CConstaterende datWaterland
Koppel je AI →
Document · PDF

175-276 Bijlage 2 Cultuurhistorische Waardering Joodse begraafplaats Monnickendam (Geanonimiseerd)

Oordeelsvormende vergadering 25 juni 2026, gemeente WaterlandBij agendapunt: Raadsvoorstel Aanpassen monumentale status Joodse begraafplaats Monnickendam - geen woordvoering gevraagd, mogelijk hamerstuk6.915 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Gemeente Waterland Cultuurhistorische waardering joodse begraafplaats Monnickendam Bureau Funeralia 1 van 24 December 2025 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN Opdrachtgever: Gemeente Waterland Gemeente WATERLAND Postbus 1000 ii ai 1140 BA Monnickendam e = (geanonimiseerd)Contactpersoon: Uitvoering: Bureau Funeralia NM Nederlandlaan 49 F 3402 AP IJsselstein Bureau Funera LK Te lefoon: 06-4041 2804 ADVIES @ WAARDESTELLING @ INVENTARISATIE @ TEKST @ REDACTIE E-mail: info@bureau-funeralia.nl Website: www.bureau-funeralia.nl Onderzoek, tekst en fotografie : Bureau Funeralia, Redactie en onderzoek 5 Bureau Funeraire Adviezen, (geanonimiseerd)(geanonimiseerd) (geanonimiseerd)(geanonimiseerd) Rapportnr. 2025-052 Foto voorzijde: Grafmonument Eva Monnickendam. IJsselstein, december 2025 © Bureau Funeralia. Alle rechten voorbehouden. Conform de algemene voorwaarden, artikel 5, mag het opgeleverde product door de opdrachtgever aangewend worden voor presentatie en publicatie, binnen de strekking van de opdracht. Indien foto’s en teksten door opdrachtgever worden aangewend voor andere publicaties of andere doeleinden, dan dient Bureau Funeralia hiervoor uitdrukkelijk toestemming te geven. Aan gebruik, anders dan voor de doelstelling van de opdracht, kan Bureau Funeralia kosten verbinden.

Ondanks alle zorg die aan de samenstelling van dit rapport is besteed, kan Bureau Funeralia niet aansprakelijk worden gesteld voor enige schade die ontstaat of ontstaan is, doordat Bureau Funeralia bij de uitvoering van de overeenkomst is uitgegaan van door de opdrachtgever verstrekte onjuiste en/of onvolledige gegevens. CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 2 van 24 INHOUD INHOUD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Werkwijze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Achtergronden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5 Joden in Monnickendam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1. 1 Joden in de regio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1. 2 Joodse begraafplaatsen in het algemeen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. 3 Geschiedenis begraafplaats . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 De begraafplaats . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2. 1 Actuele opname begraafplaats . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2. 2 CULTUURHISTORISCHE WAARDERING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Schoonheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3. 1 Betekenis voor de wetenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3. 2 Cultuurhistorische waarde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3. 3 Redengevende omschrijving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3. 4 Identificerende gegevens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3. 4. 1 Kadastrale gegevens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3. 4. 2 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3. 4. 3 Omschrijving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 3. 4. 4 Waardering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 3. 4. 5 CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 4 GERAADPLEEGDE BRONNEN EN LITERATUUR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Websites . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1 2 3 CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 3 van 24 INLEIDING De gemeente Waterland is voornemens de joodse begraafplaats in Monnickendam aan te wijzen als gemeentelijk monument. Bureau Funeralia is verzocht een waardering op te stellen van de begraafplaats. De waardering wordt gedaan op grond van artikel 2 van de Verordening voor de Fysieke Leefomgeving Waterland 2021. Op grond hiervan kan de raad besluiten een monument dat van bijzonder belang is voor de gemeente vanwege zijn schoonheid , betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde aan te wijzen als gemeentelijk monument. Een onderbouwing voor dat belang wordt in dit rapport gegeven door middel van een beschrijving. Werkwijze Om tot een waardering en advies te komen is archief- en bureauonderzoek uitgevoerd en is de begraafplaats in december 2025 bezocht voor een actuele opname. In het kader van ander onderzoek was de begraafplaats al eerder in 2017 bezocht.

Doordat verder in Nederland vrijwel alle joodse begraafplaatsen zijn bezocht , is ruim voldoende referentiemateriaal beschikbaar. Op basis van het onderzoek kan zodoende een afgewogen advies verstrekt worden met betrekking tot de cultuurhistorische waarden van de begraafplaats. In dit rapport wordt in hoofdstuk 1 een aantal achtergronden geschetst ten aanzien van joodse begraafplaatsen in Nederland en de directe omgeving in Monnickendam. In hoofdstuk 2 wordt de geschiedenis van de begraafplaats beschreven en wordt besloten met een actuele opname van de huidige situatie. In hoofdstuk 3 wordt de cultuurhistorische waardering beschreven. Het rapport wordt in hoofdstuk 4 afgesloten met een aantal conclusies en aanbevelingen. Het rapport bevat tevens een overzicht van de gebruikte literatuur en de geraadpleegde bronnen. CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 4 van 24 1 | Achtergronden Al vanaf | het | jaar | 1000 | zijn | er in Europa | bloedige | vervolgingen | bekend | van | joden | , ook | in Nederland. Met | name | ten | tijde | van | de | pestepidemieën | werden | overal | in Europa | hele | joodse | gemeenschappen uitgemoord. | Veel | joden | uit | West-Europa | vluchten | toen | naar | Centraal- | en | Oost-Europa | , waar | een heel | eigen | cultuur | ontstond. | Deze | joden | worden | Hoogduits | of Asjkenazisch | genoemd.

| In het | zuiden van | Europa | woonden | veel | joden | op | het | Spaanse | schiereiland. | Toen | deze | zogenoemde | Portugese | of Sefardische | joden | zich | vanaf | 1492 | dienden | te bekeren | tot het | katholicisme | , trokken | veel | joden | weg | , naar | buurlanden | , maar | ook | naar | de | Nederlanden. | Deze | Sefardische | joden | streken | eerst | neer | in Antwerpen | in de | Zuidelijke | Nederlanden | , maar | vanaf | de | zestiende | eeuw | vestigden | zij zich | met | name in Amsterdam. Tijdens | de | Dertigjarige | Oorlog | (1618-1648) | en | een | opstand | van | Kozakken | in Polen | tussen | 1648 | en 1657 | kwam | er | een | stroom | op | gang | van | Asjkenazische | joden | uit het | Heilige | Roomse | Rijk , waar | ze zowel | door | katholieken | als | protestanten | werden | bedreigd. | In tegenstelling | tot | de | Sefardische joden | , veelal | kooplieden | en | handelaren | , waren | de | Asjkenazische | joden | vooral | eenvoudige arbeiders | en | heel | arm. | In de | achttiende | eeuw | kwam | een | tweede | stroom | van | Asjkenazische | joden op | gang | , dit keer | uit | het | Russische | rijk , waar | ze zich | alleen | nog | maar | in een | bepaald | gebied | mochten vestigen. | Eind | achttiende | eeuw | vluchtten | velen | naar | West-Europa | uit angst | voor | het | toenemende antisemitisme | en | pogroms.

