410-5 Bijlage 7 rapportage archeologie
Tekst van het document
Havenrak 21 Broek in Waterland (gemeente Waterland) bureauonderzoek
Rapport 1511
Colofon titel:
Havenrak 21, Broek in Waterland gemeente Waterland: bureauonderzoek
serie:
Bureau voor Archeologie Rapport 1511
auteur(s):
A. de Boer (KNA senior prospector)
datum:
4 oktober 2024
ISSN:
2214-6687
© Bureau voor Archeologie Koningsweg 244 Utrecht T
030 245 1895
E I
info@bureauvoorarcheologie.nl https://www.bureauvoorarcheologie.nl
Administratieve Gegevens. Kenmerk
Waarde
Projectnummer
2024082704
Provincie
Noord-Holland
Gemeente
Waterland
Plaats
Broek in Waterland
Toponiem
Havenrak 21
Centrum locatie (m RD)
128.400; 494.240 (x; y)
Omvang plangebied
1.080 m2
Kadastrale gegevens
kadastrale gemeentenaam: Broek in Waterland, sectie: B, nummer(s): 2460
ARCHIS onderzoeksmeldingsnummer
5649519100 (ABU)
Soort onderzoek
bureauonderzoek
Opdrachtgever
Van Overbeek C.S.
Uitvoerder
Bureau voor Archeologie
Kaartblad
25E
(RO) kader onderzoek
Omgevingsvergunning
Bevoegde overheid
Gemeente Waterland
Deskundige namens bevoegde overheid
NMF Erfgoedadvies
Versie van het rapport
1_1
Beheer en plaats van documentatie
Digitale documentatie: ARCHIS en Datastation Archeologie
4/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
Figuur 1: Ligging van het plangebied (blauwe lijn). Achtergrond: PDOK.
5/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
Samenvatting Bureau voor Archeologie heeft een bureauonderzoek uitgevoerd voor een bouwplan aan de Havenrak 21 te Broek in Waterland. De vraagstelling van het onderzoek luidt: hoe kan rekening gehouden worden met eventuele archeologische resten bij de voorgenomen ontwikkeling? Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA, protocol 4002. Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om te komen tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied. Alle bebouwing wordt gesloopt en vervangen door nieuwbouw op ongeveer dezelfde plek. Rondom de nieuwbouw wordt de tuin gesaneerd door afgraving (maximaal 50 cm) en afdekking (leeflaag en bestrating). Het plangebied ligt in de landschapszone veenvlakten. De natuurlijke ondergrond in het plangebied bestaat uit een afwisseling van getijdenafzettingen en veen. De bovenste natuurlijke afzettingen bestaan uit klei. Op de natuurlijke afzettingen ligt een ophoogpakket van zand. Zowel het zand als de onderliggende kleilaag (samen 130 cm dik) zijn sterk verontreinigd. Het plangebied ligt op de rand van de historische kern van Broek in Waterland. De kern van het dorp is in de tweede helft van de 13 e eeuw ontstaan aan een waterloop. Vanaf de 17e eeuw ontwikkelt het dorp zich langs het Havenrak.
Uit historische gegevens blijkt dat het plangebied voor het eerst is bebouwd in 1780. In de 19 e en 20e eeuw hebben verbouwingen en uitbreidingen plaatsgevonden. In 1980 is de bebouwing, inclusief funderingen, geheel vernieuwd. In de top van het veen (op circa 130 cm -mv) kunnen archeologische resten uit de Romeinse tijd aanwezig zijn. In de top van het veen en in afdekkende kleilagen kunnen archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd aanwezig zijn. De top van de kleilaag ligt tussen 50 en 100 cm -mv. Onder de huidige bebouwing worden geen archeologisch waardevolle bebouwingsresten meer verwacht. Bij de sanering van de tuin wordt maximaal 50 cm afgegraven. Bij de te realiseren parkeerhavens wordt niet gegraven. Dus buiten de contouren van de nieuwbouw vinden geen graafwerkzaamheden tot in het bovenste archeologische relevante niveau (de kleilaag) plaats. Bureau voor Archeologie adviseert het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet.
In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Waterland.
6/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
Inhoudsopgave 1 2
3 4 5
Samenvatting........................................................................................................................ 6 Inleiding................................................................................................................................. 9 1.1 Doelstelling en vraagstelling......................................................................................9 Bureauonderzoek.............................................................................................................. 10 2.1 Methode...................................................................................................................... 10 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik...........................................................11 2.3 Huidige situatie.......................................................................................................... 12 2.4 Aardwetenschappelijke gegevens..........................................................................13 2.5 Historische situatie....................................................................................................
15 2.6 Mogelijke verstoringen.............................................................................................16 2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden.....................................................16 2.8 Gespecificeerde verwachting..................................................................................19 Conclusie............................................................................................................................ 22 Advies.................................................................................................................................. 24 4.1 Status en inhoudelijke afstemming bevoegde overheid....................................24 Literatuur............................................................................................................................ 25 Figuren................................................................................................................................ 28
Lijst met Figuren 1: 2: 3: 4: 5: 6: 7: 8: 9: 10: 11: 12: 13: 14: 15: 16: 17: 18:
Ligging van het plangebied (blauwe lijn).................................................................... 5 Ligging van het plangebied........................................................................................... 28 Het plangebied gezien vanuit het oosten, maart 2023 (Google Street View).... 29 Actuele luchtfoto (Nationaal Georegister)................................................................. 30 Het onderzoeksgebied van het bureauonderzoek................................................... 31 Archeologische waardenkaart van de gemeente Waterland (Gemeente Waterland 2011b)........................................................................................................... 32 Bestaande (links) en nieuwe situatie (rechts) in plattegrond................................. 33 Contour bestaande (groen onderbroken lijn) en nieuwe situatie (zwarte lijn).. . 34 Bestaande (boven) en nieuwe situatie (onder) in doorsnede. Bron: W3 Architecten, tekening Si03, 2 oktober 2024............................................................. 35 Detail doorsnedes, bestaande en nieuwe situatie................................................... 36 Bodemonderzoek (Berrevoets 2024).........................................................................
37 Bouwjaren volgens Basisadministratie Adressen en Gebouwen (Beheer PDOK)............................................................................................................................... 38 Bouwtekeningen, 14 december 1979, nieuwe situatie. Verstrekt door opdrachtgever.................................................................................................................. 39 Huidige situatie (bron: oudbroek.nl)........................................................................... 40 Geologische overzichtskaart 2021 (TNO-GDN 2021)........................................... 41 Bodemkaart (Steur, Heijink, en Stichting voor Bodemkartering 1965)............... 42 Geomorfologische kaart uit 2023 (Wageningen Environmental Research 2023)................................................................................................................................. 43 Hoogtekaart op basis van het AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland 44
7/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
19: 20: 21: 22: 23: 24: 25: 26: 27: 28: 29:
30: 31: 32:
2023)................................................................................................................................. Hoogte-reliëfkaart detail (Actueel Hoogtebestand Nederland 2023)................. 45 Vroeg 17e eeuwse kaart (Colom 1630)...................................................................... 46 Vroeg 17e eeuwse kavelkaart van de drooggemaakte Broekermeer (Boonacker 1628). Het noorden is links..................................................................... 46 Plattegrond van Broek in Waterland midden 18e eeuw (Schoon 1759)............. 47 Kadastrale minuut 1832 (kadastrale gemeente Broek in Waterland, sectie B, blad 2; Kadaster 1832).................................................................................................. 48 Kadastrale hulpkaart uit 1862, Broek in Waterland, B2, archiefnummer 35 (Kadaster).......................................................................................................................... 49 Kadastrale hulpkaart uit 1967, Broek in Waterland, B2, archiefnummer 288 (Kadaster)..........................................................................................................................
