185-116 Bijlage Beheerplan Openbare Verlichting 2021-2025.doc
Tekst van het document
5.3. Slimme stad toepassingen De komende jaren moet rekening worden gehouden met de nieuwe telecomrichtlijnen. Voor de realisatie van een landelijk dekkend 5G netwerk wordt ook gekeken naar het (mede)gebruik van (gemeentelijke) objecten en infrastructuur. Daarbij kan worden gedacht aan het gebruik van de openbare lichtmasten. Actualisatie van de Telecomwet op basis van Europese Richtlijnen brengt het nieuwe kader waar de gemeente rekening mee moet houden (de Telecomcode). De gemeente mag bij telecominitiatieven medegebruik opleggen om te voorkomen dat bijvoorbeeld overal antennes op lichtmasten worden geplaatst. Ook eventuele ontwikkelingen met bijvoorbeeld openbaar Wifi of ondersteuning voor navigatiesystemen of andere slimme toepassingen kunnen vragen om (mede)gebruik van lichtmasten. Als dit gaat spelen dan heeft de gemeente behoefte aan technische- en juridische kennisondersteuning. Belangrijk technisch aandachtspunt is dat er overdag geen laagspanning op de lichtmasten aanwezig is. Verder mogen toepassingen de stabiliteit en de primaire functie van de lichtmasten niet negatief beïnvloeden.
5.4. Verdere uitbreiding van areaal Het aantal lichtmasten zal de komende planperiode verder toenemen. Door ontwikkelingen in woningbouw is ook behoefte aan een goed ingerichte buitenruimte met openbare verlichting. De kosten voor de aanleg zijn onderdeel van de exploitatieovereenkomsten en drukken daarom niet op dit beheerplan. Bij nieuwbouw moet de openbare verlichting direct bij de oplevering zijn voorzien van slim energiemanagement en zuinige ledverlichting volgens de doelstellingen van het energieakkoord en de eisen die daar vandaag de dag aangesteld mogen worden. 5.4.1. Ontwikkeling Galgeriet Het Galgeriet verandert de komende jaren van een kleinschalig industrieterrein naar een nieuwe woonwijk. Er komen woningen, winkels en parkeergarages die via de openbare ruimte met elkaar in verbinding staan. Door de aanleg van openbare verlichting gaat het aantal lichtpunten en het energieverbruik van de gemeente toenemen. Voor de planperiode van dit beheerplan moet vooral rekening worden gehouden met de extra energiekosten en beperkt klein onderhoud. De gemeentelijke uitgangspunten voor openbare verlichting gelden ook voor het Galgeriet. Dat wil zeggen dat het systeem sober en doelmatig moet zijn en voorzien van energie zuinige ledverlichting met het juiste lichtniveau, de juiste gelijkmatigheid en beperking van lichthinder op de omgeving.
Pagina 23 van 38
5.4.2. Overige ontwikkelingen Vanwege de woningbouwopgave worden de komende jaren een aantal (particuliere) woningbouwprojecten verwacht waardoor ook het areaal aan openbare verlichting toeneemt. Verder worden de mogelijke ontwikkelingen in de Purmer afgewacht. 5.4.3. Overname wegen buiten de bebouwde kom Binnen de gemeente Waterland beheert het hoogheemraadschap (HHNK) wegen. HHNK ziet het beheer van wegen niet meer tot haar kerntaak en wil al de wegen die zij in beheer heeft overdragen aan de gemeente. Op basis van een intentieovereenkomst van 4 juli 2017 onderzoeken de gemeente en HHNK samen of en hoe een wegenoverdracht kan plaatsvinden. Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is het opstellen van een businesscase. Op basis van die businesscase en advies van het college van burgemeester en wethouders kan definitieve besluitvorming door de gemeenteraad plaatsvinden. De businesscase moet inzicht geven in de financiële en organisatorische gevolgen voor de gemeente. Bij de overname van wegen horen ongeveer 562 lichtmasten met armaturen, lampen, kabelnetwerken en 5 stroomverdeelkasten. Ongeveer 25 stroomaansluitingen zitten in stroomverdeelkasten van Liander. Dat betekent dat er 3o stroomnetwerken zijn. De gemeente Waterland heeft ingezet op het behalen van energiebesparingsdoelstellingen uit het energieakkoord.
Het is daarom belangrijk dat de openbare verlichting voor 2030 van ledverlichting is voorzien. Zo blijf de gemeente op koers voor wat betreft de uitvoering van de opgave van het energieakkoord. Het is bij een overname ook belangrijk dat de kwaliteit van alle installaties op orde is zodat de eerste 5 jaren geen groot onderhoud of een vervangingsronde nodig is. Zo kan de gemeente daar in de beheerplannen beter rekening mee houden voor de inzet van middelen. Bij een overdracht hoort ook de overdracht van beheerdata naar het beheersysteem van de gemeente. De gemeente beheert op dit moment geen openbare verlichting buiten de bebouwde kom. Het beleid voor openbare verlichting in de gemeente is gericht op het gebied binnen de bebouwde kom. Na een eventuele overname van het wegbeheer wordt ook voor het buitengebied het beleidsuitgangspunt sober en doelmatig aangehouden. Uitgangspunt is dat het aantal lichtmasten in het buitengebied minimaal moet blijven om lichthinder te voorkomen, energiekosten te beperken en een gevoel van schijnheiligheid te voorkomen.
5.5. Bewustwording Afbeelding 6 komt van de website nachtvandenacht.nl. Elk jaar wordt met groeiende belangstelling een Nacht van de Nacht georganiseerd om aandacht te vragen voor lichtvervuiling. Op zaterdag 30 oktober 2021 is de volgende Nacht van de Nacht. In veel gemeenten wordt dan bijvoorbeeld de aanschijnverlichting van gebouwen uitgezet. De aanschijnverlichting van het gemeentehuis is overigens enkele jaren geleden al permanent uitgezet.
Figuur 6. Nederland bij nacht
Pagina 24 van 38
Pagina 25 van 38
6. Middelen In dit hoofdstuk wordt met een begroting inzicht gegeven in de noodzakelijke middelen voor de uitvoering van dit beheerplan. Daarbij wordt gekeken naar de vaste- en eenmalige kosten, technische levensverwachting en de hoogte van de financiële voorziening. De planperiode is 5 jaar en er wordt met de begroting een doorkijk gegeven van nog eens 5 jaar. Alle bedragen zijn exclusief de belasting toegevoegde waarde.