| De | meeste | van | deze | Asjkenazische | joden | kwamen | in | Nederland | in Amsterdam | terecht | , maar | velen | trokken | op | zoek | naar | werk | ook | de | provincies | in. 1. 1 | Joden | in | Monnickendam In | 1653 | trouwde | een | christelijke | vrouw | , Trijn | Heijnis | , met | een | joodse | weduwnaar | , Jacob | Jansz. Moijsis. | Hij is wellicht | de | eerste | jood | die | zich | in Monnickendam | vestigde. | Daarvoor | kwamen | ook | al joden | voor | in | vroedschapsresolutiën | en | schepenacten | , maar | dat | waren | meestal | Amsterdamse burgers. | In de | tweede | helft | van | de | zeventiende | eeuw | vestigden | zich | een | aantal | Asjkenazische | joden in de | stad | , zoals | vleeshouwers | en | een | pandjesbaas. | In | 1677 | kregen | de | joden | de | beschikking | over een | eigen | begraafplaats | (zie | verder | hoofdstuk | 2). | Na | december | 1686 | kwam | de | joodse | gemeente (kille) | voor | hun | diensten | bijeen | in een | woning | in de | Groote | Noord. | Van | een | echte | synagoge | was | nog geen | sprake. | 1 Eind | zeventiende | eeuw | verslechterde | de | economische | toestand | van | de | stad | en | was | er een | grote belastingachterstand | , hoewel | maar | in | beperkte | mate | onder | de | joden.

| Verschillende | Portugese joden | uit Amsterdam | kochten | een | door | belastingschulden | verlaten | huis | in Monnickendam. | Maar aangezien | deze | joden | in Amsterdam | bleven | wonen | , kwamen | de | huizen | al snel | weer | in handen | van Monnickendammers. | Het | aantal | joden | dat | in de | stad | woonde | , bleef | laag. | In 1747 | woonden | er 3 mannen | , 5 vrouwen | en | 6 | kinderen | in Monnickendam. | Een | synagoge | was | er | niet , die | zou | er pas | in 1767 | komen. | Maar | in 1785 | verdween | deze | alweer | , omdat | dit | bij de | verkoop | van | het | pand | destijds was | bedongen. | Na | de | vestiging | van | de | Bataafse | Republiek | in 1795 | kwam | er | een | einde | aan | de rechtsongelijkheid | voor | joden | , maar | tegelijkertijd | betekende | het | een | einde | van | hun | autonomie. Voor | hen | zouden | in het | vervolg | dezelfde | regels | gelden | als | voor | anderen | het | geval | was. | Joodse | voor- en | tegenstanders | van | de | gelijkstelling | werden | door | koning | Lodewijk | Napoleon | herenigd | door | de joodse | gemeente | centraal | te | organiseren | in het | Nederlands | Israëlitisch | kerkgenootschap | (NIK).

In 1808 | telde | de | joodse | gemeenschap | van | Monnickendam | 9 mannen | , 11 | vrouwen | en | 30 | kinderen | , waaronder | enkele | jongens | van | boven | de | leeftijd | van | 13 | jaar. | In | 1815 | , een | jaar | nadat | een | nieuwe synagoge | in gebruik | was | genomen | , waren | er nog | maar | 30 | joden | in | Monnickendam. | Gedurende | de negentiende | eeuw | waren | er weliswaar | genoeg | joden | om | diensten | te | kunnen | blijven | houden | , maar 1 L. Appel | , ‘Joden | in Monnickendam’ | in: Jaarboek | vereniging | Oud | Monnickendam | 1996 | , pag. | 27 t/m | 102 CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 5 van | 24 in 1894 ging het houten pand waarin de synagoge was gevestigd in vlammen op waarbij de kerksieraden verloren gingen. Nog datzelfde jaar verrees een nieuwe synagoge , dit keer uitgevoerd in steen , op dezelfde plek , samen met een woonhuis. In 1920 waren er nog 16 joodse gezinnen in Monnickendam. Als iedereen kwam , was dat genoeg om een dienst te kunnen houden , maar dat bleek niet altijd het geval. Veel joden trokken weg naar Amsterdam en in 1932 werd bij gebrek aan een minjan (de minimale vereiste van 10 mannen om een dienst te houden) in de synagoge voor het laatst een gebedsdienst gehouden. In 1934 vond er nog wel een joodse bruiloft plaats.

De Thora-rollen gingen naar de joodse gemeente van Zandvoort , maar werden in de oorlog vernietigd. Ook tal van documenten werden door de Duitse bezetter in de oorlog vernietigd. Slechts één jood uit Monnikendam overleefde de oorlog , Emanuel Leuw (1899- 1974). Afbeelding 1: De enige joodse overlevende van de Holocaust , Emanuel Leuw , werd na zijn dood in 1974 begraven op de joodse begraafplaats (Waterlandsarchief). Hoewel de joodse gemeenschap van Monnickendam nooit groot is geweest , is er al vanaf de zeventiende eeuw een continue aanwezigheid van joden in de stad geweest en daarmee langer dan veel plaatsen in Nederland. 1. 2 Joden in de regio Een eigen begraafplaats bleek aanvankelijk moeilijk te realiseren voor de Amsterdamse joden , maar in 1602 werd op enige afstand van Amsterdam in Groet een begraafplaats in gebruik genomen. Pas in 1614 lukte het de Sefardische joden dichterbij huis , in Ouderkerk aan de Amstel een begraafplaats in gebruik te nemen. Aanvankelijk werden daar ook de Asjkenazische joden begraven , totdat zij in 1642 met dank aan de Sefardische joden in Muiderberg een eigen begraafplaats ter beschikking kregen en vanaf 1714 op Zeeburg. De begraafplaats in Groet werd al in de zeventiende eeuw opgeheven.

CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 6 van 24 Begin zeventiende eeuw vestigde zich enkele Sefardische joden in Enkhuizen , maar pas in 1734 was daar sprake van een joodse gemeente. Zij kreeg in 1734 een eigen begraafplaats , nabij de Koepoort , 2 aan de westzijde van de stad. Het stadsbestuur van Hoorn stimuleerde de komst van Sefardische joden , die zorgden voor inkomsten in de vorm van handel , maar arme joden , vooral Asjkenazische joden , werden er geweigerd. In 1778 is de joodse begraafplaats van Hoorn ingewijd , maar de oudste leesbare grafsteen dateert al uit 1762. In Medemblik kreeg de joodse gemeente in 1783 de beschikking over een eigen begraafplaats en in Edam in 1793. De joodse begraafplaats in Hoorn is in 1970 geruimd , waarna de stoffelijke resten en de grafmonumenten zijn overgebracht naar de gemeentelijke begraafplaats. Ook elders in de regio waren kleine joodse gemeenschappen , maar zonder eigen begraafplaats. Zo maakten de joden van Broek in Waterland en Purmerend gebruik van de joodse begraafplaatsen in Monnickendam en Edam. Net zoals in Monnickendam liep in de andere plaatsen vanaf het begin van de twintigste eeuw het aantal joden terug en daarmee werden verschillende begraafplaatsen niet of nauwelijks meer gebruikt. De meeste joden trokken naar Amsterdam. 1.