49 Kadastrale hulpkaart uit 1969, Broek in Waterland, B2, archiefnummer 297 (Kadaster).......................................................................................................................... 50 Luchtfoto van de RAF (RAF 1940-1945). Bij de rode pijl bevindt zich een dak, mogelijk van een kapberg..................................................................................... 51 Kadastrale veldkaart 1992, Broek in Waterland, B2, archiefnummer 613 (Kadaster).......................................................................................................................... 52 Het plangebied, boven ongeveer in 1968, kijkend richting het noordwesten, vanaf wat nu de parkeerplaats is (www.hetgeheugenvanbroekland.nl), onder de huidige situatie (Google Street View).................................................................... 53 Contour van de huidige bebouwing (blauwe lijn) geprojecteerd op de kadastrale minuut van 1832 (Kadaster 1832)........................................................... 54 Archeologische terreinen, vondsten en onderzoeken uit ARCHIS (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2021)............................................................................... 55 Contour van de huidige bebouwing (blauwe lijn) geprojecteerd op de kadastrale minuut van 1832 (Kadaster 1832)........................................................... 56
Lijst met Tabellen 1: 2: 1: 2:
Aardwetenschappelijke gegevens............................................................................... 14 Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied..................................................................................................... 17 Aardwetenschappelijke gegevens............................................................................... 14 Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied..................................................................................................... 17
8/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
1
Inleiding Bureau voor Archeologie heeft een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor een bouwplan aan de Havenrak 21 te Broek in Waterland. Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in het kader van de aanvraag van een omgevingsvergunning. De ligging van het plangebied is weergegeven in figuur 1. Vanwege de regels uit het geldende omgevingsplan moet voor de beoogde ontwikkeling een archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd onder certificaat BRL SIKB 4000, 1 in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.2).. Het onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek. Met de bevindingen wordt aan het einde van het rapport een advies gegeven hoe bij het project rekening kan worden gehouden met archeologische waarden.
1.1
Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting. Het doel van het veldonderzoek is het controleren en verfijnen van de archeologische verwachting zodat een beslissing genomen kan worden over hoe met eventuele archeologische waarden rekening moet worden gehouden bij de voorgenomen werkzaamheden. De volgende onderzoeksvragen zijn in dit onderzoek gebruikt: 1.
Waaruit bestaan de voorgenomen bodemingrepen?
2.
Wat is de landschappelijke ligging van het plangebied in termen van geomorfologie, geologie en bodemkunde?
3.
Is sprake van bekende bodemverstoringen?
4.
Wat is de historische ontwikkeling van het plangebied?
5.
Is sprake van bekende archeologische waarden (zoals AMK terreinen, vondstlocaties, historische kernen) in het plangebied en directe omgeving, en zo ja welke?
6.
Kunnen archeologische resten in het plangebied aanwezig zijn? Zo ja, wat is daarvan op hoofdlijnen de omvang, ligging, aard en datering?
7.
Worden deze archeologische resten verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze?
8.
Welke vervolgstap(pen) kunnen worden genomen om rekening te houden met (mogelijke) archeologische resten?
9.
Indien vervolgonderzoek wordt geadviseerd: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt?
1
SIKB 2022
9/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
2
Bureauonderzoek
2.1
Methode Het bureauonderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA 4.2, protocol 4002.2 Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied te komen. Eerst wordt het plan- en onderzoeksgebied vastgesteld en het onderzoek gemeld bij ARCHIS. Daarna wordt achtereenvolgens de aardwetenschappelijke, archeologische en historische context van het te onderzoeken gebied bestudeerd. Deze gegevens leiden tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. In de gespecificeerde verwachting worden de mogelijk aanwezige archeologische resten beschreven in termen van onder meer diepteligging, omvang, ouderdom en conservering. De genoemde stappen leiden tot onderhavig rapport en het openbaar maken van de resultaten bij Archis en het e-Depot voor de Nederlandse Archeologie. 3 In de hierna volgende hoofdstukken worden de belangrijkste onderzoeksgegevens gepresenteerd. Van alle afgebeelde kaarten is het noorden boven, tenzij anders aangegeven.
2 3
SIKB 2022 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2021; Data Archiving and Networked Services (DANS)
10/57 - Bureau voor Archeologie Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
2.2
Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik Afbakening plan- en onderzoeksgebied De ligging van het plangebied staat afgebeeld in figuur 1. Het plangebied ligt in de gemeente Waterland in de plaats Broek in Waterland. De locatie ligt aan het adres Havenrak 21. Het plangebied is 47 m lang (noordwest-zuidoost) en 21 m breed (noordoost-zuidwest) en heeft een omvang van 1.080 m2. Het plangebied wordt begrensd door het Dokterspad in het noorden en het Grutterspad in het zuiden (figuur 2). Aan de oostkant van het plangebied bevindt zich de parkeerplaats aan het Moerland (figuur 3). Ten westen bevindt zich bebouwing (figuur 4). Om voldoende informatie over aardwetenschappelijke, historische en archeologische gegevens te verzamelen wordt een onderzoeksgebied gebruikt dat groter is dan het plangebied. Het onderzoeksgebied voor het bureauonderzoek is een zone met straal van circa 250 m om de ontwikkeling heen (figuur 5).
Overheidsbeleid In het gebied geldt een vastgesteld gemeentelijk archeologisch beleid. Op de gemeentelijke archeologische beleidskaart uit 2007 ligt het plangebied in een Archeologisch waardevol gebied van de tweede categorie (groene zone; figuur 6), in de historische kern van Broek in Waterland. Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 100 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 35 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische resten.
Ontwerp c.q. inrichtingsplan De beoogde ingreep bestaat uit herontwikkeling van de bebouwing op het perceel. Alle bebouwing wordt gesloopt en vervangen door nieuwbouw op ongeveer dezelfde plek (figuren 7 en 8). De bodem is verontreinigd en daarom zal een sanering plaatsvinden. Deze bestaat deels uit het aanbrengen van verharding (parkeerplaats) en deels uit het aanbrengen van een leeflaag.
Aard en omvang van de toekomstige verstoring Bij de aanleg van funderingen en bij de sanering vinden graafwerkzaamheden plaats. De onderkant van de nieuwe ringbalk komt op -142 cm NAP. De onderkant van de bestaande fundering wordt geschat op ongeveer -151 cm NAP. De nieuwe fundering ligt dus minder diep dan de huidige. Dat kan omdat het nieuwe bouwpeil (-60 cm NAP) hoger ligt dan het bestaande (-81 cm NAP). De bebouwing zal worden gefundeerd op palen. De grond op het perceel is verontreinigd en moet worden gesaneerd. De sanering wordt gerealiseerd door een afdekking aan te brengen. Deze bestaat uit een verharding en een leeflaag.
11/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
De leeflaag wordt aangebracht ter hoogte van de tuin rondom de nieuwbouw. Hiervoor wordt maximaal 50 cm afgegraven, gemiddeld 40 cm. Daarna wordt 100 cm grond opgebracht. Bij de parkeerhavens volstaat het om een verharding aan te brengen. Het gaat om zes parkeerplaatsen (figuur 7). Op de plek van de parkeerplaatsen zal circa 20 cm zand op de bestaande grond komen, voor de stabiliteit, aangevuld met split. Op deze plekken wordt dus niet gegraven.
Milieutechnische condities In juli 2024 is in het plangebied een bodemonderzoek uitgevoerd (figuur 11). Hieruit blijkt dat de grond (traject 0-1,3 m -mv, zand en klei) o.a. gehalten lood boven de interventiewaarden en boven de gezondheidskundige advieswaarde bevat. De verontreinigingen zijn niet te relateren aan de aanwezigheid van de klompenmakerij of aan de bovengrondse tank.4 Vanwege de voorgenomen bouw van woningen op de locatie zal sprake zijn van een sanering (met een doelstelling). Deze doelstelling kan zijn het volledig verwijderen van de verontreiniging, het afdekken van de verontreiniging met een duurzame afdeklaag of het afdekken van de verontreiniging met een leeflaag van minimaal 1 meter dik.