6.1. Vaste- en eenmalige kosten Voor de begroting van dit plan wordt een verschil gemaakt tussen vast kosten en eenmalige kosten. 6.1.1. Vaste kosten De vaste kosten zijn gebaseerd op de gemiddelde jaarlijks terugkomende kosten voor het beheer en onderhoud zoals schouw- en inspectie rondes, reparatierondes, lampvervangingen, reinigen en schilderwerk. Daarbij komen ook de kosten het dagelijks beheer en onderhoud (zoals storingswachtdienst, werkverantwoordelijke, instant houden van het meldsysteem, coördinatie netbeheerder) en klein onderhoud. Sommige werkzaamheden worden niet perse elk jaar uitgevoerd, maar vanwege de aard van het werk, wel tot de vast kosten gerekend. Er wordt uitgegaan van de gemiddelde kosten. De werkelijke kosten kunnen van jaar tot jaar verschillen. In paragraaf 6.3. staan de details van de kostenposten voor de berekening van de voorziening. De kostenraming is gebaseerd op de uitgaven voor het beheer en onderhoud in de afgelopen beheerperiode. De jaarlijkse energiekosten van ongeveer € 40.000 met peiljaar 2019 zijn geen onderdeel van de voorziening. 6.1.2. Eenmalige kosten De eenmalige kosten zijn gebaseerd op de periodieke vervangingen van lichtmasten, armaturen, stroomkasten, stroomkabels en aansluitkosten van de netbeheerder. Deze kosten komen tijdens een beheerperiode maar één keer voor. Er wordt financieel direct afgeschreven.
Ook de kosten voor gepland groot onderhoud worden gerekend tot de eenmalige kosten. Het vervangen van armaturen is de grootste kostenpost vanwege de vervangingsopgave voor led-armaturen in de komende 10 jaar. In paragraaf 6.3. staan de details van de kostenposten voor de berekening van de voorziening. De kostenraming is gebaseerd op de uitgaven voor het beheer en onderhoud in de afgelopen beheerperiode.
6.2. Technische- en financiële afschrijving De technische afschrijvingsperiode is meestal langer dan de financiële afschrijvingsperiode. Een product van goede kwaliteit gaat vaak langer mee. Ook de zorg voor een product, in de vorm van beheer en onderhoud, kan de levensduur verlengen. Financieel gezien kan een product direct bij de aanschaf worden afgeschreven of over meerdere jaren. In de volgende sub-paragraven wordt hierop verder ingegaan. 6.2.1. Technische afschrijving Voor de vervangingsplanning van openbare verlichting wordt rekening gehouden met een gemiddelde technische levensduur van de verschillende onderdelen van het systeem volgens onderstaande tabel. De werkelijke levensduur kan in de praktijk afwijken. De technische levensverwachting kan per onderdeel verschillen. Onderdeel
Materiaal
Technische levensverwachting
Lichtmast
Staal
45 jaar
Gietijzer
60 jaar
Pagina 26 van 38
Armaturen Lampen Leidingen
Hout
25 jaar
Aluminium
30 jaar
Koper
60 jaar
Kunststof
20 jaar
Oude types
4 jaar
Led / retrofit LED
10 jaar
Grondkabels
60 jaar
6.3. Voorziening De voorziening van 2021 tot en met 2025: Aantal in planperiode
Omschrijving met toelichting
Planperiode 2021 t/m 2025 2021
2022
2023
2024
2025
Raming van de vaste kosten Organisatorisch en administratief8
5
€ 198
€ 198
€ 198
€ 198
€ 198
Storingsronden
(5x26=) 130
€ 4.160
€ 4.160
€ 4.160
€ 4.160
€ 4.160
Materialen verbruik in storingsronden
(5x26=) 130
€ 7.800
€ 7.800
€ 7.800
€ 7.800
€ 7.800
Schouwronde lichtmasten en armaturen
(5x2=) 10
€ 382
€ 382
€ 382
€ 382
€ 382
Reparaties na schouwronde
(5x2=) 10
€ 600
€ 600
€ 600
€ 600
€ 600
Inspectieronde stroomverdeelkasten
(3x21=) 63
€ 550
€0
€ 550
€0
€ 550
Reparaties stroomverdeelkasten
(3x21=) 63
€ 3.960
€0
€ 3.960
€0
€ 3.960
Lamp vervanging (spot remplace)
(5x26=) 130
€ 2.410
€ 2.410
€ 2.410
€ 2.410
€ 2.410
Schilderen lichtmasten
(1.180/6x5= ) 983
€ 10.817
€ 10.817
€ 10.817
€ 10.817
€ 10.817
Reinigen klassieke armaturen
(5x566=) 2.830
€ 2.830
€ 2.830
€ 2.830
€ 2.830
€ 2.830
Eigen risico schade gevallen
(5x3=) 15
€ 750
€ 750
€ 750
€ 750
€ 750
Calamiteiten
(5x3=) 15
€ 3.000
€ 3.000
€ 3.000
€ 3.000
€ 3.000
(5x212=) 1.060
€ 75.260
€ 75.260
€ 75.260
€ 75.260
€ 75.260
Vervangen lichtmasten en stroomkabels
(5x15=) 75
€ 5.850
€ 5.850
€ 5.850
€ 5.850
€ 5.850
Vervangen stroomverdeelkasten
(5x1=) 5
€ 1.800
€ 1.800
€ 1.800
€ 1.800
€ 1.800
Aansluitkosten netbeheerder
(5x15=) 75
€ 6.525
€ 6.525
€ 6.525
€ 6.525
€ 6.525
Subtotaal 1
€ 126.892
€ 122.382
€ 126.892
€ 122.382
€ 126.892
Onvoorzien 2%
€ 2.538
€ 2.448
€ 2.538
€ 2.448
€ 2.538
Subtotaal 2
€ 129.430
€ 124.830
€ 129.430
€ 124.830
€ 129.430
Ontwikkeling van 2% indexering ten opzichte van peiljaar 2021
€0
€ 2.497
€ 5.177
€ 7.490
€ 10.354
Totaal van de raming per jaar
€ 129.430
€ 127.326
€ 134.607
€ 132.319
€ 139.784
Totaal van de voorziening per jaar
€ 132.693
€ 132.693
€ 132.693
€ 132.693
€ 132.693
Raming van de eenmalige kosten (Pro Memorie posten) Vervangen armaturen
6.3.1. Begroting en voorjaarsnota 2021 In de gemeentelijke begroting voor 2021 is nog uitgegaan van het vorige beheerplan voor openbare verlichting. Op basis van dat plan werd nog uitgegaan van een jaarlijkse toevoeging aan de voorziening van €125.476. De nieuwe jaarlijkse toevoeging aan de voorziening is berekend op € 132.693. Voorgesteld wordt om de hogere last van (€ 132.693 - € 125.476 =) € 7.217 mee te nemen in de voorjaarsnota van 2021.
