept zich dan ook van meet af aan te onderscheiden. Natuurlijk vergt dit een specifiek profiel en een op dit profiel gebaseerde marktbenadering.

16

Profiel Hoe ziet ‘het museum van de toekomst’ er uit. Dat is de vraag die wij onszelf stelden. Het zou primair een laagdrempelig ‘Huis van de Stad’ moeten worden maar evenzeer een relevant instituut met een bovenregionale uitstraling. Daartoe moet er een beeld gevormd worden van de beoogde aard van het instituut; het profiel. Voor informatie hoef je niet naar een museum, dat zoek je op internet. Voor recreatieve belevingen zijn er pretparken. Daar willen we bewust afstand van nemen. Weliswaar is het doel om bezoekers naar het museum te trekken maar wij streven naar een beheersbaar aantal kwaliteitsbezoekers die ook echt bijdragen aan de levendigheid van de stad.

In 2018 hebben wij als commissie onze visie op de toekomstige aandachtsgebieden van het museum verwoord in ‘Het Verhaal van Weesp’. Daarin werd de motivatie gegeven voor drie aandachtsgebieden: Industriële Cultuur, de Waarde van Water en Democratische Innovatie. Ook werd daarmee een strategisch principe gegeven om het beleid daarmee inhoudelijk te richten op respectievelijk het verleden, het heden en de toekomst. We gebruiken het woord ‘aandachtsgebieden’ omdat het ontwikkelingsrichtingen aangeeft. Bij de invulling dienen de stakeholders nauw te worden betrokken. Sterker; ze dienen belang te voelen bij de diensten die binnen dit instituut kunnen worden ontwikkeld. De partijen die potentieel inhoudelijk en financieel aan het project zouden kunnen bijdragen zijn dus echt ‘belanghebbenden’ die bijdragen aan een gemeenschappelijk profiel. Het kiezen van meerdere aandachtsgebieden is zowel inhoudelijk als strategisch gemotiveerd. Inhoudelijk denken we dat het combineren van thema’s kan leiden tot een hoger ‘informatierendement’; bezoekers voor een bepaald thema worden verrast met heel andere onderwerpen. Daardoor beperkt de informatieoverdracht zich niet tot de primaire doelgroepen. Strategisch lijkt het ons ook een wenselijke aanpak om het risico te spreiden.

Met meerdere aandachtsgebieden zijn er meerdere belanghebbenden, verschillende financieringsvormen en is er een grotere diversiteit in inkomsten en bezoekers. In de beoogde aanpak verbreedt de doelgroep zich tot zowel recreatieve als professionele bezoekers. Ook de spreiding over leeftijdsgroepen, van basisschool en bovenbouw tot volwassenen is een strategische keus. De ervaring van de afgelopen periode is dat jeugd ook ouderen meeneemt en omgekeerd. Voor de beoogde partners is het evenzeer een kans om nieuwe doelgroepen te bereiken.

Marktbenadering Onze commissie heeft in het document ‘Het Verhaal’ een visie gegeven. In deze uitwerking hebben we ons gericht op het realiseren ervan in een op de toekomst gericht instituut. Daarmee ontstaat echter een nieuw aandachtspunt, het doorbreken van de onbekendheid bij belanghebbenden en het publiek. Voor de professioneel belanghebbenden zal ‘relevantie’ het criterium zijn. De relevantie dient door hen te worden onderschreven en: gehonoreerd. Bij elk van de opties zijn er potentiële belanghebbenden waarvoor de activiteit relevant kan zijn. Bij voorkeur zijn dit overheidsinstellingen en semioverheidsinstituten. Commerciële partijen zijn zeker niet uitgesloten, zolang die geen invloed hebben op de inhoudelijke onafhankelijkheid en integriteit van het museum. We moeten niet veronderstellen dat Museum Weesp in staat zal zijn om ‘blockbusters’ te organiseren, daarvoor is de schaal te klein. Voor de marktbenadering stellen we het ‘Long Tail’ principe voor. Toegepast op onze situatie betekent dit: Tentoonstellingen die elk maar weinig bezoek trekken, kunnen gezamenlijk een groter deel van onze missie realiseren dan blockbusters in de grote musea, zolang de spreiding over belanghebbenden maar groot genoeg is. Door de mix van gelijktijdige tentoonstellingen en activiteiten vanuit de drie thema’s kan synergie ontstaan die leidt tot meervoudig publieksbereik.