Grondwaterpeil De actuele grondwaterstand in het plangebied is niet bekend. De grondwatertrap op de bodemkaart is niet bepaald vanwege ligging in de bebouwde kom. Tijdens het verkennend bodemonderzoek stond het grondwater op 130 cm -mv. De grondwaterstand zal door de beoogde ingrepen waarschijnlijk niet veranderen.
Consequentie van de ingrepen Door het uitvoeren van graafwerkzaamheden kunnen archeologische resten worden vergraven.
2.3
Huidige situatie Bebouwing, functie en bodemgebruik In het plangebied staat bebouwing. Het betreft een klompenmakerij met aangrenzend een wit gepleisterd woonhuis (figuur 14). De bebouwing heeft volgens BAG een bouwjaar van 1780 (figuur 12). Uit historische gegevens blijkt echter dat de bebouwing in 1980 in zijn geheel is vernieuwd, inclusief funderingen. De nieuwe bebouwing van 1980 is doelbewust (uit toeristisch oogpunt) zo gemaakt dat het op de oude bebouwing lijkt. Karakteristiek voor het pand is de hoge kapberg. Deze bestond in 1968, zie foto op pagina 2. 5 en is daarna dus weer teruggebouwd. Bouwtekeningen van de herbouw uit 1980 staan in figuur 13.
4 5
Berrevoets 2024 Onbekend 1968
12/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
In 1980 is de fundering gemaakt met ringbalk en houten palen met betonopzetter. 6
Omgevingsplan Per 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking en heeft iedere gemeente een omgevingsplan van rechtswege. Bestaande verordeningen en bestemmingsplannen gelden echter tot een nieuw Omgevingsplan wordt vastgesteld (Art. 4.6 lid 1 onder d en g Invoeringswet Omgevingswet). Deze plannen zijn onderdeel van het tijdelijke Omgevingsplan. De regels uit het bestemmingsplan Broek in Waterland 2018, vastgesteld op 19 april 2018, zijn op deze wijze onderdeel geworden van het tijdelijke deel van het omgevingsplan.7 Volgens deze regels geldt in het plangebied een dubbelbestemming Waarde Archeologie 2. Dit betekent dat bij ingrepen met een omvang van meer dan 100 m2 waarbij de bodem dieper dan 35 cm onder maaiveld wordt verstoord een rapport moet worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. Deze regels zijn overeenkomstig het actuele archeologische beleid van de gemeente.
2.4
Aardwetenschappelijke gegevens De aardwetenschappelijke gegevens staan samengevat in tabel 1. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Hollands-Utrechts veengebied', in de landschapszone veenvlakten.8 De top van de Pleistocene afzettingen ligt tussen -14 en -12 m NAP. 9 Aan het einde van de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 116.000 tot 10.000 jaar geleden), stijgt de zeespiegel door opwarming van het klimaat. Het Pleistocene landschap raakt hierdoor overgroeid met veen (het Basisveen). Bij verdere zeespiegelstijging komt het plangebied in een kwelder- en waddengebied te liggen bestaande uit zandplaten die regelmatig door de zee worden overspoeld. Deze getijdenafzettingen behoren tot het Laagpakket van Wormer (Formatie van Naaldwijk).10 Tussen circa 4000 en 3000 voor Christus sluit de Nederlandse kust door de vorming van strandwallen. Hierdoor stopt de sedimentatie en ontstaat een moeras waarin veen tot ontwikkeling komt (Hollandveen). Het veen kan zich tot de tweede helft van de 10 e eeuw na Christus onafgebroken ontwikkelen. Het veengebied wordt vanaf de 10e eeuw ontgonnen. Als gevolg van ontginning klinkt het veen in waardoor het dusdanig laag komt te liggen dat het gevoelig wordt door overstromingen door de zee. De geologische kaart geeft aan dat op het veen getijdenafzettingen liggen (figuur 15).
Getijdenafzettingen uit deze periode behoren tot het laagpakket van Walcheren (Formatie van Naaldwijk). Op de bodemkaart ligt het plangebied in de zone bebouwde kom (figuur 16). Direct aangrenzend liggen drechtvaaggronden en op iets grotere afstand: weideveengronden. De natuurlijke ondergrond bestaat bij beide bodemtypes uit mineraal arm veen dat 6
Fam. Wadman (W3 Architecten) heeft dit ook feitelijk geconstateerd bij de bouw/aanleg indertijd: zij woonden toen naast deze locatie (Moerland) en hebben de bouw volledig gevolgd. 7 Identificatie NL.IMRO.0852.BPKBR018-va01 8 Rensink e.a. 2019 9 Vos e.a. 2018 10 Vos e.a. 2018 13/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
wordt afgedekt door een kleilaag. Drechtvaaggronden hebben een 40 tot 80 cm dik kleidek. In dit geval is het kleidek ontstaan vanuit de nabijgelegen natuurlijke waterlopen (de Ae of de Ee). Weidegronden hebben een dunner kleidek (het veen begint binnen 80 cm). Deze gronden liggen op grotere afstand van deze waterlopen. Op de geomorfologische kaart ligt het plangebied (ook) in de bebouwde kom (figuur 17). Buiten de bebouwde kom is sprake van een “ontgonnen veenvlakte”. Een hoogtekaart van Broek in Waterland met omgeving staat in figuur 18. Het straatniveau in het dorp ligt ongeveer tussen -0,2 en -0,9 m NAP. Dit is ongeveer één meter hoger dan de omliggende weilanden die op -1,7 m NAP liggen. Dit komt waarschijnlijk door onderbemaling van de weilanden ten dienste van veeteelt waardoor de veenhoudende ondergrond steeds verder daalt enerzijds, en ophoging van bebouwde percelen in de bebouwde kom anderzijds. De droogmakerijen zijn voormalige meren waarin het veen is verslagen (geërodeerd). Deze droogmakerijen liggen daardoor nog enkele meters lager (ongeveer -5 m NAP). Het maaiveld in het plangebied ligt ongeveer tussen -0,8 en -1,1 m NAP (figuur 19), enkele decimeters lager dan het historische bebouwingslint dat ten westen van het plangebied aan de Havenrak ligt. In het plangebied zijn enkele milieukundige boringen gezet (figuur 11).
Deze laten zien dat de bovenste 50 tot 100 cm van het bodemprofiel bestaat uit baksteenhoudend zand. Deze laag is sterk verontreinigd. Hieronder ligt een kleilaag van 30 cm tot 80 cm op mineraal arm veen. De kleilaag is waarschijnlijk het oorspronkelijke maaiveld. De kleilaag is ook verontreinigd. Tabel 1: Aardwetenschappelijke gegevens. Bron
Omschrijving
Geologie (figuur 15)
Geologische overzichtskaart:11 •
Bodemkunde (figuur 16)
ovo*: Getijdenafzettingen op kustveen op oudere getijden- of komafzettingen (Laagpakket van Walcheren-o op Hollandveen Laagpakket op Laagpakket van Wormer-o of Formatie van Echteld-k)
Bodemkunde 1:50.000:12 •
Bebouwde kom.
Buiten de bebouwde kom liggen drechtvaaggronden en weideveengronden (klei op veen). Geomorfologie (figuur 17)
Geomorfologie 1:50.000:13 •
Bebouwde kom.