8
De relatief lage kosten voor organisatie en administratie van de aannemer moeten worden gezien in relatie tot de veel
grotere contractwaarde voor het onderhoud van de openbare verlichting.
Pagina 27 van 38
Jaar Toevoeging aan de voorziening zoals al
2021 € 125.476
2022 € 125.476
2023 € 125.476
2024 € 125.476
2025 € 125.476
€ 7.217
€ 7.217
€ 7.217
€ 7.217
€ 7.217
€ 132.693
€ 132.693
€ 132.693
€ 132.693
€ 132.693
gepland Extra toevoeging aan voorziening meenemen in voorjaarsnota Totaal van de voorziening per jaar
Aan het einde van het jaar 2020 vervalt het saldo van de voorziening in het resultaat. Zo eindigt de planperiode 2016-2020 op nul. Op dit moment wordt uitgegaan van een bedrag van € 53.248 dat dan terug vloeit naar de algemene voorziening. Het definitieve bedrag wordt vastgesteld bij de jaarrekening over 2020. 6.3.2. Prognose van de stand van de voorziening Doorkijk van het saldo van de voorziening voor de planperiode 2021-2025: Jaar Stand van de voorziening op 1 januari
2020 € 43.748
2021 €0
2022 € 3.263
2023 € 8.630
2024 € 6.716
2025 € 7.090
Toevoeging aan de voorziening zoals al
€ 123.500
€ 125.476
€ 125.476
€ 125.476
€ 125.476
€ 125.476
-
€ 7.217
€ 7.217
€ 7.217
€ 7.217
€ 7.217
€ -114.000
-
-
-
-
-
-
€ -129.430
€ -127.326
€ -134.607
€ -132.319
€ -139.783
gepland Extra toevoeging aan voorziening meenemen in voorjaarsnota 2021 Onttrekking (uitgaven volgens beheerplan 2016-2020) Onttrekking (uitgaven volgens beheerplan 2021-2025) Onttrekking restant vorige planperiode Saldo op 31 december
€ -53.248
-
-
-
-
-
€0
€ 3.263
€ 8.630
€ 6.716
€ 7.090
€0
Pagina 28 van 38
Doorkijk van de voorziening van 2026 tot en met 2030: Aantal in planperiode
Omschrijving met toelichting
Planperiode 2026 t/m 2030 2026
2027
2028
2029
2030
Raming van de vaste kosten Organisatorisch en administratief
5
€ 198
€ 198
€ 198
€ 198
€ 198
Storingsronden
(5x26=) 130
€ 4.160
€ 4.160
€ 4.160
€ 4.160
€ 4.160
Materialen verbruik in storingsronden
(5x26=) 130
€ 7.800
€ 7.800
€ 7.800
€ 7.800
€ 7.800
Schouwronde lichtmasten en armaturen
(5x2=) 10
€ 382
€ 382
€ 382
€ 382
€ 382
Reparaties na schouwronde
(5x2=) 10
€ 600
€ 600
€ 600
€ 600
€ 600
Inspectieronde stroomverdeelkasten
(3x21=) 63
€0
€ 550
€0
€ 550
€0
Reparaties stroomverdeelkasten
(3x21=) 63
€0
€ 3.960
€0
€ 3.960
€0
Lamp vervanging (spot remplace)
(5x26=) 130
€ 2.410
€ 2.410
€ 2.410
€ 2.410
€ 2.410
Schilderen lichtmasten
(1.180/6x5= ) 983
Reinigen klassieke armaturen
(5x566=) 2.830
€ 2.830
€ 2.830
€ 2.830
€ 2.830
€ 2.830
Eigen risico schade gevallen
(5x3=) 15
€ 750
€ 750
€ 750
€ 750
€ 750
Calamiteiten
(5x3=) 15
€ 3.000
€ 3.000
€ 3.000
€ 3.000
€ 3.000
(5x212=) 1.060
€ 75.260
€ 75.260
€ 75.260
€ 75.260
€ 75.260
Vervangen lichtmasten en stroomkabels
(5x15=) 75
€ 5.850
€ 5.850
€ 5.850
€ 5.850
€ 5.850
Vervangen stroomverdeelkasten
(5x1=) 5
€ 1.800
€ 1.800
€ 1.800
€ 1.800
€ 1.800
Aansluitkosten netbeheerder
(5x15=) 75
Raming van de eenmalige kosten (Pro Memorie posten) Vervangen armaturen
€ 6.525
€ 6.525
€ 6.525
€ 6.525
€ 6.525
Subtotaal 1
€ 122.382
€ 126.892
€ 122.382
€ 126.892
€ 122.382
Onvoorzien 2%
€ 2.448
€ 2.538
€ 2.448
€ 2.538
€ 2.448
Subtotaal 2
€ 124.830
€ 129.430
€ 124.830
€ 129.430
€ 124.830
Ontwikkeling van 2% indexering ten opzichte van peiljaar 2021
€ 12.483
€ 15.532
€ 17.476
€ 20.709
€ 22.469
Totaal van de raming per jaar
€ 137.313
€ 144.961
€ 142.306
€ 150.139
€ 147.299
Totaal van de voorziening per jaar
€ 144.403
€ 144.403
€ 144.403
€ 144.403
€ 144.403
Pagina 29 van 38
7. Conclusies en aanbevelingen Het beheerplan openbare verlichting 2016-2020 loopt af en daarom is een actueel plan nodig voor de periode 2021-2025. Het nu voorliggende plan wordt eerst in concept aangeboden aan de gemeenteraad en kan na vaststelling als definitief worden beschouwd. In het eerste kwartaal van 2021 moet het onderhoud van de openbare verlichting opnieuw worden aanbesteed. De voorbereidingen daarvoor zijn inmiddels gestart. Dit beheerplan vormt daarvoor een belangrijke basis. Met de nieuwe aannemer maakt de gemeente afspraken die erop gericht zijn om de gestelde doelen uit dit plan te bereiken. De komende jaren ligt er een behoorlijke opgave voor het beheer en onderhoud van de openbare verlichting. De gemeente blijft zich onverminderd inzetten op het behalen van energiebesparing en doet wat redelijk en realistisch is als het gaat om de energiedoelstellingen uit het Energieakkoord van 2013. Prognose energiebesparing beheerplan 2021-2025: Jaar
Energiebesparing
Toepassing slim
Toepassing
energiemanagement
energiezuinige verlichting
doel voor 2020
20%
40%
40%
resultaat 2019
19%
14%
95%
prognose 2030
37%
81% met dimregime van 28%
100%
Het energieverbruik moet correct in beeld zijn en begrepen worden om daaruit bruikbare conclusies te trekken. Terugkijkend op de afgelopen beheerperiode blijkt dat het energieverbruik op de jaaroverzichten van 2018 en 2019 nog onvoldoende wordt begrepen. De afwijking met wat theoretisch verwacht wordt is ook veel groter dan wordt begrepen. Voor het bepalen van de behaalde energiebesparing is uitgegaan van het jaaroverzicht 2019 van de energieleverancier. Op basis van de doelstellingen van het Energieakkoord van 2013 moest de gemeente in 2020 een energiebesparing realiseren van 20%. Op basis van het jaaroverzicht van 2019 is in 2019 een besparing gehaald van 19%. Het jaaroverzicht van 2020 wordt eind februari 2021 verwacht. Afgaande op de behaalde besparing over 2019 kan de conclusie worden getrokken dat de gemeente goed op koers is. Als wordt gekeken naar het beleid en de inspanningen van de gemeente sinds 2004 dan blijkt daaruit dat voortdurend is ingezet op soberheid, doelmatigheid en energiebesparing. De verwachtingen van de resultaten zijn daarom hoog. De voortvarendheid van de gemeente voor aanvang van het energieakkoord maakt dat de lat daarvan procentueel gezien te hoog ligt. Als naar de maatregelen zelf wordt gekeken zoals het toepassen van slim energiemanagement en energiezuinige ledverlichting dan is de gemeente prima op koers.