3 Joodse begraafplaatsen in het algemeen In joodse 239 nog liggen Nederland begraafplaatsen. Veel joodse gemeenten zijn meeste de op maar verdwenen , begraafplaatsen kan nog steeds begraven worden , zoals in Monnickendam het geval is. Met name na de Tweede Wereldoorlog zijn een aantal joodse begraafplaatsen in het kader van stedelijke ontwikkelingen geruimd. Naar schatting zijn de afgelopen zo’n joodse 60 jaar honderd paar begraafplaatsen verdwenen. De meeste joodse voor zijn begraafplaatsen Asjkenazische joden , die een stèle , een staande steen , als grafmonument hebben. Het graf zelf is in de meeste gevallen niet Sefardische hebben joden bedekt. doorgaans een zerk als grafmonument , eventueel onderbouw. bakstenen met Aanvankelijk bevatten de grafmonumenten alleen Hebreeuwse teksten , maar vanaf de negentiende eeuw verschenen de jaartallen ook in de Gregoriaanse jaartelling en later ook steeds meer Nederlandse teksten. Op hedendaagse joodse grafmonumenten is het Hebreeuws vaak nog maar beperkt aanwezig. In zijn geloofsbeleving joodse de begraafplaatsen ritueel onrein en is enige Afbeelding 2: Grafmonument voor Eva Monnickendam , afstand was Daarom gewenst. het overleden in 1927. gebruikelijk om geen begraafplaats naast de te synagoge te bouwen , zoals in de christelijke traditie een kerkhof rond de kerk werd aangelegd.

Al 2 Jaartallen begraafplaatsen afkomstig uit de database ‘Begraafplaatsen in Nederland’ van Stichting Dodenakkers. nl CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 7 van 24 zijn er enkele uitzonderingen. Van oudsher lagen joodse begraafplaatsen vooral buiten de bebouwde kom of aan de rand van de stad. Voor priesters , kohaniem , is het niet toegestaan zomaar een begraafplaats te betreden. Voor hen zijn vaak afgescheiden kohaniempaden aangelegd die hen in staat stellen toch een begraafplaats te bezoeken voor familiegraven. Op sommige joodse begraafplaatsen is nog een metaheerhuisje te vinden , de plek waar de rituele wassing plaats vond. Tegenwoordig vindt deze handeling veelal plaats elders buiten de begraafplaats. Van Monnickendam is het niet bekend of er ooit een metaheerhuisje op de begraafplaats heeft gestaan. Net als de christelijke cultuur kent de joodse cultuur een geloof in een wederopstanding. Dit geldt met name voor orthodoxe joden , die geloven in het bijeenhouden van lichaam en ziel. In tegenstelling tot bij christenen geloven zij niet dat de ziel naar de hemel gaat , dat geschiedt pas bij het laatste oordeel. Een eeuwige grafrust is dan ook van groot belang voor joden. Ook grafmonumenten die kapot zijn en eventueel vervangen worden , mogen de begraafplaats niet verlaten. De resten worden dan vaak aan de rand van de begraafplaats herbegraven.

Een joodse begraafplaats is gewijd en is bedoeld voor de eeuwigheid. Toch valt het ruimen van een begraafplaats nooit helemaal uit te sluiten , maar dit is alleen mogelijk met rabbinale toestemming , waarbij de stoffelijke resten alleen mogen worden opgegraven en elders herbegraven onder rabbinaal toezicht. In enkele gevallen zijn joodse begraafplaatsen overbouwd , zoals in Vianen en Heerlen , waardoor de grafrust niet verstoord wordt. Wanneer een begraafplaats vol is , wordt doorgaans een nieuwe begraafplaats aangelegd , maar in sommige gevallen is (een deel van) de begraafplaats opgehoogd met grond om daar te begraven , zoals in Ouderkerk aan de Amstel of in Zaltbommel. De oorspronkelijke graven blijven dan ongeroerd. Volgens joodse traditie is het niet gebruikelijk om planten bij een graf te plaatsen of zelfs bomen op een begraafplaats te planten. Zij zouden immers de stoffelijke resten kunnen verstoren waardoor de wederopstanding bemoeilijkt wordt. Joodse begraafplaatsen zijn sober in aanleg met in principe alleen gras als bodembedekking. Veel bestaande bomen en struiken op hedendaagse begraafplaatsen zijn een gevolg van het feit dat na de oorlog in veel plaatsen er geen joodse gemeenschap meer was en het onderhoud van begraafplaatsen veel te wensen overliet.

Het aanplanten van bomen en struiken op een joodse begraafplaats is niet passend en aanwezige beplanting dient bij voorkeur verwijderd te worden. Het verwijderde groen mag echter niet de begraafplaats verlaten. Bomen rond de begraafplaats mogen geen takken boven de graven hebben hangen , omdat de overhangende takken opgevat kunnen worden als een gebouw , waardoor de priester zich in één ruimte bevindt met de doden , hetgeen niet is toegestaan. Zo kent een joodse begraafplaats tal van voorschriften die afwijken van regels op de reguliere begraafplaatsen in Nederland. Met respect voor de joodse cultuur dienen die voorschriften zo goed mogelijk opgevolgd te worden. CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 8 van 24 CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 9 van 24 2 Geschiedenis begraafplaats In 1356 verkreeg Monnickendam stadsrechten en daarmee ook het recht om de stad te beschermen door middel van een stadmuur en een gracht. Toen de gebruikte kanonnen in vuurkracht toenamen , was alleen een stadsmuur niet meer voldoende en werden vaak brede aarden wallen aangebracht. Zo ook in Monnickendam. De verdediging van de stad werd vanaf 1575 nog eens versterkt met vier stadspoorten en vier bastions.

Kanonnen stonden op een waltoren , maar omdat de kanonnen steeds zwaarder werden , ontwikkelden de waltorens zich tot rondelen , voor de stadsmuur uitgebouwde torens zonder dak en even hoog gelegen als de vestingmuur. De 3 kanonnen stonden daar in de open lucht boven een met grond bedekte overwelfde ruimte. Op de stadsplattegrond van Frederik de Wit uit 1698 zijn aan de stadsmuur boven de Zuiderpoort twee 4 rondelen te zien. Overblijfselen van de wallen zijn in 1967 aangewezen als rijksmonument. Afbeelding 3: Detail van de plattegrond uitgegeven door Frederik de Wit uit 1698 " MONACHODAMUM VULGO MONNICKEDAM” met daarop één van de rondelen op de Zuidervesting , Waterlands Archief KA00578. 2. 1 De begraafplaats Uit eerder onderzoek naar de joodse gemeenschap in Monnickendam is bekend dat “de Vaders vande drie familien van de Joodtsche Natie binnen deser Stede wonende” op 4 september 1677 een verzoek deden aan de Vroedschap om “een plaetse hier ofte daer aende Stadtswal om haere dooden te begraven”. Het Vroedschap machtigde de burgemeesters om een plek aan te wijzen. In de kantlijn van de Vroedschapsresolutiën staat geschreven dat de burgemeesters die plek bepaalden bij “het rondeel of bastion aldernaest aan de westcandt van de Zuijderpoordt , aan de 5 Stadswal”.