Buiten de bebouwde kom ligt een ontgonnen veenvlakte. AHN (figuren 18 en 19)
Het maaiveld in het plangebied ligt ongeveer tussen -0,8 en -1,1 m NAP.
11 TNO-GDN 2021 12 Steur, Heijink, en Stichting voor Bodemkartering 1965 13 Maas e.a. 2021 14/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
2.5
Historische situatie Het veengebied van Broek in Waterland wordt waarschijnlijk al in de Romeinse tijd bewoond.14 Bewoning vindt in deze periode voornamelijk aan de randen van het veen plaats op de oevers van veenstromen. Vernatting van het landschap leidt ertoe dat in de loop van de 3e eeuw na Christus bewoningsmogelijkheden op de oevers van veenstromen verslechteren. Aan het eind van de Vroege Middeleeuwen, omstreeks de 10 e eeuw, wordt het veengebied opnieuw ontgonnen.15 Als basis voor deze ontginning dienen de veenstromen. Door het graven van slootjes haaks hierop wordt het achterliggende veengebied ontwaterd en zo geschikt gemaakt voor akkerbouw. De kern van Broek in Waterland is in de tweede helft van de 13 e eeuw ontstaan aan de waterloop de Ae of de Ee, die het Noordmeer, het Monnickenmeer, het Bellemermeer en het Broekermeer met elkaar verbindt. In deze tijd wordt de eerste kerk van het dorp gebouwd. De eerste vermelding van het dorp in geschriften komt uit 1342 als Broec.16 Deze naam is een verwijzing naar het natte drassige moerasland (broekveen). In de Tachtigjarige oorlog wordt het dorp door de Spanjaarden in brand gestoken (1573). Daarna wordt het dorp opnieuw opgebouwd. Er wordt een nieuwe kerk gesticht (bouwjaar 1648). Het Broekermeer ligt direct ten zuiden van het dorp. In 1612 wordt het meer drooggemalen.
Hierdoor wordt het beschikbare areaal landbouwgrond sterk uitgebreid. De situatie van vlak na de droogmaling van het Broekermeer staat in figuren 20 en 21. Belangrijke straten van het dorp zijn de Dorpsstraat en Havenrak aan de noordkant van de nieuwe polder. Langs deze straat staat vrijwel aaneensluitend bebouwing. In de 16e en 17e eeuw leeft Broek (in Waterland) vooral van handel en de visserij. Door rijkdom van de bewoners worden in deze tijd veel fraaie huizen gebouwd waardoor het dorp ‘wereldberoemd’ wordt,17 onder andere aan het Havenrak. De huizen zijn van hout op een stenen fundering; volledig bakstenen huizen kon de venige grond niet dragen. De rijkdom eindigt in de tweede helft van de 17 e eeuw doordat de overzeese handel moeilijker wordt. Daarna zijn de voornaamste inkomsten visserij en veeteelt. De kaart van Cornelis Schoon uit 1756 geeft beeld van de bebouwing in het midden van de 18e eeuw (figuur 22). Op deze kaart is het plangebied nog onbebouwd. Het is waarschijnlijk in gebruik als weiland. Op de kadastrale minuutplan van begin 19 e eeuw (1832) kaart staat voor het eerst bebouwing in het plangebied afgebeeld (figuur 23). Het perceel is in eigendom van Baltus Bakker (landbouwer). In 1862 staat op een kadastrale kaart een nieuw gebouw afgebeeld (figuur 24). Dit is vermoedelijk een woning.
De bebouwde situatie blijft waarschijnlijk zo tot in de 20 e eeuw: de eerst volgende kadastrale kaarten komen uit 1967 en 1969 en laten dezelfde situatie zien (figuren 25 en 26). 14 15 16 17
Berendsen 2000 Gemeente Waterland 2011a, 5 Van der Sijs 2010 ‘Monumenten Inventarisatie Project Noord-Holland Broek in Waterland Gemeentebeschrijving’ 1991
15/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
In het bouwarchief zijn enkele vergunningen geregistreerd die laten zien dat na WOII enkele verbouwingen hebben plaatsgevonden: •
1950
Bouw kapberg
•
1952
Verbouw twee gevels
•
1955
Verbouw woning
•
1969
Verbouw winkel-woonhuis
•
1980
Bouw tijdelijke bedrijfsruimte
De kapberg is waarschijnlijk al aanwezig in WOII (figuur 27). Maar in 1980 is het gepand geheel gesloopt en opnieuw gebouwd in historische stijl met een klompenmakerij als toeristische attractie. In figuur 28 staat een kadastrale tekening van 1992, met de huidige situatie. In figuur 29 zijn foto’s van de situatie van vóór en na de verbouwing weergegeven.
2.6
Mogelijke verstoringen In het plangebied staat bebouwing. Deze komt uit 1980. Oorspronkelijk staat waarschijnlijk in 1780 al bebouwing in het plangebied, met een kleiner bouwvolume dan het huidige (figuur 30). De verbouwingen die daarna hebben plaatsgevonden hebben archeologische resten van funderingen waarschijnlijk geheel verstoord. In 1980 is het geheel opnieuw van funderingen voorzien. De eerste 50 tot 100 cm van het bodemprofiel bestaat uit een baksteenhoudende zandlaag. Dit is waarschijnlijk opgebrachte grond.
2.7
Archeologische en bouwhistorische waarden Archeologische terreinen, vondstlocaties en onderzoeken staan weergegeven in figuur 31 en staan toegelicht in tabel 2. De belangrijkste bevindingen worden in de lopende tekst samengevat. In het plangebied liggen geen archeologische waarnemingen en geen (delen van) archeologische terreinen. Het plangebied is niet eerder archeologisch onderzocht. In het onderzoeksgebied zijn enkele bureauonderzoeken en booronderzoeken uitgevoerd. Daarnaast is funderingsonderzoek bij de kerk archeologisch begeleid. Enkele keren is na bureauonderzoek (en in één geval na een booronderzoek) een archeologische begeleiding geadviseerd (Keerngouw 18, Laan 46, De Erven 2), maar deze begeleidingen zijn (nog) niet uitgevoerd. Met het funderingsonderzoek aan de Hervormde kerk is vastgesteld dat de kerktoren is gefundeerd op houten planken (kespen), die op houten palen rusten. De kerktoren is omstreeks 1648 gebouwd. Bij het onderzoek is geen nieuwe datering gedaan. In het plangebied zijn geen bekende militaire erfgoedwaarden aanwezig. 18 De bebouwing in het plangebied is aangewezen als gemeentelijk monument. 19 18 Stichting RAAP 2017 19 https://www.waterland.nl/wonen-in-een-monument 16/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
Tabel 2: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 500 m van het plangebied. Archeologische terreinen 14642: Waterland, Broek in Waterland, Terrein van hoge archeologische waarde Het plangebied ligt vrijwel geheel in dit AMK terrein. Historische kern van het dorp Broek in Waterland met archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Onderzoeken met bijbehorende vondsten 2041031100: Waterland, Broek in Waterland, Waterland-Midden, booronderzoek Onderzoek uit 1987. Het onderzoek betrof een inventarisatie van de archeologische waarden in ruilverkavelingsgebied Waterland-Midden. De bebouwingskern van Broek in Waterland was niet onderdeel van het onderzoek.20 2082901100: Waterland, booronderzoek Onderzoek uit 1994. Onderzoek naar de effecten van grondwaterpeilverlaging voor de conservering van archeologisch waardevolle terreinen binnen de ruilverkavelingsgebieden Waterland (veenterpen) en Limmen-Heiloo.21 Dit onderzoeksmeldingsnummer betreft Waterland. Er zijn in Waterland-Midden 50 terpen geselecteerd met verschillende waterhuishoudingssituaties. Hiervan moesten er uiteindelijk enkele (12) overblijven voor monitoring onderzoek. Door middel van booronderzoek zijn de terpen beoordeeld op hun geschiktheid voor slijpplaten- en botanisch onderzoek. Geen van de onderzochte terpen lagen bij Broek in Waterland.