Voor een beter begrip van de resultaten is meer inzicht nodig in de verbruik- gegevens per stroomaansluiting. Het monitoren en analyseren van het stroomverbruik is daarom een belangrijk speerpunt voor de nieuwe planperiode. Er is ook gekeken naar het stroomverbruik in vergelijking met andere gemeenten. Hoewel de gemeente niet heeft meegedaan met de laatste landelijke monitoring zijn de gegevens van 2018 er wel mee vergeleken. Dan blijkt dat de gemeente Waterland met het elektriciteitsgebruik van de openbare verlichting van 2018 uitkomt op 19 kWh per jaar per inwoner. Het energieverbruik over 2019 ligt met 15 kWh per jaar per inwoner nog lager. Ondanks dat is het belangrijk om voorzichtig te zijn met deze conclusie omdat eerder al is geconstateerd dat beter inzicht in de cijfers nodig is.
Pagina 30 van 38
Naast de energiebesparing zijn er de komende jaren nog andere belangrijke opgaven waarmee de gemeente te maken heeft. Maatschappelijk verantwoord inkopen is een belangrijk beleidsuitgangspunt voor de gemeente. Begin 2021 wordt het onderhoud van de openbare verlichting opnieuw aanbesteed. De inkoopleidraad en het RAWbestek geven aan wat de gemeente belangrijk vindt en van de aannemer verwacht. Op basis van het geldende regionale beleid voor ‘Social Return On Investment’ (SROI) wordt door de gemeente een SROI eis aan de opdrachtnemer gesteld. Bij de aanbesteding worden de criteria voor Maatschappelijk Verantwoord Inkopen van Openbare Verlichting toegepast als dat haalbaar en mogelijk is. Slimme stad toepassingen krijgen een steeds belangrijkere rol om rekening mee te houden. Voor de realisatie van een landelijk dekkend 5G netwerk of wellicht een openbaar Wifi-netwerk zal vermoedelijk ook worden gekeken naar het gebruik van gemeentelijke lichtmasten. Zodra dat echt gaat spelen dan heeft de gemeente behoefte aan technische- en juridische kennisondersteuning. Op dit moment speelt dit nog niet in Waterland. De komende planperiode wordt verdere uitbreiding van het areaal verwacht vanwege nieuwbouw in met name Galgeriet.
Verder worden de resultaten afgewacht van het onderzoek naar een mogelijke overname door de gemeente van wegen buiten de bebouwde kom van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Tot slot kan worden vermeld dat de gemeente zich al jaren inzet voor energiezuinige openbare verlichting en zoals uit dit plan blijkt gaat dat best goed. Het is belangrijk om de gemeentelijke doelstelling voor de openbare verlichting steeds scherp voor ogen te houden. Aan de ene kant de zorg voor het areaal, de verkeersveiligheid en sfeer en aan de andere kant bewust zuinig en verantwoord om blijven gaan met energie, grondstoffen mens en milieu.
Pagina 31 van 38
8. Bijlagen 8.1. Overzicht schakeltechnieken Schakeltechniek
Hoe werkt het
Voordelen
Nadelen
Schakeling per wijk op
Bij openbare verlichting die op
op afstand programmeren
eigen stroomnet (solo-kabel)
afstand
solo-kabels zij aangesloten
noodzakelijk alleen per stroomnet te
wordt in de stroomverdeelkast een modem en
programmeren
schakelcomputer (PLC)
SIM-abonnement per verdeelkast nodig
geplaatst waarmee programmeren op afstand mogelijk wordt. Schakeling op zonne-
De armaturen zijn voorzien
energie
van een zonnepaneel en accu.
dynamisch systeem dat zich aanpast aan de
Overdag laden de accu’s en als
lichtomstandigheden
het donker wordt gaan de
batterij voor opslag zonneenergie en sensor nodig bij koppeling meerdere masten is een eigen netwerk nodig
lampen branden.
geen sturing met dimfunctie mogelijk levensduur accu’s is beperkende factor accu’s kunnen leegraken duur
Schakeling met
De armaturen zijn voorzien
lichtsensor
van een lichtgevoelige sensor
alleen licht als het voldoende donker is
de sensoren moeten worden ingebouwd bij ombouw
die een schakelsignaal geeft
de sensor kan gemakkelijk vuil
waardoor de lamp aan gaat als
worden door bijvoorbeeld
het donker wordt en uitgaat
vogelpoep waardoor de lamp overdag blijft branden
als het licht wordt. Schakeling met
Armaturen worden met
alleen licht als dat nodig is
verkeersdetectiesensor
bluetooth gekoppeld en kort
energie zuinig
ingeschakeld als er verkeer
de sensoren met bluetooth moeten worden ingebouwd bij ombouw
langs de detectiesensoren
hinder in woongebieden door
komt waardoor het licht als
‘aan-uit-aan-uit’
een golf voor het voertuig
extra component met
uitloopt.
storingsrisico duur
Schakeling per cluster
Koppeling van armaturen via
inregelen per cluster
luxe oplossing en daarom duur
draadloos signaal.