De plattegrond van Frederik de Wit is waarschijnlijk de eerste kaart na de ingebruikname van de begraafplaats , maar daarop staat de begraafplaats nog niet aangegeven 3 Archeologische begeleiding protocol opgraven , het Rondeel te Monnickendam , gemeente Waterland. HOLLANDIA reeks 302 4 Monumentnummer 29968 Drs. Th. G. A. Bos , ‘Bordje israëlitische begraafplaats. ’ in: Jaarverslag “Oud Monnickendam” 1981 5 CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 10 van 24 tussen het rondeel en de “Zuyd-ender Poort (afbeelding 3). Op een latere kaart uit 1743 staat ter hoogte van de huidige begraafplaats een rechthoekig perceel aangegeven , maar zonder nadere duiding. Het perceel strekt voorbij het rondeel tot aan de gracht en heeft dan opvallend genoeg de lengte van de huidige begraafplaats. Afbeelding 4: Detail kaart Isaak Tirion uit 1743 “GRONDTEKENING DER STAD MONNIKENDAM VERBETERD DOOR A. v. d. GRONDEN” , Waterlands Archief. Afbeelding 5: Detail kadastrale kaart 1830 (beeldbank RCE). CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 11 van 24 De | kadastrale | kaart | van | rond | 1830 | lijkt | de | eerste | kaart | te | zijn | waarop | het | perceel | van | de begraafplaats | in | de | huidige | omvang | staat | aangegeven.

| De | begraafplaats | is | dan | feitelijk | deels aangelegd | op | het | talud | tussen | gracht | en | de | voormalige | stadsmuur | en | deels | aan | de | binnenzijde | van de | stadsmuur. Onduidelijk | is | of de | stadsmuur | en | de | rondelen | tegelijk | zijn | aangelegd. | Uit | onderzoek | naar | het tweede | rondeel | aan | de | gracht | in 2009 | wordt | de | bouw | van | dat | rondeel | gedateerd | tussen | 1508 | en vóór | 1560. | In | 1766 | had | de | muur | zijn | verdedigingselement | voor | de | stad | verloren | en | werd | de resterende | stadsmuur | verlaagd | en | daarbij | zal | het | rondeel | waarschijnlijk | ook | afgebroken | zijn. | Het lijkt waarschijnlijk | dat | omstreeks | die | tijd ook | het | rondeel | bij de | joodse | begraafplaats | is afgebroken. | 6 De | verlaging | van | de | stadsmuur | geeft | een | verklaring | waarom | de | joodse | gemeente | enkele | jaren | later een | stenen | muur | wilde | bouwen | op | de | begraafplaats. | In juli 1783 | werd | toestemming | verkregen | om op | de | begraafplaats | een | stenen | muur | te | zetten | vanaf | de | Zuiderpoort | tot | aan | de | sloot | van | de Zuidervesting.

| 7 Die | sloot | liep | vanaf | de | gracht | tot | aan | de | restanten | van | het | rondeel | en | de | nieuwe muur | werd | gebouwd | op | de | restanten | van | de | oude | stadsmuur | (zie afbeeldingen | 5 en | 6). Afbeelding | 4: Kopie | situatieschets | joodse | begraafplaats | rond | 1978 | (Waterlands | Archief) Opvallend | is | dat | niet | gesproken | wordt | over | andere | muren | , klaarblijkelijk | was | het | alleen | nodig | om een | muur | te | plaatsen | aan | de | buitenzijde | van | de | stad | op | dat | moment. | Het | resterende | deel | aan | de westzijde | van | de | begraafplaats | werd | beschermd | door | de | stadsgracht. | Hoe | de | afscheiding | op | dat moment | richting | de | stadskant | was | , is niet | duidelijk. 6 Archeologische | begeleiding | protocol | opgraven | , het | Rondeel | te | Monnickendam | , gemeente Waterland. | HOLLANDIA | reeks | 302 7 Drs. | Th. G. A. Bos | , ‘Bordje | israëlitische | begraafplaats. | ’ in: Jaarverslag | “Oud | Monnickendam” | 1981 CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 12 van | 24 Over | de | verdere | geschiedenis | van | de | begraafplaats | tot | aan | de | Tweede | Wereldoorlog | is weinig bekend | doordat | in 1894 | de | synagoge | afbrandde | en | in de | oorlog | stukken | door | de | Duitse | bezetter | zijn vernietigd.

In | november | 1943 | stuurde | de | districtsinspecteur | voor | Noord-Holland | van | de | Commissaris | voor niet-commerciële | Vereenigingen | en | Stichtingen | een | brief | aan | de | burgemeester | van | Monnickendam met | het | verzoek | de | joodse | begraafplaats | te | sluiten. | Dit | bureau | was | in 1941 | ingesteld | door | Seyss- Inquart | en | had | een | NSB’er | aan | het | hoofd. | Binnen | acht | maanden | na | oprichting | had | het | bureau | al 7. 700 | verenigingen | en | stichtingen | opgeheven | , waaronder | 360 | joodse | verenigingen. | 8 Als | antwoord stuurde | de | burgemeester | een | kort | briefje | terug | met | de | mededeling | dat | bijzondere | begraafplaatsen alleen | gesloten | konden | worden | als | het | bestuur | van | de | begraafplaats | aangaf | dat | de | begraafplaats niet | meer | gebruikt | zou | worden. | 9 In | 1946 | werd | door | Emanuel | Leuw | , de | enige | Monnickdamse | overlevende | van | de | Holocaust | , het verzoek | gedaan | aan | het | college | om | de | kosten | voor | omheining | van | de | joodse | begraafplaats | op | zich te | nemen | , totdat | de | onroerende | goederen | weer | aan | de | joodse | gemeenschap | waren | toegekend | , waarna | uit | de | opbrengsten | gemaakte | kosten | terug | zouden | worden | betaald.

| 10 Een | half | jaar | later verzocht | het | college | het | Nederlands-Israëlitische | Kerkgenootschap | (NIK) | de | afrastering | van | de begraafplaats | te herstellen. | De | afrastering | verkeerde | al | in een | ‘zeer | desolaten | toestand’ | , maar | als gevolg | van | een | storm | was | ‘de | kerkhofmuur | over | een | vrij groote | lengte | omver | gegooid’. | 11 De | centrale commissie | voor | oorlogsschade | die | het | NIK | had | ingesteld | , antwoordde | dat | getracht | zou | worden | een oplossing | te | vinden. | In | 1948 | herhaalde | de | burgemeester | het | verzoek | , maar | vooralsnog | zonder resultaat. | In | januari | 1949 | heeft | het | NIK | het | herstel | begroot | op | 7. 500 | gulden | en | verzocht | het gemeentebestuur | van | Monnickendam | om | de | kosten | voor | 50% | te | subsidiëren. | De | gemeente- architect | merkte | als | antwoord | aan | het | college | op | dat | de | ‘scheidingsmuren | [verkeren] | in | zéér verwaarloosde | staat’ | en | dat | ‘de | afscheidingssloot | naar | de | vroegere | stadsmuur | opnieuw | gegraven moet | worden | ; de | aangegeven | scheidingsmuur | aan | de | Vesting | , was | voorheen | slechts | een | houten hek | met | gaas | bespannen’.