2083874100: Amsterdam, Broek in Waterland, Waterland-Oost, ruilverkaveling, booronderzoek Veldonderzoek in het buitengebied ten noordoosten van Broek in Waterland, uitgevoerd in 1985. 22 Het doel is een inventarisatie van archeologische resten in dit veengebied, met name door het opsporen van aslagen. 2176262100: Waterland, Broek in Waterland, Keerngouw 18, bureauonderzoek Onderzoek 90 m ten noorden van het plangebied, uitgevoerd in 2007. Bureauonderzoek ten behoeve van de nieuwbouwplannen op de locatie Keerngouw 18 te Broek in Waterland. Op basis van historische gegevens was mogelijk vanaf het eind van de 16e eeuw en zeker in het midden van de 18e eeuw op de locatie sprake was van bebouwing. Op de locatie moet dan ook rekening gehouden worden met de aanwezigheid van archeologische waarden, die uit de Nieuwe tijd en mogelijk de Late Middeleeuwen dateren. Gezien het feit dat de top van het ongestoorde veen zich vrij dicht onder het huidig maaiveld bevindt, circa 1 tot 1,5 m - Mv, kan niet uitgesloten worden dat bij de aanleg van de huidige bebouwing de ondergrond in meer of mindere mate verstoord is. Aanbevolen wordt om op de locatie van de voorgenomen grondverstorende werkzaamheden verder archeologisch onderzoek uit te voeren in de vorm van een archeologische begeleiding.23 Dit vervolgonderzoek heeft niet plaatsgevonden.
2239086100: Waterland, Broek in Waterland, Keerngouw 20, bureauonderzoek Onderzoek 100 m ten noorden van het plangebied, uitgevoerd in 2009. Vrijwel identieke resultaten als vorig bureauonderzoek, op naastgelegen perceel (Keerngouw 18). Op basis van historische gegevens was mogelijk vanaf het eind van de 16e eeuw en zeker in het midden van de 18e eeuw op de locatie sprake was van bebouwing. Op de locatie moet dan ook rekening gehouden worden met de aanwezigheid van archeologische waarden, die uit de Nieuwe tijd en mogelijk de Late Middeleeuwen dateren. Echter omdat de ingreep vrij ondiep en klein is, wordt nader onderzoek niet noodzakelijk.24 2363420100: Waterland, Broek in Waterland, Laan 46, bureauonderzoek Onderzoek 130 m ten zuidoosten van het plangebied, uitgevoerd in 2012. Op basis van het bureauonderzoek werd de volgende gespecificeerde verwachting opgesteld. In de periode IJzertijd t/m de Vroege-Middeleeuwen maakte het plangebied deel uit van een uitgestrekt veenmoeras. Vermoedelijk was in deze periode geen of nauwelijks bewoning aanwezig. Eventuele sporen zullen bovendien door latere ontginningen of veenafgravingen zijn verdwenen. Pas aan het begin van de Late-Middeleeuwen, toen de bovengrond van het veen verdroogde door een verbeterde ontwatering, werd bewoning mogelijk. Hierbij ontstond, vermoedelijk in de 13e eeuw, de nederzetting Broek in Waterland.
Gezien de ligging van het plangebied in de historische kern van Broek in Waterland moet daarom rekening worden gehouden met bewoningsresten vanaf de 13 eeuw. Deze zullen zich direct onder
20 21 22 23 24
Janszen 1988 Exaltus 1994 Bos, Brongers en Janzen 1986 Burnier en Jacobs 2008 Jacobs en Van der Weele 2009
17/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
de bouwvoor in de top van het veen of het kleidek bevinden en zullen bestaan uit funderingsresten en fragmenten van allerlei gebruiksvoorwerpen. Uit boorstaten van milieuhygiënisch verkennend bodemonderzoek lijkt echter onder een circa 50 cm dikke laag bouwzand een natuurlijk kleipakket aanwezig te zijn. Van een puinbijmenging, dat een aanwijzing kan zijn voor de aanwezigheid van funderingsresten, is geen sprake. De kans op de aanwezigheid van resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd wordt daarom als klein beschouwd. Wel is de locatie gelegen in de historische dorpskern van Broek in Waterland (AMK-terrein), waarvan de bewoning teruggaat tot in de 13e eeuw, en bevinden zich in directe omgeving bouwhistorische waarden uit de 16 -18 eeuw (rijksmonumenten). Vanwege de geringe verstoring van de bodem wordt daarom een archeologische begeleiding aanbevolen.25 3981015100: Waterland, Broek in Waterland, kerkfundering, begeleiding Onderzoek 210 m ten westen van het plangebied, uitgevoerd in 2015. Funderingsonderzoek op 27 en 28 mei 2015 aan de kerktoren van Hervormde Kerk in Broek in Waterland. Er zijn twee kijkgaten gegraven van ongeveer 1,5 bij 1,5 m en tot een diepte van maximaal 2 m onder het maaiveld. De natuurlijke ondergrond is niet bereikt. De bodemopbouw bestaat uit opgebrachte klei- en zandpakketten.
Direct onder het straatniveau, dat zich op 0,52 m +NAP bevond, lag een ongeveer 0,3 m dik subrecent zandpakket. Ook de grond hieronder bestond uit zand, hoewel de gevlekte bruin en grijze kleur aangaf dat deze op een gegeven moment geroerd was. De onderste zandlaag was 0,8 m dik en bevatte veel puinresten, waaronder hele bakstenen (21/23x10,7/11,5x4,9/6,0 cm). Waarschijnlijk staat deze opgebrachte laag in relatie tot een herbouwfase in de 18e of 19e eeuw. Het zand lag op 1,1 m onder de straat (0,58 -NAP) een sterk siltig kleipakket met een grijze kleur en waarin eveneens veel puinresten zaten. De onderkant hiervan is niet bereikt. De kerktoren van de Hervormde kerk in Broek in Waterland is gefundeerd op houten planken (kespen), die op houten palen rusten.26 4025046100: Waterland, Broek in Waterland, verdiepte aanleg N247, bureauonderzoek Onderzoek 160 m ten zuidoosten van het plangebied, uitgevoerd in 2016. Het plangebied ligt in het westelijk veengebied, dat gedurende het grootste deel van het Holoceen onaantrekkelijk voor bewoning was. Vanaf de 10e/ 11e eeuw werd het veengebied ontgonnen en bewoond. Door de ligging in de historische kern van Broek in Waterland heeft het centrale deel van het plangebied een zeer hoge archeologische trefkans op resten en/of sporen uit de Late Middeleeuwen – Nieuwe tijd.
Het centrale gedeelte van het plangebied is in ieder geval in 1628 bewoond. De bewoning in het plangebied concentreerde zich toen rondom de brug over de Broekervaart. Hier is ook de verdiepte N247 gepland. Gezien de hogere ligging van het maaiveld is er mogelijk sprake van een terp in de kern van Broek in Waterland. Het westen van het plangebied heeft door de ligging in een droogmakerij een lage archeologische verwachting. Ook het oosten van het plangebied, dat in een veenontginning buiten de historische kern ligt, heeft een lage archeologische verwachting. In de omgeving van het plangebied zijn enkele resten uit de Late Middeleeuwen bekend. Of er daadwerkelijk archeologische resten aanwezig zijn hangt af van de intactheid van het bodemprofiel in het plangebied. Het is onbekend of de huidige bebouwing eventuele oudere archeologische resten aangetast heeft. Aanbevolen wordt om een verkennend booronderzoek uit te voeren.27 Dit vervolgonderzoek is uitgevoerd, zie onderzoek 5078841100. 4654611100: Waterland, Broek in Waterland, De Erven 2, bureauonderzoek Onderzoek 230 m ten westen van het plangebied, uitgevoerd in 2018. Er worden archeologische resten vanaf de (vroege) middeleeuwen tot en met de nieuw tijd binnen het onderzoeksgebied verwacht.