clusters zelf definiëren
hoofdpost computer nodig
besturing op afstand
abonnement en software nodig
armatuur kan zelf storing
afhankelijk van kennis van
melden Schakelen met
Lampen in tijdsblokken meer
dimregime
of minder dimmen.
derden
per armatuur te
later aanpassen programmering
programmeren
moet per armatuur op locatie
programmeren tijdens eerste installatie door leverancier zit in de aanschafprijs
Pagina 32 van 38
8.2. Overzicht stroomverdeelkasten Hier volgt een beknopt overzicht van de stroomverdeelkasten voor openbare verlichting. Voor de kostenraming wordt uitgegaan van de volgende gemiddelde kosten per stroomverdeelkast binnen een raamcontract voor openbare verlichting: Inspectie € 25 Reparatie € 180 Vervanging € 1.800 De kosten zijn beduidend lager dan die van de stroomkasten voor markt- en standplaatsen, haven en evenementen. Een belangrijke reden daarvoor is dat de kasten niet toegankelijk zijn voor leken, maar alleen voor deskundigen. Het aantal componenten in de kasten is ook beperkt tot de stroommeter en de groepenkast. De kasten worden alleen geopend bij een storing of inspectie. Door het geringe gebruik is de kans op schade kleiner. De kasten worden vanuit duurzaamheidsoverwegingen en kostenbesparing niet preventief vervangen, maar alleen als ze onherstelbaar schade hebben of als de herstelkosten hoger zijn dan ongeveer 75% van de vervangingskosten. Er zijn stroomkasten voor openbare verlichting die al 40 jaar staan. Kast
Woonkern
nummer
Jaar
Jaar inspectie
Opmerking
plaatsing
WTL 01
Monnickendam, Opheve 29 (achter)
2009
2019
WTL 02
Monnickendam, Opheve 10 (tegenover)
1998
2019
WTL 03
Monnickendam, ’T Spil bij m.s. station
2009
2019
WTL 04
Monnickendam Rielant 52 (achter)
1980
2019
WTL 05
Monnickendam, Waterlandse Zeedijk bij m.s. station
2012
2019
WTL 06
Monnickendam, Leeuwentand 44 (nabij)
1980
2019
WTL 07
Monnickendam, Trintel 95/97 (nabij)
2017
2019
WTL 08
Monnickendam, 't Prooyen bij m.s. station
2000
2019
WTL 09
Monnickendam, Nieuwpoortslaan 48 (tegenover)
1998
2019
WTL 10
Monnickendam, Dissel 1 (zijgevel)
1998
2019
WTL 11
Monnickendam, Pierebaan 1 tegenover apotheek
1998
2019
WTL 12
Monnickendam, Ossenvenne 1 naast
1980
2019
WTL 13
Broek in Waterland, Dorpsstraat 46 naast
1980
2019
WTL 14
Broek in Waterland, Hageweer 40 bij m.s. station
1980
2019
WTL 15
Ilpendam, Fuutstraat 57 bij m.s. station
2009
2019
WTL 16
Monnickendam, Opheve 10 (tegenover)
1998
2019
WTL 17
Uitdam, Waterlandse Zeedijk abri de Nes
1990
NVT
in kast van provincie
WTL 18
Ilpendam, Zonneweg / Jaagweg bij m.s. station sportveld
2019
moeilijk toegankelijk
WTL 19
Broek in Waterland, Veenderijgouw 36
onbeken d 2012
WTL 20
Broek in Waterland, Motorrijtuigstraat 2
WTL 21
Watergang, Dorpsstraat 50
WTL 22
Broek in Waterland, Eilandweg – Middenweg tegenover brandweergarage Watergang, Kanaaldijk 91 (hoek Rietgorspad)
WTL 23
2019
2014
2019
onbeken d 1998
NVT
2018
NVT
in kast van Liander
2014 nieuwe kast
Pagina 33 van 38
8.3. Configuraties Openbare Verlichting In deze bijlage staat een selectie van de belangrijkste lichtmasten in de gemeente Waterland. Het gaat om de lichtmasten die de gemeente vanuit historisch perspectief graag wil behouden. Daarnaast worden enkele voorbeelden gegeven van standaard lichtmasten die vaak gebruikt worden. Bij de keuze van een geschikt model wordt rekening gehouden met de ontwikkelingen in de markt. Fabrikanten produceren series met verschillende modellen en beperkte leveringen terwijl de gemeente zoekt naar zo veel mogelijk eenheid in de producten. De uitvoering in de praktijk kan daarom altijd afwijken van het oorspronkelijke plan. Op dit moment heeft de gemeente ongeveer 30 verschillende soorten lichtmast configuraties (mast en armatuur combinaties). Hierdoor is het onderhoud duurder vanwege beschikbaarheid van passende onderdelen. Dat heeft invloed op het voorraadbeheer voor onderhoud, storingen en schades. De gemeente wil daarom zo veel mogelijk toewerken naar minder verschillende soorten lichtmast configuraties. Het spreekt voor zich dat de historische masten en armaturen duurder zijn dan standaard modellen. In het onderstaande overzicht staan voorbeelden van lichtmasten die de gemeente ten minste in beheer wil houden.
WTL 01 (historisch karakter) Deze configuratie is aanwezig in de historische kernen van Monnickendam, Ilpendam, Broek in Waterland en Zuiderwoude De koperen armatuur zijn er in de varianten A11, B1, C2 en Stöve. Deze historische mast handhaven in het historische straatbeeld.
WTL 03 (historisch karakter) Deze configuratie is aanwezig in de binnenstad van Monnickendam. Eind jaren ’70 is deze vormgeving in samenspraak met inwoners en de toen nog ingestelde commissie stads- en dorpsbeheer vastgesteld en geplaatst. Deze vormgeving is toegepast als mast met een dubbele booguithouder en als gevelarmatuur. De projectontwikkelaar N.V. Poelwijk heeft een kopie van deze mast gebruikt op diverse plaatsen in de Ooster Ee. Deze historische mast handhaven in het straatbeeld van de “Binnenstad” van Monnickendam.
WTL 21 (historisch karakter) Deze unieke configuratie is specifiek voor het eiland Marken. Vanuit de historie was hout makkelijker over te varen dan gietijzer of staal, zo ontstond de houten mast. Het koperen armatuur is ook afwijkend (kleiner dan de varianten op het “vaste land”) Deze historische mast handhaven in het historische straatbeeld van Marken.
Pagina 34 van 38
WTL 22 (historisch karakter) Deze unieke configuratie is specifiek voor Broek in Waterland en dan met name het oudste historische gebied Havenrak, Kerkplein Dorpsstraat, Laan De Erven, Roomeinde en Leeteinde. Totaal zijn er 57 stuks aanwezig. Deze historische mast handhaven in het historische straatbeeld van Broek in Waterland.