| Hij | deed | een | voorstel | waarbij | de | bestaande | oude | stadsmuur | zou | worden hersteld | , een | bakstenen | scheidingsmuur | van | 18 | cm | dikte | geplaatst | en | de | scheidingssloot | opnieuw zou | worden | uitgegraven | voor | 3. 750 | gulden. | 12 Het | college | stuurde | een | brief | aan | het | NIK | dat | de kosten | 50% | lager | uitvielen | volgens | de | begroting | van | de | gemeente-architect | en | dat | het | NIK | daarom de | kosten | zelf | zou | kunnen | dragen | , daar | zij toch | al aan | hadden | gegeven | 50% | van | de | gevraagde | 7. 500 op | zich | te | nemen. | Met | het | verzoek | of | de | voorzieningen | spoedig | konden | worden | aangebracht. | Het NIK | kwam | vervolgens | met | een | gewijzigd | plan | dat | 4. 000 | gulden | zou | kosten | en | verzocht | het | college 50% | daarvan | voor | zijn | rekening | te nemen | gezien | de | zeer | slechte | financiële | positie | waarin | het | NIK verkeerde. | Het | college | erkende | die | slechte | financiële | positie | en | de | oorzaak | van | de | ‘grote vermindering | van | het | ledental | , als | gevolg | van | de | Duitse | terreur’. | Het | college | wees | er op | dat | ‘het kerkgenootschap | nog | onroerende | goederen | in | onze | gemeente | bezit | , welke | het | niet | meer | zelf gebruikt | nu | de | Joodse | gemeente | alhier | niet | meer | bestaat’.

| Het | verzoek | om | een | bijdrage | van | 50% werd | wederom | niet | ingewilligd | , | ‘doch | uit | piëteit | tegenover | de | omgekomen | landgenoten | – waaronder | ook | een | aantal | inwoners | dezer | gemeente | – van | Israëlitische | afkomst | niettemin | een kleine | bijdrage | te | verlenen’ | van | 250 | gulden | voor | het | herstel | van | de | omheining | en | 250 | gulden | voor beplanting | langs | de | omheining. | 13 Het | NIK | reageerde | teleurgesteld | , maar | dankte | voor | het | gedane voorstel | en | ging | over | tot | herstel. | Wel | verzocht | het | NIK | de | politie | instructies | te geven | , aangezien | was 8 dr. | L. de | Jong | , Het | Koninkrijk | der | Nederlanden | in de | Tweede | Wereldoorlog: | deel | 5 , maart | '41 | - juli '42 , eerste | helft , 1974 | , p. 220 9 Waterlandsarchief | Toegangsnummer | 681 | inv. | 402 10 Ibid. 11 Ibid. 12 Ibid. 13 Ibid. CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 13 | van | 24 geconstateerd | dat | de | jeugd | van | Monnickendam | restanten | van | de | vroegere | omheining | sloopte.

Enkele | maanden | later | ging | de | door | het | NIK | ingeschakelde | architect | aan | de | slag | , met | een | klein misverstand | van | zijn | kant | aangezien | hij veronderstelde | dat | met | het | aanbrengen | van | beplanting | een hekwerk | van | gaas | niet | meer | nodig | zou | zijn. 14 In | 1958 | komt | het | onderhoud | van | de | begraafplaats | weer | ter | sprake. | Emanuel | Leuw | verzocht | de gemeente | om | voor | 1. 000 | gulden | het | onderhoud | van | de | begraafplaats | over | te | nemen. | Het | betrof voornamelijk | het | maaien | van | gras | in het | voorjaar | en | het | verwijderen | van | bladeren | in het | najaar. | Na intern | overleg | werd | geschat | dat | 75 | gulden | per | jaar | voldoende | zou | zijn | voor | het | reguliere | onderhoud | , maar | dat | de | houten | poort | wel | geschilderd | diende | te worden. | 15 Begin | jaren | ’60 | kwam | ter sprake | of | de | joodse | begraafplaats | in het | kader | van | de | sanering | van | het Zuideinde | met | omgeving | niet | geruimd | diende | te | worden. | Uit | overleg | met | Emanuel | Leuw | werd duidelijk | dat | opheffing | van | de | joodse | begraafplaats | ‘vrijwel | niet | mogelijk’ | zou | zijn.

16 In | 1965 | werd | geconstateerd | dat | de | houten | toegangspoorten | , waarschijnlijk | betrof | het | een | dubbel hekwerk | , vernieuwd | moesten | worden | en | dat | de | muren | op | enkele | plaatsen | scheuren | vertoonden. De | muur | aan | de | zijde | van | de | Bloemendaal | Vesting | (aan | de | andere | kant | van | de | voormalige Zuiderpoort) | was | iets | verzakt | , | maar | het | was | niet | nodig | om | deze | af | te | breken. | Voor | alle herstelwerkzaamheden | werd | in | eerste | instantie | 650 | gulden | gerekend | , maar | bij | een | latere berekening | in 1968 | 400 | gulden. | 17 Het | college | verzocht | het | NIK | hierop | actie | te ondernemen. In | 1970 | verzocht | het | NIK | het | college | om | het | ter | gelegenheid | van | de | 25-jarige | herdenking | van | de bevrijding | van | Nederland | het | onderhoud | van | de | joodse | begraafplaats | op | zich | te | nemen. | Daarbij werd | nog | opgemerkt | dat | het | onderhoud | zeer | sober | kon | , met | hoofdzakelijk | het | onderhoud | van | de omheining | en | het | vrijwaren | voor | verwildering | van | de | begraafplaats.

| 18 Het | college | reageerde | hier positief | op | en | stelde | de | gemeenteraad | voor | om | de | kosten | hiervoor | voorlopig | op | te | nemen | in de plantsoenendienst | en | te | zijner | tijd een | voorstel | te doen | voor | een | krediet | voor | het | opknappen | van | de muur. | Daaruit | kan | geconcludeerd | worden | dat | het | herstel | van | de | muur | dan | nog | steeds | niet | is gebeurd. In | 1979 | richtte | de | gemeente | zich | wederom | tot het | NIK. | Het | restant | van | de | oude | stadsmuur | is dan recentelijk | hersteld | en | het | lag | in | de | bedoeling | de | omgeving | van | de | begraafplaats | op | te | knappen. Naast | de | begraafplaats | zou | het | oude | wegtracé | worden | aangegeven | en | een | trap | langs | de | oude stadsmuur | naar | beneden | voeren | waar | in | het | begroeide | terrein | wandelpaden | zouden | worden aangelegd. | De | bestaande | afscheiding | met | palen | en | puntdraad | diende | vernieuwd | te worden | met een | beukenhaag | daarachter.

| Aangegeven | werd | dat | een | deel | van | de | afscheidingsmuur | opgetrokken was | op | de | fundatie | van | de | oude | Zuideinderpoort | en | dat | getracht | zou | worden | de | fundatie | van | de andere | zijde | op | te | graven | en | op | te | metselen | tot | ongeveer | 60 | cm | boven | het | maaiveld | , zodat aangegeven | kon | worden | waar | voorheen | de | poort | had | gestaan. | Maar | het | belangrijkste | betrof | de fundatie | van | het | voormalig | rondeel | , dat | vermoedelijk | direct | op | de | oude | stadsmuur | aansloot | (zie afbeelding | 4). Voorgesteld | werd | om | dit | rondeel | op | te | metselen | , tot | boven | het | maaiveld | , zodat | het weer | zichtbaar | werd. | Maar | aangezien | dit rondeel | op | de | joodse | begraafplaats | lag | , was | toestemming nodig | van | het | NIK. | 19 Uiteindelijk | is dit | plan | niet | uitgevoerd | en | later | werd | het | even | verderop | gelegen tweede | rondeel | op | de | Zuidervesting | opgemetseld. 14 Waterlandsarchief | Toegangsnummer | 681 | inv. | 402 15 Waterlandsarchief | Toegangsnummer | 681 | inv. | 774 16 Ibid. 17 Ibid. 18 Waterlandsarchief | Toegangsnummer | 817 | inv. | 2 19 Ibid.

CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 14 van | 24 In 1985 | werd | door | de | stichting | culturele | raad | noordholland | een | rapport | opgesteld | over | de Joodse begraafplaatsen | in | Noord-Holland. | 20 | De | staat | van | onderhoud | van | de | meeste | joodse begraafplaatsen | werd | goed | tot redelijk | genoemd. | Wat | betreft | de | begraafplaats | in Monnickendam concludeerde | de | stichting | echter | dat | de | staat | van | onderhoud | redelijk | was | , maar | op | het | oude gedeelte | matig. 2. 2 | Actuele | opname | begraafplaats De | begraafplaats | ligt | op | een | restant | van | de | vestingwal | en | wordt | ingesloten | door | de Niesenoortseburgwal | en | het | Zuideind | , op | de | plek | waar | vroeger | de | Zuiderpoort | stond. | Aan | de | zuid- en | westzijde | van | de | begraafplaats | ligt een | klein | plantsoen | , de | Zuidervestingtuin | , dat | grenst | aan | de voormalige | stadsgracht. | De | begraafplaats | is deels | omheind | met | muren | uit verschillende | perioden en aan | de | kant | van | de | vestingwal | met | een | eenvoudig | en | modern | metalen | hekwerk. | Achter | de | ingang met | een | metalen | toegangshek | staat | een | informatiebord. Afbeelding | 7: Overzicht | van | de begraafplaats | met | op | de | achtergrond | de voormalige | stadsgracht.

Onbekend | is hoeveel | mensen | op | de | begraafplaats | zijn begraven | , maar | de | oudste | grafsteen | is voor Rebecca | Polak | , overleden | in 1820. | 21 In totaal | telt de | begraafplaats | 39 grafmonumenten | , waarvan | 3 nog | uit | deze | eeuw. De | oudste | grafstenen | zijn alle | van | Belgisch | hardsteen. | Ze | zijn | voorzien | van | Hebreeuwse | teksten | , maar | verschillende | jongere | stenen | bevatten | zowel | Hebreeuws | als Nederlandse | teksten | , met | name namen | en | jaartallen. | De | uitvoering | van | de | grafstenen | is sober | , met | op | een | viertal | grafmonumenten het | symbool | van | een | waterkan | met | een | schaal. | Het | is | het | symbool | van | een | Leviet | , een tempeldienaar. | Een | aantal | naoorlogse | grafmonumenten | wijkt | af | qua | vormgeving. | Opvallend | zijn verder | de | grafstenen | van | Eva | en | Alexander | Monnickendam | , die | de | naam | dragen | van | de | stad. | Hun vader | , de | winkelier | Abraham | Monnickendam | , ligt ook | op | de | begraafplaats | begraven | , maar | zijn grafmonument | bevat | alleen | een | Hebreeuwse | tekst. 20 Waterlandsarchief | Toegangsnummer | 586 | inv. 8. | Bevat: | Rapport | inzake | inventarisatie | joodse begraafplaatsen | Noord-Holland. 21 Het | Stenen | Archief | https://www. | stenenarchief. | nl/hsa_all/hsa_view.

| php?editid1=5792 CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 15 | van | 24 De begraafplaats is geaccidenteerd , met het oudste en hoogste deel gelegen tegen de restanten van de oude stadsmuur , waarna de begraafplaats naar het zuidwesten toe afloopt richting de stadsgracht. Sporen van begrafenissen voor 1820 zijn er niet op de begraafplaats , wat doet vermoeden dat de begraafplaats aan de noordoostzijde ooit is opgehoogd om in een tweede laag te kunnen begraven. Of de eerste joden hier een stenen of een houten stèle is niet bekend. De meeste grafmonumenten zijn in goede staat , op een enkel exemplaar na , waarvan een deel is afgebroken. De meeste grafmonumenten zijn bovendien van hardsteen , met uitzondering van een tweetal recente grafmonumenten , die van graniet en kalksteen zijn gemaakt. De oude stadmuur verkeert in redelijke staat , waarbij talloze sporen van herstel zijn af te lezen. De muur is opgebouwd uit baksteen , maar bevat speklagen van zandsteen , deels aangeheeld met cement. In de muur bevinden zich twee kijkgaten , met zandstenen lateien en onderdorpels. Een derde kijkgat is dichtgezet. Niet bekend is van wanneer die kijkgaten dateren. Tegen de onderzijde van de muur bevinden ter hoogte van de kijkgaten restanten van gemetselde trapjes.

De muur aansluitend op de stadsmuur tot aan het toegangshek bestaat uit een bakstenen buitenzijde tegen een betonnen wand met muurdammen. Het eerste deel van de muur naast de stadsmuur is hol vanaf de straatzijde (zie afbeelding 7). De muur aan de andere zijde van het toegangshek is een eenvoudig bakstenen muur met muurdammen. Zowel de oude stadsmuur als de latere muurdelen hebben aan de boven- en achterzijde een betonnen deklaag. Afbeelding 8: Rechts de oude muur met kijkgaten. Het beheer van de omliggende Zuidervestingtuin wordt uitgevoerd door de gelijknamige werkgroep in overleg met de coördinator Groen van de gemeente Waterland. De werkgroep verzorgt ook het beheer van de begraafplaats in de vorm van het maaien van gras en het snoeien van aanwezige struiken. Echter lijkt er ook sprake van het aanbrengen van beplanting op de joodse begraafplaats. In de hoek van de stadsmuur aan het zuideinde zijn recent planten geplant (afbeelding 9). En tegen de meest westelijke muur zijn draden gespannen zodat hier planten tegenop kunnen groeien (afbeelding 10). Meest opvallende is de aanplant van een tweetal boompjes naast de uitloper van de stadsmuur midden op de begraafplaats (afbeelding 11). CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 16 van 24 Afbeelding 9: Hoekje met aanplant.

Afbeelding 10: Tuinieren op de begraafplaats? CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 17 van 24 Afbeelding 11: Het hoogteverschil op de begraafplaats is duidelijk zichtbaar. Midden foto de jonge aangeplante boompjes. CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 18 van 24 CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 19 van 24 3 CULTUURHISTORISCHE WAARDERING Uit de voorgaande beschrijving van de begraafplaats en de context wordt duidelijk dat vooral de geschiedenis van de plek , de alhier begraven personen en de grafmonumenten dit object behoudens- en monumentwaardig maken. Hieronder wordt gekeken in hoeverre de begraafplaats van bijzonder belang is voor de gemeente Waterland vanwege haar schoonheid , betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde. 3. 1 Schoonheid Schoonheid is geen uitgangspunt bij de aanleg en het gebruik van joodse begraafplaatsen of grafmonumenten. Hooguit kan vanuit niet-joods perspectief een oordeel geveld worden over de grafmonumenten en in het bijzonder de symboliek of aangebrachte versieringen. De symboliek is doorgaans heel terughoudend en blijft vrijwel altijd beperkt tot religieuze symbolen , zoals de kan met water voor de Leviet , die in de synagoge de priester helpt met het wassen van de handen.