Hoewel bewoning vanaf de middeleeuwen bekend is in de historische kern van Broek in Waterland is de onderzoekslocatie vanaf het einde van de 18de eeuw deels bebouwd en waarschijnlijk bewoond geweest. Uit historische bronnen is naar voren gekomen dat het onderzoeksgebied in de 17de en 18de eeuw waarschijnlijk in gebruik was voor tuinbouw. Bebouwing stond voor een deel ook op het perceel. Of dit een hoofd of bijgebouw was is onduidelijk. Er kunnen resten van de (sier) tuininrichting uit deze periode in dit tuinareaal liggen. Omdat de huidige bebouwing aan De Erven 2 vanaf 1826 is aangetoond, is de archeologische trefkans voor de nieuwe tijd hoog. Er wordt een verkennend booronderzoek geadviseerd.28 5078841100: Waterland, Broek in Waterland, N247, booronderzoek Onderzoek 190 m ten zuidoosten van het plangebied, uitgevoerd in 2021. Vervolg op het bureauonderzoek (4025046100). Over een lengte van 300 m zijn in het tracé zeven handboringen gezet tot 300 cm -mv. Tijdens de
25 26 27 28
Van der Zee 2012 Salomons 2015 Verboom-Jansen 2017 Vermoolen 2019
18/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
uitvoering bleek echter dat onder in de meeste boringen solide puin aanwezig was op een diepte van circa 100-130 cm -mv. Het was verder fysiek dan ook niet mogelijk handmatig (met een Edelmanboor (7 cm) en een gutsboor (3 cm)) dit puin te doorboren. Op één plek is dit wel geslaagd. Daar is onder een laag ophoogzand van 130 cm sprake van een oudere ophooglaag van veen en mest. Deze kenmerkt zich door een variatie van zwart, bruin en groen ‘veen’ met sporadisch baksteenresten. Aanbevolen wordt om proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren. 29 5079343100: Waterland, Broek in Waterland, De Erven 2, booronderzoek Onderzoek 230 m ten westen van het plangebied, uitgevoerd in 2021. Er zijn drie handboringen gezet. De maximale boordiepte is 200 cm -mv. Bij deze zaak is vondstlocatie 1272148 geregistreerd. De onderzoeksresultaten geven een bodemprofiel weer dat kortweg in twee delen is te onderscheiden: Het eerste deel betreft een geroerde bodem aan de westkant van het gebouw. In dit deel ligt een betonnen fundering en een verdiepte kelder. - Aan de straatzijde bevindt zich een vrijwel intact ophoogpakket bestaande uit veen en klei. Sommige ophogingslagen waren gevlekt en brokkig van aard. Het veen was eveneens veraard met weinig plantenresten. In totaal zijn 7 ophogingspakketten onderscheiden in de boringen.
Het natuurlijke veen (Formatie van Nieuwkoop, Hollandveen) en kleiafzettingen (Formatie van Naaldwijk, laagpakket van Wormer) is niet bereikt. De ophoogpakketten kunnen mogelijke al uit de late middeleeuwen (en nieuwe tijd) stammen. Er zijn geen aardewerkscherven aan het oppervlak vastgesteld. In de woning wordt de fundering hersteld door middel van een aantal schroefinjectiepalen. De gepaarde bodemroering kunnen eventuele archeologische resten in de bodem verstoren. Om die reden wordt een geadviseerd om de civiele werkzaamheden archeologisch te laten begeleiden.30 5117615100: Waterland, Broek in Waterland, De Broekermeer, bureauonderzoek Onderzoek 230 m ten zuidwesten van het plangebied, uitgevoerd in 2021. De Broekermeer werd in de eerste helft van 17e eeuw drooggemaakt. Pas vanaf deze periode is het plangebied en omgeving weer in gebruik genomen door de mens. Op basis van het bureauonderzoek wordt aan grote delen van het plangebied een lage verwachting toegekend op het voorkomen van archeologische resten. Op een drietal locaties geldt echter een hoge archeologische verwachting gerelateerd aan de mogelijke aanwezigheid van (funderings)resten van molens of de mogelijke aanwezigheid van (funderings)resten van gebouwen behorende tot buitenplaatsen, evenals sporen van tuinaanleg.
Aangezien er nog geen definitief ontwerp voorhanden is, is het niet mogelijk vast te stellen of en waar archeologische resten bedreigd zullen worden door de voorgenomen werkzaamheden. 31 5576043100: Waterland, NOK T22-23, Broekervaart en Trekvaart, bureauonderzoek Onderzoek 230 m ten zuidwesten van het plangebied, uitgevoerd in 2024 ten behoeve van het vervangen van de oevers van watergangen. Het onderzochte tracé bestaat uit meerdere deelgebieden die samen 3,9 km lang zijn. Ter hoogte van Broek in Waterland ligt tracédeel T22-S1. De werkzaamheden in deelgebied T22-S1 bestaan uit het vervangen van perkoenpalen, deze ingrepen creëren een minimale verstoring aan de ondergrond.32 Vondsten overig Geen.
2.8
Gespecificeerde verwachting Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Hollands-Utrechts veengebied', in de landschapszone veenvlakten. De natuurlijke ondergrond in het plangebied bestaat uit een afwisseling van getijdenafzettingen en veen. Door de ligging nabij een natuurlijke waterloop (de Ae of de Ee) is op het veen een klei pakket van enkele decimeters dik afgezet. Het plangebied ligt in het AMK terrein dat de historische kern van Broek in Waterland begrenst. Uit historische gegevens blijkt dat het plangebied voor het eerst is bebouwd
29 30 31 32
Nales 2021 Vermoolen 2021 Van Putten 2021 Bakker 2024
19/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
in 1780. In de 19e en 20e eeuw hebben verbouwingen en uitbreidingen plaatsgevonden. In het plangebied ligt op de natuurlijke afzettingen een ophoogpakket van zand. Zowel het zand als de onderliggende kleilaag (samen 130 cm dik) zijn sterk verontreinigd. 33 Onder de kleilaag ligt mineraal arm veen. De kleilaag representeert vermoedelijk het oorspronkelijke natuurlijke oppervlak. De verontreinigde bovenlaag is mogelijk ontstaan door het ophogen en verstevigen van het perceel in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd met stads- en dorpsafval. In intergetijde afzettingen onder het veen (Laagpakket van Wormer) en onderliggende afzettingen kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit de Bronstijd en ouder. Er zijn echter onvoldoende gegevens om de archeologische verwachting wat deze periodes betreft verder te specificeren. De verwachting voor Romeinse tijd en jonger wordt de verwachting als volgt gespecificeerd: 1.
Datering
In de top van het veen kunnen archeologische resten uit de Romeinse tijd aanwezig zijn. In de top van het veen en in afdekkende kleilagen kunnen archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd aanwezig zijn. 2.
Complextype
Er moet vooral rekening gehouden worden met archeologische resten gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur. Wat betreft de Romeinse tijd moet ook rekening gehouden worden met resten gerelateerd aan rituelen en begravingen. 3.
Omvang
In het hele plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn. De ligging van het oudste deel van de bebouwing ligt ongeveer in het midden van de huidige. Dit volgt uit de projectie van de huidige bebouwingscontouren op het kadastrale minuutplan (figuur 32). 4.