WTL 27 (historisch karakter) Deze configuratie is specifiek voor Watergang en dan met name voor de Dorpsstraat, Kerkweg en Populierweg. Totaal zijn er 38 stuks aanwezig. In overleg met de dorpsraad is besloten de karakteristiek houten palen te handhaven. In 2019 is wel gekozen voor een ander armatuur. Deze keuze is gemaakt om het energieverbruik terug te dringen terwijl het verlichtingsniveau en de gelijkmatigheid aanzienlijk kon worden verbeterd. Deze historische mast handhaven in het historische straatbeeld van Broek in Waterland.
WTL 08 (modern karakter) Deze sobere maar doelmatige mast wordt veel gebruikt in woonstraten in alle nieuwbouw wijken in alle woonkernen. Deze mast is op enkele plaatsen voorzien van een groene coating zoals in Katwoude, Ooster Ee en met een grijze coating zoals in Zuiderwoude en Broek in Waterland. De vormgeving is onderschikt aan de doelstelling in het beleidsplan. Het armatuur kan verschillen, maar door het doorvoeren van standaardisatie (vervanging door ouderdom of niet leverbaar) valt de keuze op duurzame, circulaire en modulaire uitvoeringen.
WTL 09 (modern karakter) Deze sobere maar doelmatige mast wordt gebruikt langs (vrij liggende) voet- wandelpaden in alle woonkernen van nieuwbouw wijken. Met name door het rond schijnende karakter van dit armatuur wordt deze ook gebruikt op plaatsen die wat minder overzichtelijk zijn. De vormgeving is onderschikt aan de doelstelling in het beleidsplan. Het armatuur kan verschillen, maar door het doorvoeren van standaardisatie (vervanging door ouderdom of niet leverbaar) valt de keuze op duurzame, circulaire en modulaire uitvoeringen.
WTL 19 (modern karakter) Deze mast is bij de renovatie van de “Binnenring” in Monnickendam toegepast langs de rijbaan. De keuze is gemaakt om zoveel mogelijk spreiding van het licht te geven omdat dit de doorgaande busroute in Monnickendam is. In 2016 zijn de armaturen vervangen door energie zuiniger LED-armaturen voorzien van een dimfunctie. In 2017 zijn deze masten ook geplaats op Marken. Langs het deel van de Kruisbaakweg en Walandweg dat bij de gemeente in beheer is. De masten komen ook voor als masten met een dubbele uithouder. Bij voorkeur de mastvorm handhaven langs busroutes en op wijk- stadsontsluitingswegen. De armaturen kunnen afhankelijk van de ontwikkelingen in de markt wijzigen.
Pagina 35 van 38
8.4. Waar staat Waterland ten opzichte van andere gemeenten? In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is Rijkswaterstaat in 2014 gestart met de Monitoring Energieakkoord-doelstellingen OVL (openbare verlichting) en VRI (verkeersregelinstallaties). De gemeente Waterland heeft geen VRI’s en heeft alleen in 2014 meegedaan met de monitor. In 2018 was de laatste landelijke monitoring vóór 2020 waaraan de gemeente Waterland niet heeft meegedaan. Om toch te kunnen bepalen waar de gemeente nu staat ten opzichte van andere gemeenten zijn de cijfers voor 2018 en 2019 achteraf alsnog bepaald en tussengevoegd in onderstaande tabel. De databank met de originele gegevens van de monitor staan op de volgende website: https://klimaatmonitor.databank.nl/Jive. Omdat er in Waterland sinds 2013 nieuwe lichtmasten zijn bijgeplaatst die ook stroom gebruiken is het voor een goede vergelijking met het peiljaar 2013 nodig om de groei daarvan te corrigeren. Voor 2018 wordt daarom uitgegaan van een geschatte correctie met 11.000 kWh en voor 2019 wordt uitgegaan van 17.000 kWh.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42
Groningen Altena Woudenberg Schagen Opmeer Waterland (2019) Gilze en Rijen Haarlem Alphen-Chaam Tubbergen Oss Waterland (2018) Koggenland Baarn Het Hogeland Hoeksche Waard Kapelle Borsele Ooststellingwerf Opsterland Noordwijk Rhenen Mook en Middelaar Nederweert Voorst Winterswijk Lochem Hellendoorn Nijmegen Gulpen-Wittem Valkenburg aan de Geul Zwartewaterland Waadhoeke Uitgeest Wageningen Maasdriel Beekdaelen Goeree-Overflakkee Westerkwartier Eemnes Bunschoten Noordenveld Wijk bij Duurstede Dinkelland
10,8% 70,6% 92,2% 96,4% 94,1% 98,0% 73,9% 77,6% 33,6% 58,8% 99,6% 97,0% 38,9% 21,6% 16,7% 39,3% 41,7% 37,9% 30,2% 31,4% 47,1% 24,3% 30,8% 52,8% 34,1% 61,5% 48,5% 49,9% 72,9% 50,6% 90,5% 54,9% 31,7% 32,0% 27,6% 29,8% 62,6% 52,7% 16,4% 65,0% 33,5% 27,6% 34,3% 60,9%
11,7% 70,2% 90,1% 91,8% 9,4% 14,0% 74,0% 75,9% 95,7% 20,1% 37,5% 10,0% 4,2% 4,4% 11,9% 24,4% 43,1% 67,2% 76,3% 87,7% 26,8% 5,3% 52,1% 57,6% 16,7% 9,5% 38,1% 39,8% 67,4% 32,4% 75,7% 1,4% 74,7% 15,7% 18,3% 12,8% 51,9% 32,9% 9,2% 54,4% 9,2% 8,6% 6,4% 28,7%
10,8% 63,2% 91,5% 96,1% 92,8% 95,0% 71,3% 75,9% 21,6% 52,7% 99,4% 65,0% 27,1% 8,2% 16,7% 28,4% 29,8% 24,7% 22,5% 21,6% 36,8% 12,4% 15,0% 44,0% 19,7% 52,7% 38,1% 38,2% 69,8% 39,3% 85,9% 47,4% 21,4% 21,0% 14,0% 16,1% 54,7% 43,8% 16,4% 60,0% 25,3% 27,6% 22,6% 55,2%
17,2% 2,2% -2,2% 0,0% 14,1% 5,0% -20,3% -14,5% 5,0% 10,1% 3,3% 0,7% -0,3% -4,4% 7,5% 2,2% 0,2% -22,2% -6,7% 6,2% 5,9% -12,4% 3,6% 11,7% 1,6% -9,2% -12,3% -35,0% 1,4% -2,1% 10,9% -18,9% -3,7% -3,1% -6,6% 0,7% 8,1% 16,2% 5,9% 7,9% -1,5% 2,1% 3,4%
571.000 281.000 96.000 602.000 162.000 238.000 415.000 2.498.000 181.000 377.000 1.660.000 320.000 450.000 497.000 952.000 1.760.000 273.000 474.000 540.000 614.000 886.000 426.000 181.000 399.000 570.000 674.000 778.000 839.000 3.993.000 345.000 398.000 539.000 1.090.000 333.000 978.000 635.000 950.000 1.254.000 1.641.000 250.000 578.000 869.000 661.000 747.000
Gecalculeerd elektriciteitsgebruik Openbare Verlichting en VRI's per inwoner [kWh]
Percentage elektriciteitsbesparing Openbare Verlichting en VRI's t.o.v. 2013 [%]
Gecalculeerd elektriciteitsgebruik Openbare Verlichting en VRI's [kWh]
Groeipercentage aantal lichtbronnen Openbare Verlichting t.o.v. 2013 [%]
Aandeel Openbare Verlichting met LEDlampen [%]
Aandeel slimme Openbare Verlichting [%]
Aandeel zuinige Openbare Verlichting [%]
Gemeente
Volgnummer
Het gecorrigeerde verbruik over 2018 is dan 331.000 – 11.000 = 320.000 kWh en over 2019 is 255.000 – 17.000 = 238.000 kWh.