Op de begraafplaats van Monnickendam is op een viertal grafmonumenten dergelijke symboliek terug te vinden. En op een ander grafmonument zijn plantmotieven aangebracht , hetgeen uitzonderlijk is voor een joods grafmonument. Dergelijke uitvoeringen kunnen als een zekere mate van schoonheid worden gezien. 3. 2 Betekenis voor de wetenschap De locatie van de joodse begraafplaats maakt al sinds de zeventiende eeuw onderdeel uit van het stedenbouwkundige weefsel van de stad Monnickendam. Elders in Nederland zijn vaker joodse begraafplaatsen aangelegd tegen de stadsmuur en in de nabijheid van de stadspoort. Vaak gebeurde dat aan de buitenzijde van de stadsmuur , maar soms ook aan de binnenzijde. De locatie van de begraafplaats is van grote betekenis voor onderzoek naar de stedenbouwkundige geschiedenis van Monnickendam en van de aanwezigheid van joodse begraafplaatsen langs de stadsmuren in het bijzonder. Gepubliceerd onderzoek naar de geschiedenis van de begraafplaats ontbreekt nog. Van bijzondere betekenis is ook de genealogische weergave op de grafmonumenten , die de geschiedenis van de joodse gemeenschap in Monnickendam weergeeft. 3. 3 Cultuurhistorische waarde Voor het vaststellen van de cultuurhistorische waarde van een object wordt gekeken naar de historie , tuinhistorie , kunsthistorie , architectuurhistorie , bouwhistorie , algemene stedenbouwkundige historie en archeologie.

Niet alle aspecten komen hier aan bod of zijn volledig aanwezig. Er kan daarnaast ook gekeken worden naar de mate van bescherming van joodse begraafplaatsen in de regio. De joodse begraafplaatsen van Edam , Hoorn en Enkhuizen zijn alle gemeentelijk monument. Ook de joodse begraafplaats Zeeburg in Amsterdam is gemeentelijk monument. Een aantal andere in de verdere omgeving zijn aangewezen als rijksmonument. De joodse begraafplaats is de oudste begraafplaats van Monnickendam en geeft om die reden een belangrijk inzicht in de funeraire geschiedenis van de stad , naast de nog aanwezige zerken in de Grote Kerk. Het is bovendien een van de oudste bestaande joodse begraafplaatsen in Noord- Holland , alleen de begraafplaatsen in Ouderkerk aan de Amstel en Muiderberg zijn ouder. Daarmee behoort het ook tot de oudste joodse begraafplaatsen in Nederland. De cultuurhistorische waarde van de begraafplaats ligt ook in de restanten van de oude stadsmuur. Het bovenste deel van de bestaande muur is gebouwd in 1783. Opvallend genoeg maakt het restant CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 20 van 24 van | de | stadsmuur | geen | onderdeel | uit van | het | rijksmonument. | Het | maakt | sinds | 1970 | echter | wel onderdeel | uit van | het | beschermd | stadsgezicht | , net zoals | de | rest | van | de begraafplaats.

| 22 De | overige | muren | zijn van | minder | waarde | en | vooral | functioneel. | De | oude | muur | vertegenwoordigd een | unieke | waarde. De | grafmonumenten | zelf , met | name | die | tot | en | met | de | oorlogsjaren | , vertegenwoordigen | voor Monnickendam | en | omgeving | een | unieke | waarde | en | zijn | daarmee | cultuurhistorisch | van | groot belang. | Als | geheel | is de | begraafplaats | met | de | oude | muur | en de | grafmonumenten | van | groot | belang voor | de | wetenschap | en cultuurhistorie | , zowel | op | lokaal | als regionaal | niveau. 3. 4 | Redengevende | omschrijving Hierna | volgt | een | overzicht | van | de | identificerende | gegevens | , de | inleiding | waarin | aangegeven | wordt wat | precies | cultuurhistorisch | is , de omschrijving | van | hetgeen | cultuurhistorisch | is en | de waardering daarvan | , mede | op | grond | van | de hiervoor | genoemde | criteria. 3. 4. 1 | Identificerende | gegevens Naam: | Joodse | begraafplaats | Monnickendam Adres: | Hoek | Niessenoortsburgwal/Zuideinde Plaats: | Monnickendam Gemeente: | Waterland Provincie: | Noord-Holland Oorspronkelijke | functie: | Begraafplaats Huidige | functie: | Begraafplaats Categorie: | Uitvaartcentra | en | begraafplaatsen Bouwtype: | n. v. t. Opdrachtgever: | Joodse | gemeente | Monnickendam Ontwerper: | niet | bekend. Aanleg: | 1677 3. 4.

2 | Kadastrale | gegevens Kadastrale | percelen: | MNK00-A-628 | (Monnickendam) Grootte | perceel: | 820 | m2 Straat: | - Postcode/Plaats: | - 3. 4. 3 | Inleiding Joodse | BEGRAAFPLAATS | , deels | aan | de | zuidwestzijde | omgeven | door | een | bakstenen | MUUR gebouwd | op | de restanten | van | de | oude | stadsmuur | met | betonnen | afdekking | en | op de | begraafplaats 36 | STELES | uit de | periode | 1820-2000. 3. 4. 4 | Omschrijving De | BEGRAAFPLAATS | ligt | op | een | restant | van | de | vestingwal | en | wordt | ingesloten | door | de Niesenoortseburgwal | en | het | Zuideind | , op | de plek | waar | vroeger | de Zuiderpoort | stond. | Aan | de | zuid- en | westzijde | van | de | begraafplaats | ligt | een | klein | plantsoen | dat | grenst | aan | de | voormalige stadsgracht. | Aan | de | noordwestzijde | stedelijke | bebouwing | in de | vorm | van | lage | woonhuizen. | De begraafplaats | is deels | omheind | met | muren | uit verschillende | perioden | , met | aan | de zuidwestzijde 22 Beschermd | stads- | en | dorpsgezicht | nr. | 1460 CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 21 van | 24 een MUUR op de fundamenten van de oude stadsmuur en aan de zuidwestzijde een eenvoudig modern metalen hekwerk dat van bescherming uitgesloten is. Op de begraafplaats zijn 36 STELES van bijzondere waarde.