Diepteligging
De verontreinigde bovenlaag is waarschijnlijk (deels) een ophooglaag en bestaat uit zand op klei. In het bovenste zandpakket worden geen archeologische resten verwacht. In de kleilagen rondom de bebouwing kunnen archeologische resten aanwezig zijn. De top van de kleilaag ligt volgens het bodemonderzoek tussen 50 en 100 cm -mv. De top van het veel ligt op ongeveer 130 cm -mv. 5.
Gaafheid en conservering (fysieke kwaliteit)
Het grondwater staat vermoedelijk op ongeveer 13 cm -mv. Dit betekent dat organische archeologische resten onder dit niveau goed bewaard kunnen zijn gebleven. In humeuze ophogingslagen kunnen organische resten ook boven het grondwater goed bewaard zijn gebleven. 33 Berrevoets 2024 20/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
Over de gaafheid en conservering van eventuele sporen en artefacten zijn niet meer gegevens bekend. 6.
Locatie
In het onbebouwde deel van het plangebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn. Op de plek van de huidige bebouwing worden geen archeologische resten meer verwacht. 7.
Uiterlijke kenmerken (prospectie kenmerken):
Uiterlijke kenmerken: Archeologische resten uit landbouwsamenlevingen kunnen bestaan uit sporen in de natuurlijke ondergrond zoals resten van beer- en/of waterputten of afvalkuilen, paalsporen en greppels. Daarnaast kunnen fragmenten aardewerk (urnen), crematieresten en inhumaties aanwezig zijn. Fragmenten hiervan kunnen door ploegwerkzaamheden ook in een bouwvoor aanwezig zijn. Archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd bestaan uit sporen in de natuurlijke ondergrond, daarnaast moet (rekening gehouden worden met resten van steenbouw (zoals bakstenen funderingen, keldervloeren, keldertrappen, uitbraaksleuven en metselwerk). Prospectiekenmerken: Archeologische resten in de historische kern zijn het beste op te sporen door uit te gaan van een sporenniveau. 8.
Mogelijke verstoringen
Door (ver)bouw- en sloopactiviteiten in de 19e en 20e eeuw kunnen oudere archeologische resten zijn vergraven. Dit geldt met name voor de locatie waar nu bebouwing staat: deze is in 1980 geheel herbouwd, inclusief nieuwe funderingen.
21/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
3
Conclusie 1.
Waaruit bestaan de voorgenomen bodemingrepen?
De beoogde ingreep bestaat uit de herontwikkeling van de bebouwing op het perceel. Alle bebouwing wordt gesloopt en vervangen door nieuwbouw op ongeveer dezelfde plek. Rondom de nieuwbouw wordt de tuin gesaneerd door afgraving (maximaal 50 cm) en afdekking. 2.
Wat is de landschappelijke ligging van het plangebied in termen van geomorfologie, geologie en bodemkunde?
Het plangebied ligt in de landschapszone veenvlakten. De natuurlijke ondergrond in het plangebied bestaat uit een afwisseling van getijdenafzettingen en veen. Door de ligging nabij een natuurlijke waterloop (de Ae of de Ee) is op het veen een kleipakket afgezet. Het kleipakket is 30 tot 80 cm dik. Op de natuurlijke afzettingen ligt een ophoogpakket van zand. Zowel het zand als de onderliggende kleilaag (samen 130 cm dik) zijn sterk verontreinigd. 3.
Is sprake van bekende bodemverstoringen?
De eerste 50 tot 100 cm van het bodemprofiel bestaat uit een baksteenhoudende zandlaag. Dit is waarschijnlijk opgebrachte grond. Door bouwwerkzaamheden in de 19e en 20e eeuw kunnen archeologische resten zijn verstoord. 4.
Wat is de historische ontwikkeling van het plangebied?
Het plangebied ligt in de historische kern van Broek in Waterland. De kern van Broek in Waterland is in de tweede helft van de 13e eeuw ontstaan aan een waterloop. De historische bebouwing concentreert eerst zich rondom de kerk (200 m ten noordwesten van het plangebied). Vanaf de 17e eeuw ontwikkelt het dorp zich langs het Havenrak. Uit historische gegevens blijkt dat het plangebied voor het eerst is
22/57 - Bureau voor Archeologie Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
bebouwd in 1780. In de 19e en 20e eeuw hebben verbouwingen en uitbreidingen plaatsgevonden. 5.
Is sprake van bekende archeologische waarden (zoals AMK terreinen, vondstlocaties, historische kernen) in het plangebied en directe omgeving, en zo ja welke?
Het plangebied ligt in AMK terrein 14642, terrein van hoge archeologische waarde, de historische kern van Waterland. In het plangebied staat voor het eerst in 1780 bebouwing. 6.
Kunnen archeologische resten in het plangebied aanwezig zijn? Zo ja, wat is daarvan op hoofdlijnen de omvang, ligging, aard en datering?
In de top van het veen (op circa 130 cm -mv) kunnen archeologische resten uit de Romeinse tijd aanwezig zijn. In de top van het veen en in afdekkende kleilagen kunnen archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd aanwezig zijn. Er moet vooral rekening gehouden worden met archeologische resten gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur, en in het bijzonder met resten van een erf uit 1780 die op de kadastrale minuut staat afgebeeld. Doordat de huidige bebouwing in 1980 geheel is vernieuwd, inclusief funderingen, worden geen archeologisch waardevolle bebouwingsresten meer onder de huidige bebouwing verwacht. 7.
Worden deze archeologische resten verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze?
Bij de sanering van de tuin wordt maximaal 50 cm afgegraven. Bij de te realiseren parkeerhavens wordt niet gegraven. Dus buiten de contouren van de nieuwbouw vinden geen graafwerkzaamheden tot in het bovenste archeologische relevante niveau (de kleilaag) plaats. Bij de nieuwbouw wordt niet dieper gegraven dan de huidige fundering. De kans is daarom klein dat archeologische resten worden verstoord. 8.
Welke vervolgstap(pen) kunnen worden genomen om rekening te houden met (mogelijke) archeologische resten?
Er zijn geen vervolgstappen nodig om rekening te houden met archeologische resten. 9.
Indien vervolgonderzoek wordt geadviseerd: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt?
Vervolgonderzoek is niet nodig.
23/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
4
Advies Het plangebied ligt op de rand van de historische kern van Broek in Waterland. In het plangebied stond in de 18e eeuw bebouwing. Echter de huidige bebouwing is komt uit 1980 toen alles inclusief fundering is vernieuwd. Onder de huidige bebouwing worden geen archeologisch waardevolle bebouwingsresten meer verwacht. Bij de sanering van de tuin wordt maximaal 50 cm afgegraven. Bij de te realiseren parkeerhavens wordt niet gegraven. Dus buiten de contouren van de nieuwbouw vinden geen graafwerkzaamheden tot in het bovenste archeologische relevante niveau (de kleilaag) plaats. Bureau voor Archeologie adviseert het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Waterland.
4.1
Status en inhoudelijke afstemming bevoegde overheid Dit rapport is door Bureau voor Archeologie nog niet ter goedkeuring aangeleverd bij bevoegde overheid. Over de resultaten van het onderzoek heeft geen inhoudelijke afstemming met de bevoegde overheid plaatsgevonden.