17,8% 33,4% 70,2% 64,9% 51,6% 18,9% 51,3% 47,3% 62,0% 33,4% 63,6% -9,4% -9,9% 11,2% 12,1% 16,1% 25,8% 12,0% 12,5% 4,2% 23,0% 13,2% 39,6% 15,9% 7,2% 14,7% 38,8% 45,9% 39,9% 23,0% 50,6% 11,9% 28,3% 14,9% 14,2% 12,3% 24,9% 19,6% 2,3% 19,8% 1,7% 20,6% 2,6% 33,8%
Pagina 36 van 38
2 5 7 13 14 14 16 16 18 18 18 19 20 20 20 20 21 21 21 21 21 22 23 23 23 23 23 23 23 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 27 27 27 28 28
43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110
Oldenzaal Stadskanaal Medemblik Barneveld Súdwest-Fryslân Zwolle Montfoort Heumen Roerdalen Heiloo Neder-Betuwe Putten Midden-Drenthe IJsselstein Landgraaf Oldambt Horst aan de Maas Peel en Maas De Ronde Venen Katwijk Simpelveld Borger-Odoorn Ermelo Oost Gelre Tynaarlo Leudal Stichtse Vecht Vaals Heemstede Venray Berkelland Overbetuwe Beesel Midden-Delfland Alblasserdam Stein Dalfsen Raalte Heerenveen Venlo Reusel-De Mierden Bergen (L.) Gennep Sliedrecht Kaag en Braassem Waddinxveen Brunssum Castricum Harderwijk Baarle-Nassau Appingedam Voerendaal Meerssen Sluis Aa en Hunze Vught Nieuwkoop Culemborg Deurne Veenendaal Capelle aan den IJssel Amersfoort West Maas en Waal Laarbeek Lingewaard Emmen Utrecht Den Haag
58,1% 52,5% 25,5% 58,2% 23,9% 69,6% 16,9% 35,2% 32,4% 36,0% 39,1% 41,9% 16,0% 21,6% 58,1% 68,9% 34,8% 35,8% 18,5% 22,7% 43,2% 16,6% 45,2% 39,7% 5,8% 49,0% 27,7% 45,5% 30,8% 33,9% 35,9% 26,2% 49,5% 33,9% 40,9% 40,6% 54,0% 38,8% 18,6% 79,0% 30,7% 38,3% 30,9% 25,9% 24,5% 23,3% 41,6% 30,2% 37,9% 13,4% 4,4% 42,3% 29,8% 34,3% 9,3% 23,3% 35,4% 35,1% 20,2% 23,9% 49,4% 30,5% 20,5% 29,6% 31,6% 11,6% 21,4% 30,8%
26,8% 53,7% 5,4% 5,5% 78,0% 35,2% 7,9% 9,3% 54,1% 24,1% 28,1% 19,0% 1,9% 4,2% 31,0% 27,5% 49,7% 49,2% 2,2% 6,7% 43,7% 5,3% 29,6% 37,4% 2,5% 52,8% 2,0% 35,0% 11,8% 55,3% 16,5% 26,0% 53,7% 8,0% 15,2% 32,6% 26,8% 21,0% 45,7% 52,4% 33,0% 40,4% 71,9% 5,3% 10,7% 20,6% 11,9% 8,5% 7,5% 30,8% 5,1% 39,4% 37,3% 35,5% 19,4% 57,1% 37,5% 4,7% 49,7% 0,7% 8,9% 16,1% 23,1% 23,1% 19,2% 16,3% 97,8% 0,1%
51,0% 47,5% 6,3% 50,1% 14,4% 65,1% 7,0% 20,5% 17,2% 24,6% 29,8% 21,0% 16,0% 10,5% 50,0% 63,2% 20,1% 22,8% 5,9% 10,9% 29,0% 16,6% 33,7% 33,1% 5,8% 39,0% 16,4% 35,1% 13,5% 19,0% 21,9% 9,9% 39,2% 28,8% 30,1% 29,0% 46,2% 27,1% 9,6% 75,4% 16,8% 24,4% 14,8% 12,9% 10,9% 14,5% 30,5% 14,9% 26,4% 2,5% 4,4% 29,1% 15,8% 22,9% 9,3% 9,6% 23,3% 21,8% 10,2% 12,5% 41,0% 15,0% 8,2% 15,3% 19,2% 11,6% 7,7% 13,4%
11,1% 19,7% -2,0% 17,5% -3,4% 13,4% -0,3% 1,9% 1,1% 2,5% 8,5% -20,4% 9,5% 3,4% 0,6% -5,6% 5,1% 1,4% 4,4% 3,0% -3,5% 0,9% -3,5% 3,7% -0,2% 1,2% 9,9% -0,6% 16,7% 9,6% 4,0% 7,4% 15,5% 7,6% 3,3% 5,7% 9,5% -8,3% -2,4% 4,0% -3,7% 12,8% 5,1% 3,2% 11,5% 0,2% 4,8% 3,2% 1,3% 2,9% -2,6% -0,6% 0,0% 1,8% 4,7% 20,2% 1,5% 6,9% -0,3% 3,7% 7,1% 6,0% 13,2% 5,9% 16,6% 24,6%
891.000 897.000 1.228.000 1.626.000 2.479.000 3.493.000 406.000 478.000 599.000 669.000 683.000 716.000 973.000 994.000 1.085.000 1.101.000 1.234.000 1.248.000 1.274.000 1.870.000 319.000 749.000 799.000 889.000 988.000 1.094.000 1.938.000 311.000 836.000 1.334.000 1.349.000 1.474.000 433.000 615.000 639.000 803.000 891.000 1.178.000 1.592.000 3.225.000 428.000 436.000 557.000 817.000 885.000 902.000 926.000 1.173.000 1.541.000 228.000 399.000 421.000 650.000 802.000 871.000 886.000 948.000 954.000 1.092.000 2.181.000 2.270.000 5.335.000 670.000 781.000 1.642.000 3.803.000 12.110.000 18.617.000