Een groot publieksbereik vormt de zakelijke basis voor het ‘Huis van de Stad’. De plek waar lokale verbindingen worden gelegd; tussen de historie van de stad en de toekomst, tussen de gemeente en de gemeenschap, tussen mensen onderling en alles wat hun bindt. Om hiervan een indruk te vormen is in de bijlage een inhoudelijk en ruimtelijk voorstel uitgewerkt.

17

Advies Dit advies beschrijft een ontwikkelingsproces met twee doelen. Enerzijds de ‘borging van het Stadhuis en Museum Weesp’. Anderzijds de ontwikkeling van het gebouw tot spil van het culturele netwerk zoals beoogd in de Cultuurnota. Wij adviseren daarom een model waarin het huidige Stadhuis met Museum Weesp als hoofdbewoner zich ontwikkelt tot het ‘Huis van de Stad’.

Op basis van de hiervoor geschetste overwegingen adviseert onze commissie dat: 1. Het Stadhuis inclusief het Bartholomeusgasthuis een publieke, maatschappelijke, culturele en museale bestemming blijft behouden, vastgelegd in een duurzaam bestuurlijk contract. De borging is belegd bij een of meerdere publieke of publiek-private entiteit(en) voor onderhoud van het vastgoed, beheer van de collectie en een gezonde exploitatie van het instituut. 2. Voor het beheer van het vastgoed bij voorkeur een publiek-private entiteit wordt gekozen.

18

3. De erfgoed collectie wordt overgedragen aan een archiverende en beherende entiteit waarbij bestuurlijk wordt vastgelegd dat deze als museaal gebruiksgoed verbonden blijft met de Stad Weesp, het Huis van de Stad en daarmee met de gemeenschap van Weesp.

4. De exploitatie van het gehele complex wordt uitgevoerd door een afzonderlijke entiteit waar Museum Weesp deel van uitmaakt. 5. Het Museum Weesp (één van) de hoofdbewoner(s) is van het Stadhuis en Bartholomeusgasthuis en in een nader te bepalen relatie met de beheerder van het gebouw en de archiverende entiteit van de collectie als (mede) exploitant daarin vaste en tijdelijke tentoonstellingen presenteert en evenementen en activiteiten onderneemt. 6. Het Museum Weesp de gebruiker is van de museale collectie en een omschreven mandaat ontvangt om deze te beheren, uit te breiden of afstotingen te plegen en zich inspant om (delen van) de erfgoedcollectie permanent zichtbaar te houden voor het publiek.

7. Het Museum Weesp al dan niet samen met uiteenlopende partners thema’s ontwikkelt die zich lenen voor publieksgerichte presentaties en activiteiten. 8. Het Museum Weesp een basissubsidie van de gemeente ontvangt en daarnaast een met de gemeente overeengekomen percentage van de jaarlijkse begroting aan eigen inkomsten genereert. 9. Het Museum Weesp streeft naar samenwerking met lokale en regionale aanbieders van diensten en activiteiten op het gebied van educatie, toerisme en recreatie en voorlichting. 10. De exploitant uitvoering geeft aan de in de Cultuurnota 2017-2021 genoemde ambities als spil van het culturele netwerk en binnen dit kader ruimte biedt aan door derden te organiseren activiteiten. 11. De exploitant streeft naar het aangaan van duurzame partnerschappen met derde partijen binnen het kader van de museale doelstellingen. 12. De exploitant in het Bartholomeusgasthuis ruimte biedt voor diensten in het kader van ‘Nabijheid van Bestuur’. 13. De exploitant het Stadhuis beschikbaar houdt voor publieke bijeenkomsten zoals vieringen, trouwerijen en gemeentelijke evenementen, zoals Koningsdag, 4 en 5 mei en het Sinterklaasfeest. Wij hopen het gemeentebestuur hiermee voldoende handvatten te hebben geleverd voor de besluitvorming. De Adviescommissie Museum Weesp, namens deze, de voorzitter en de secretaris, L. Schenk

R. de la Rive Box

19

20