24/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
5
Literatuur Actueel Hoogtebestand Nederland. 2023. ‘AHN4’. https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/. Bakker, S. 2024. ‘Plangebied Oevers langs Broekervaart en Trekvaart Broek in Waterland en Monnickendam te Waterland, Monnickendam, gemeente Waterland en EdamVolendam’. RAAP Rapport 7109. Weesp: RAAP Archeologisch Adviesbureau. Beheer PDOK. ‘BAG Panden Service’. https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/ metadata/1c0dcc64-91aa-4d44-a9e3-54355556f5e7. Berendsen, H. J. A. 2000. Landschappelijk Nederland, Fysische geografie van Nederland. Assen: Van Gorcum. Berrevoets, W. 2024. ‘Verkennend bodemonderzoek + asbest in grond R24-B464 Havenrak 21 Broek in Waterland’. R24-B464. APS Milieu BV. Boonacker, S. W. 1628. ‘Kavelkaart van de ingepolderde Buikslotermeer, Broekermeer en Belmermeer met de molens, dorpen en huizen van Broek in Waterland, Zunderdorp, Nieuwendam en Buiksloot.’ https://proxy.archieven.nl/131/7B4785D666F411E39A2C8F61E4C0962F. Bos, J. M., H. Brongers en F. P. Janzen. 1986. ‘Archeologische waarden in de ruilverkaveling Waterland. 3. Waterland - Oost (Durgerdam, Holysloot, Ransdorp, Schellingwoude, Uitdam, Zuiderwoude, Zunderdorp, en een deel van Broek in Waterland).’ RAAP-rapport 5. Amsterdam: Stichting R.A.A.P. DANS. https://doi.org/10.17026/dans-x4j-kmzh. Burnier, C. Y. en E. Jacobs. 2008. ‘Keerngouw 18’ te Broek in Waterland, gemeente Waterland.
Een bureauonderzoek’. STAR rapporten 160. Amsterdam: Jacobs & Burnier archeologisch projectbureau. Colom, J. 1630. ‘Caarte van Waterland vertoon[en]de de gelegenth[eyt] der Meeren onlangs bedyct’. https://proxy.archieven.nl/131/F6CFB79666F411E390F0776A1AC7A211. Data Archiving and Networked Services (DANS). ‘Data Station Archaeology’. DANS Data Station Archaeology. https://dans.knaw.nl/nl/data-stations/archaeology/. Exaltus, R. 1994. ‘Bescherming antropogeen waardevolle terreinen t.b.v. de uitvoering Bijdragenregeling Bodembeschermingsgebieden’ : opstartnotitie t.b.v. het deelproject: Waterland, onderzoeksfase eerste jaar’. RAAP rapport 91. Amsterdam: R.A.A.P. https://doi.org/10.17026/dans-ze7-9cg7. Gemeente Waterland. 2011a. ‘Toelichting bij beleidskaart archeologie Gemeente Waterland’. gemeente Waterland. 2011b. ‘Beleidskaart Archeologie gemeente Waterland’. gemeente Waterland. Google Street View. ‘Street View’. https://maps.google.nl/. Jacobs, E. en D. van der Weele. 2009. ‘Locatie ‘Keerngouw 20’ te Broek in Waterland, gemeente Waterland. Een bureauonderzoek’. STAR rapporten 224. Amsterdam: Jacobs & Burnier archeologisch projectbureau. Janszen, F. P. 1988. ‘Archeologische Waarden in de Ruilverkaveling Waterland VII. Waterland-Midden’. RAAP rapport 17. Amsterdam: R.A.A.P. https://doi.org/10.17026/dans-2b8-gfc7. Kadaster. 1832. ‘Kadastrale kaart Broek in Waterland B2’.
https://proxy.archieven.nl/131/E0D68F750FC84A93961462E87D56DECF. ———. ‘Kadaster Archiefviewer’. https://www.kadaster.nl/producten/onderwijs-enstudie/archiefviewer. Maas, G. J., W. M. van der Meij, S. P. J. van Delft en A. H. Heidema. 2021. ‘Toelichting bij de legenda Geomorfologische kaart van Nederland 1:50 000 (2021)’. Wageningen Environmental Research. http://legendageomorfologie.wur.nl/.
25/57 - BvA Rapport 1511
Broek in Waterland - Havenrak 21
‘Monumenten Inventarisatie Project Noord-Holland Broek in Waterland Gemeentebeschrijving’. 1991. Provincie Noord-Holland. Nales, T. 2021. ‘Broek in Waterland, Verdieping N247 Gemeente Waterland (NH) Een Inventariserend Veldonderzoek (verkennende fase)’. Transect-rapport 3433. Nieuwegein: Transect b.v. Nationaal Georegister. ‘Luchtfoto Beeldmateriaal RGB 25cm en 8cm WMTS’. https://www.nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/ metadata/c82a783a-9a58-4761-a809-b4c5d90dcd35. Onbekend. 1968. ‘Klompenmakerij, Havenrak 1’. https://proxy.archieven.nl/0/CCD5DEC066F411E39371BFF658BF1772. PDOK. ‘TOP25raster WMS’. Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK). https://service.pdok.nl/brt/topraster/wms/v1_0. ———. ‘Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT) - gedetailleerde grootschalige basiskaart’. https://www.pdok.nl/introductie/-/article/basisregistratiegrootschalige-topografie-bgt-. ———. ‘BRT Achtergrondkaart’. Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK). https://service.pdok.nl/brt/achtergrondkaart/wmts/v2_0. van Putten, M. J. 2021. ‘Gemeente Waterland Plangebied De Broekermeer te Broek in Waterland Archeologisch bureauonderzoek’. BAAC Rapport V-21.0215. ’s Hertogenbosch: BAAC. RAF. 1940. ‘Wageningen UR GeoPortal: RAF aerial photographs’. 1945. http://library.wur.nl/WebQuery/geoportal/raf. Rensink, E., H. J. T. Weerts, M. Kosian, H. Feiken, D. Jansen en B. I.
Smit. 2019. ‘Archeologische Landschappenkaart van Nederland, versie 3.0’. Amersfoort: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 2021. ‘Archis3 - Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed’. https://archis.cultureelerfgoed.nl/#/login. Salomons, K. T. 2015. ‘Een archeologische begeleiding van funderingsonderzoek aan twee kerk- torens in Monnickendam en Broek in Waterland, gemeente Waterland (N-H)’. Hollandia reeks 554. Zaandijk: Hollandia Archeologen. Schoon, C. 1759. ‘Plattegrond van Broek in Waterland, naar een tekening van Cornelis Schoon’. https://proxy.archieven.nl/0/D3A4A9DDB97702063E243757977C9A16. van der Sijs, N. 2010. ‘Etymologiebank’. http://www.etymologiebank.nl. SIKB. 2022. ‘BRL 4000: Beoordelingsrichtlijn Archeologie, versie 4.2’. SIKB. https://sikb.nl/doc/archeo/BRL%20SIKB%204000%20Archeologie %204_2.pdf. Steur, G. G. L., W. Heijink, en Stichting voor Bodemkartering. 1965. ‘Bodemkaart van Nederland 1:50.000 : toelichting bij kaartblad 25 Oost Amsterdam’. Wageningen: Stiboka. http://edepot.wur.nl/117792. Stichting RAAP. 2017. ‘Indicatieve Kaart Militaire Waarden (IKME)’. TNO-GDN. 2021. ‘Geologische kaart van het koninkrijk der Nederlanden’. TNO Geologische Dienst Nederland. Verboom-Jansen, M. 2017. ‘Broek in Waterland, verdiepte aanleg N247 Gemeente Waterland (NH) Archeologisch bureauonderzoek’. Transect-rapport 1121.
Utrecht: Transect. Vermoolen, S. M. 2019. ‘Archeologisch bureauonderzoek aan De Erven 2 in Broek in Waterland, gemeente Waterland (N-H)’. Hollandia reeks 710. Zaanstad: Hollandia Archeologie BV. ———. 2021. ‘Archeologisch verkennend booronderzoek aan De Erven 2 te Broek in Waterland, gemeente Waterland’. Hollandia reeks 926. Zaanstad: Hollandia Archeologen. Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans. 2018. Atlas van Nederland in het Holoceen. Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu. Amsterdam: Prometheus. 26/57 - BvA Rapport 1511