37,3% 43,4% -0,8% 17,0% 16,2% 20,7% 9,0% 12,3% 12,6% 11,3% 16,9% 18,2% 11,3% 1,3% 19,0% 34,2% 6,4% 12,8% -4,3% -11,0% 19,2% 0,0% 23,9% 22,3% -6,1% 14,8% 7,0% 1,5% 17,0% 6,7% -3,8% 14,1% 14,6% -11,4% 9,9% 16,4% 16,5% 13,2% 19,7% 37,7% 23,1% 19,4% 18,3% 0,4% 6,0% 5,1% 17,4% 5,9% 7,2% -0,3% 0,0% 15,3% 7,2% 23,4% 15,7% 3,5% 17,2% 6,0% 15,8% -0,7% 21,7% 4,1% -7,1% 12,2% -2,4% 12,4% 13,9% -10,1%
Pagina 37 van 38
28 28 28 28 28 28 29 29 29 29 29 29 29 29 29 29 29 29 29 29 30 30 30 30 30 30 30 31 31 31 31 31 32 32 32 32 32 32 32 32 33 33 33 33 33 33 33 33 33 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 34 35 35 35 35 35 35
111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157
Hilvarenbeek Eijsden-Margraten Bernheze Boxtel Geldrop-Mierlo Oude IJsselstreek Zwijndrecht Beek Oirschot Kerkrade Assen Heerlen Oudewater Heeze-Leende Hillegom Echt-Susteren Weert Vlaardingen Dordrecht Bergeijk Maasgouw Beuningen Steenwijkerland Smallingerland Lansingerland Maastricht Veendam Midden-Groningen Uden Sittard-Geleen Pekela Deventer Halderberge Nieuwegein Meierijstad 's-Hertogenbosch Breda Waalre Best Heusden Amsterdam Eersel Bergen op Zoom Roosendaal Cranendonck Geertruidenberg Roermond
33,3% 30,9% 26,7% 44,5% 30,7% 29,0% 26,1% 54,5% 23,3% 33,8% 15,9% 50,3% 31,6% 42,7% 35,6% 42,5% 35,3% 31,9% 29,4% 36,4% 32,9% 23,3% 28,6% 27,9% 29,4% 24,8% 26,0% 8,8% 41,2% 32,9% 5,5% 19,3% 25,7% 33,3% 27,9% 23,5% 26,1% 46,8% 33,8% 23,2% 24,2% 21,9% 28,7% 29,0% 29,0% 29,5% 25,9%
44,4% 38,3% 59,7% 51,4% 51,4% 12,9% 6,6% 36,1% 35,8% 28,6% 9,3% 27,3% 1,1% 71,9% 9,2% 38,9% 19,9% 10,9% 6,8% 37,2% 56,8% 33,7% 2,4% 32,7% 60,0% 9,6% 59,4% 5,7% 40,8% 38,1% 4,6% 0,4% 3,8% 5,5% 46,4% 18,0% 16,4% 37,6% 29,5% 42,4% 97,4% 39,2% 7,9% 16,0% 22,4% 18,2% 36,6%
23,9% 14,8% 12,2% 29,1% 18,9% 14,4% 9,4% 42,6% 12,2% 17,3% 15,9% 39,9% 14,1% 30,7% 22,2% 30,5% 22,9% 17,5% 14,7% 23,6% 21,5% 9,3% 13,7% 14,9% 13,7% 10,9% 26,0% 8,8% 28,5% 19,1% 5,5% 8,2% 15,9% 23,1% 12,3% 23,5% 16,4% 42,3% 21,2% 12,9% 24,2% 6,4% 13,3% 16,0% 15,8% 17,9% 11,2%
7,6% 1,7% 4,5% 3,3% 4,1% 0,8% -0,2% 7,5% 30,8% 0,4% 9,8% 1,1% 2,1% 5,7% 3,6% 10,1% 8,5% 0,0% -3,1% 0,5% 5,5% 2,5% -8,0% 1,3% 6,8% 0,9% -1,3% 11,4% 1,4% 0,1% 8,9% 9,6% 1,7% 4,4% 25,9% 0,6% 6,5% 25,0% 2,7% -1,0% 4,8% 2,3% 4,0% -0,8% -0,4%
558.000 913.000 1.085.000 1.107.000 1.413.000 1.435.000 1.613.000 581.000 679.000 1.686.000 2.504.000 3.182.000 385.000 604.000 819.000 1.222.000 1.881.000 2.735.000 4.532.000 725.000 920.000 1.000.000 1.722.000 2.199.000 2.357.000 4.732.000 1.108.000 2.451.000 1.749.000 3.868.000 528.000 4.304.000 1.318.000 2.803.000 3.601.000 6.996.000 8.369.000 805.000 1.384.000 2.044.000 40.319.000 926.000 3.248.000 3.773.000 1.054.000 1.145.000 3.199.000
13,5% 4,6% -2,6% 20,6% 15,3% -6,9% 9,1% 2,3% 11,5% 15,3% 7,3% 21,7% 14,2% 20,9% 10,7% 10,9% 8,5% 15,0% 11,3% 30,0% 10,3% 4,4% 21,6% -3,5% 5,4% 7,2% 28,2% 0,0% 18,4% 13,7% 5,0% -5,9% -3,6% 12,5% 6,3% 0,0% -1,4% 13,6% 10,2% 1,2% 0,0% 3,5% 7,9% 7,3% 16,4% 11,5% 12,6%
Pagina 38 van 38
36 36 36 36 36 36 36 37 37 37 37 37 38 38 38 38 38 38 38 39 39 39 39 39 39 39 40 40 42 42 43 43 44 45 45 46 46 47 47 47 47 49 49 49 52 53 55