De grafmonumenten vertonen eigenschappen die passen bij een Asjkenazische begraafplaats , in het bijzonder Hebreeuwse teksten en smalle stèles. De stèles verkeren over het algemeen in goede staat en zijn alle gemaakt van Belgisch hardsteen en vertonen de uiterlijke kenmerken die passen bij een joodse begraafplaats. 3. 4. 5 Waardering BEGRAAFPLAATS van de joodse gemeenschap van Monnickendam met 36 STELES en MUUR gebouwd op de restanten van de stadsmuur. Als zodanig zijn de stèles van belang als verwijzing naar de verdwenen joodse gemeenschap van Monnickendam. De muur is van belang als verwijzing naar de vestingwerken binnen de stad. De begraafplaats als geheel is van belang voor Monnickendam en wijdere omgeving vanwege de volgende aspecten: Cultuurhistorische waarde de begraafplaats verwijst naar de verdwenen joodse geloofsgemeenschap van Monnickendam en omgeving en is daarmee een van de weinige representanten van die gemeenschap ; de begraafplaats is de oudste bestaande begraafplaats van Monnickendam en een van de oudste joodse begraafplaatsen in Noord-Holland ; als uiting van een wijze van begraven die in de achttiende eeuw niet algemeen aanvaard was en vandaag de dag nog steeds gebruikt kan worden als zodanig ; de restanten van de stadsmuur met het rondeel verwijzen naar een periode waarin steden verdedigingswerken aanlegden tegen vijandige troepen.

- - - - Architectuurhistorische waarde de fundamenten van de in baksteen uitgevoerde stadsmuur met het rondeel vertegenwoordigen een bijzondere waarde vanwege de wijze van uitvoering als onderdeel van de verdedigingswerken. - Sociaal-culturele waarde de begraafplaats is van belang vanwege de laatste rustplaats van leden van de joodse gemeenschap van Monnickendam ; de begraafplaats is van toegevoegde waarde door het blijvend gebruik na de Tweede Wereldoorlog. - - Funerair-historische waarde als representant van de sobere joodse grafcultuur , herkenbaar aan de toepassing van het Hebreeuws geschrift , de eenvoudige staande stèles en het gebruik van hardsteen ; als onderdeel van het genealogisch archief van de stad Monnickendam en de gemeente Waterland ; als representant van een wijze van begraven en gedenken die getuigt van de religieuze opvattingen van de joodse gemeenschap. - - - CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 22 van 24 4 CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN Bij de waardering van de joodse begraafplaats is gekeken naar de ligging , de geschiedenis en naar de context van joodse begraafplaatsen in de regio en in het algemeen. Op grond daarvan wordt aanbevolen de begraafplaats aan te wijzen als gemeentelijk monument. Het feit dat de begraafplaats nog in gebruik is , versterkt de historische band tussen de joodse gemeenschap en de stad Monnickendam.

Het beheer is de afgelopen eeuw een punt van aandacht geweest getuige de vele briefwisselingen in de archieven. De begraafplaats is na de oorlog in eigendom overgegaan naar het NIK , maar sinds 1970 wordt het beheer uitgevoerd door (of onder verantwoordelijkheid van) de gemeente. Zorg van aandacht is er met betrekking tot recent aangeplant groen op de begraafplaats in de vorm van planten en jonge bomen. Met respect voor de joodse grafcultuur dient hier grote terughoudendheid in te worden betracht. De aanplant van jonge bomen dient bij voorkeur verwijderd te worden , aangezien de wortels de bodem verstoren en daarmee de (eeuwigdurende) grafrust. Ook nieuw aangebrachte beplanting geeft geen pas op een joodse begraafplaats , die niet beheert hoort te worden als tuin of park , maar sober ingericht dient te blijven. Aandacht dient er ook te zijn voor de oude muur. Recente herstelwerkzaamheden aan de muur zijn slordig uitgevoerd. Niet bekend is wie deze werkzaamheden heeft gedaan , maar herstel aan de muur is vergunningplichtig vanwege het feit dat de muur met de begraafplaats onderdeel is van het beschermd stadsgezicht. Overigens is het opvallend dat de muur destijds niet is aangewezen als onderdeel van de rijksbeschermde overblijfselen van de wallen.

Ook het pandsdossier in het archief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) biedt geen uitsluitsel over de reden van uitzondering. Aanbevolen wordt dit aan te kaarten bij de regiocoördinator van de RCE , aangezien de muur een van de weinige tastbare restanten is van de verdedigingswerken op de Zuidervesting. Bureau Funeralia is beschikbaar voor ondersteunend advies. CULTUURHISTORISCHE WAARDERING JOODSE BEGRAAFPLAATS MONNICKENDAM 23 van 24 GERAADPLEEGDE | BRONNEN | EN | LITERATUUR Bronnen Waterlands | Archief: • | Toegang | 0681 | , Inv. nr. 402 | Israëlitische | begraafplaats: | Gesloten | verklaring | , 1943. | Restauratie muur | , 1946. | Herstelling | van | de | begraafplaats | , 1947-1949 | , 1943 | – 1949 • | Toegang | 0681 | , Inv. nr. 774 | Onderhoud | van | de | Joodse | begraafplaats | op de | hoek | Zuideinde | / Niesenoortsburgwal | , 1958 | - 1968 • | Toegang | 0817 | , Inv. nr. 2 Correspondentie | van | en aan | burgemeester | en wethouders | van Monnickendam | met | betrekking | tot de | Nederland | Israëlische | kerkgenootschap | , kopieën | , 1894 | , 1970 | , 1978 Rijksdienst | voor | het | Cultureel | Erfgoed: • | Pandsdossier | 3703 | Monnickendam | – B Stadsmuur | Zuidervesting | 1943 | & 1985. Mon. | Nr.

| 29968 Literatuur - | Bok | , Leon | , Dam | , René | ten | ; Canon | van | het | Nederlands | funerair | erfgoed | , IJsselstein | 2020 - | Michman | , Jozeph | , Hartog | Beem | en | Dan | Michman | , Pinkas | ; Geschiedenis | van | de | joodse gemeenschap | in Nederland | , Amsterdam | 1999. - | Bos | , Drs. | Th.G.A. | , ‘Bordje | israëlitische | begraafplaats. | ’ in: | Jaarverslag | “Oud | Monnickendam” 1981 - | Appel | , L. , ‘Joden | in Monnickendam’ | in: Jaarverslag | 1996 | Vereniging | Oud | Monnickendam. - | Jong | , dr. L. de , Het | Koninkrijk | der | Nederlanden | in de | Tweede | Wereldoorlog: | deel | 5 , maart | '41 | - juli '42 , eerste | helft , 1974 Websites (alle | geraadpleegd | december | 2025) - | Project | Het | Stenen | Archief: | https://www. | stenenarchief. | nl - | Vereniging | Oud | Monnickendam: | https://www. | oudmonnickendam. | nl/ - | Delpher | https://www. | delpher. | nl/ - | Joodse | begraafplaatsen | in Nederland | op | Kennisbank | van | de | Rijksdienst | voor | het | Cultureel Erfgoed: | https://kennis. | cultureelerfgoed. | nl/index. | php/Joodse_begraafplaatsen_in_Nederland. Daarnaast | is gebruik | gemaakt | van | de | database | ‘Begraafplaatsen | in Nederland’ | van | de | stichting Dodenakkers. | nl. CULTUURHISTORISCHE | WAARDERING | JOODSE | BEGRAAFPLAATS | MONNICKENDAM | 24 | van | 24

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://waterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/7c8dfe51-13f4-4093-9ba2-d23d900d872c?agendaItemId=9d7b3532-0f67-4cea-b59a-871ad9e869e0