175-208 RV Kerkenvisie Waterland
Tekst van het document
¥_..,;c*-
Gemeen±WrERLAND
Monnickendam, 14 mei 2024
Raadsnummer: Zaaknummer:
175-208 5521-2024
Portefeuillehouder: Contact via:
Wethouder Ton van Nieuwkerk Team Ruimte
Aan de Raad Onderwerp: Vaststellen 'Kerkenvisie Waterland' Voorstel De Kerkenvisie Waterland met de daarin opgenomen aanbevelingen vast te stellen. Inleiding Naar aanleiding van de nationale trend waarbij kerkgebouwen steeds vaker leeg komen te staan en er steeds minder vrijwilligers zich inzetten voor het behoud en beheer van kerkgebouwen, heeft het College eind 2022 besloten een kerkenvisie voor de gemeente Waterland op te laten stellen. Deze kerkenvisie heeft in beeld gebracht hoe de huidige situatie er per kerkgebouw uitziet, wat de opgave voor elk van de kerkgebouwen is in de (nabije) toekomst en waar en op welke wijze de gemeente kerkeigenaren kan ondersteunen met als doel het waardevolle religieuze erfgoed te behouden. In de kerkenvisie worden afsluitend adviezen, aanbevelingen en doelstellingen meegegeven voor zowel de gemeente als de kerkeigenaren waarmee zij verder kunnen om het toekomstperspectief van het religieus erfgoed te verlengen. Argumenten 1. Vaststelling van de Kerkenvsisie Waterland door de Raad Gezien het kaderstellend karakter van het voorstel, een eerdere toezegging op dit punt van het College, het maatschappelijk belang en het zekerstellen van voldoende politiek draagvlak heeft het College ervoor gekozen de Kerkenvisie Waterland door uw Raad vast te laten stellen.
Is uw Raad van mening dat vaststelling door het College volstaat, dan kan dat tijdens de bespreking in de beleidsvoorbereidende Raad worden aangegeven en kan van doorsturen naar de besluitvormende Raad worden afgezien. 2.
In de Kerkenvisie Waterland wordt inzicht gegeven in de huidige situatie en de toekomstverwachting van elk afzonderlijk kerkgebouw binnen de gemeente In Bijlage 1 bij de Kerkenvisie Waterland is een kerken paspoort per kerk opgenomen waarin de huidige situatie wordt samengevat. Vervolgens wordt per kerkgebouw een toekomstvisie geschetst op basis van gesprekken met kerkeigenaren. Hierbij wordt aangegeven voor welk gebouw de hoogste urgentie is om actie te ondernemen en welke gebouwen nog een tijdje op dezelfde voet voort kunnen. 3. In de Kerkenvisie Waterland is een waardering per kerkgebouw opgenomen Er wordt per kerkgebouw duidelijk gemaakt wat de cultuurhistorische waarde is, waarbij wordt ingegaan op de vraag of sprake is van een monumentale status of speciale architectuurhistorische waarde. Daarnaast wordt de maatschappelijke waarde van de kerken meegenomen, waarbij wordt gelet op hoe belangrijk het gebouw wordt gevonden. Hierbij wordt niet alleen gelet op de waarde die de kerkelijke gemeenschap aan het gebouw toekent, maar ook op de waarde die inwoners aan het
gebouw hangen en of het gebouw onderdeel is van de identiteit van de kern. Tot slot is gekeken naar het interieur van de kerkgebouwen. Deze kunnen ook een monumentale status toegekend krijgen, kunnen een beschermde status krijgen en hoog of juist laag gewaardeerd zijn. 4.
De Kerkenvisie Waterland bevat een transformatie/adder die kan worden ingezet bij (gedeeltelijke) herbestemming van kerkgebouwen De transformatieladder geeft inzicht in verschillende soorten van gebruik van een kerkgebouw. De bovenste trede gaat uit van het gebruik waarvoor de kerk bedoeld is, namelijk religieus gebruik en trapt daarna af van gemengd gebruik, naar publiek gebruik, naar privaat gebruik, tijdelijk gebruik en uiteindelijk leegstand. De hoogste trede is het meest wenselijk en de onderste trede het minst. Wanneer een kerkgebouw een multifunctioneel gebruik wenst of een herbestemming kan deze transformatieladder worden gebruikt om een nieuwe gewenste functie te vinden die aansluit bij de wensen van de inwoners.
5.
Er worden aanbevelingen gedaan en doelstellingen geformuleerd waar zowel de gemeente als de kerkeigenaren in de toekomst verder mee aan de slag kunnen Deze aanbevelingen en doelstellingen dragen eraan bij dat na de vaststelling van de Kerkenvisie Waterland zoveel mogelijk kerkgebouwen blijven bestaan. De kansen die in de Kerkenvisie Waterland worden benoemd zijn in samenwerking met kerkeigenaren en ambtenaren en input vanuit inwoners (door middel van een enquête) in beeld gebracht, waardoor er veel draagkracht voor is.
6.
In de Kerkenvisie Waterland is een cultuurhistorische analyse opgenomen van het religieus erfgoed in de gemeente Waterland In deze analyse wordt ingegaan op de ontstaansgeschiedenis van Waterland en welke invloeden van belang zijn geweest op de architectuur en de ontwikkeling van de kerkgebouwen. Hierbij kan worden gedacht aan de invloed van de Reformatie, de katholieke emancipatie, het protestantisme en de nieuwe kerken uit de twintigste eeuw. Door deze analyse kunnen een aantal cultuurhistorische kernwaarden van de gemeente Waterland naar voren worden gebracht en kan inzicht worden verkregen waarom sommige (onderdelen van) kerkgebouwen zo belangrijk zijn. De Kerkenvisie Waterland zorgt ervoor dat de relatie tussen gemeente en kerkeigenaren wordt verbeterd en kerkeigenaren zelf proactief (verder) gaan werken aan een toekomstvisie Aan het begin van het opstellen van de Kerkenvisie Waterland werd de relatie tussen de gemeente en de kerkeigenaren als stroef ervaren. Door het voeren van vele gesprekken, het luisteren naar de problemen die kerkeigenaren ondervinden en het samen kijken naar een toekomst, is de relatie inmiddels al een stuk verbeterd. Nu de kerkeigenaren in contact zijn met de gemeente, is de stap om gezamenlijk te kijken naar concrete plannen minder groot. Er is met de kerkeigenaren afgesproken dat zij proactief aan de slag gaan met een toekomstvisie.
Voor kerken die een multifunctioneel gebruik of herbestemming overwegen, zou een Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming een mogelijke interessante eerste stap zijn. Voor dit onderzoek kan een subsidie worden aangevraagd via de Herbestemmingsregeling van de Rijksoverheid. 7.
8. Er wordt veel waarde gehecht aan de kerkgebouwen en het behoud daarvan Van de 16 gebedshuizen in Waterland is 75% aangewezen als rijks- of gemeentelijk monument. Daarmee is de bescherming van het religieuze erfgoed op basis van de architectuurhistorische en cultuurhistorische waarde in Waterland op orde. Er wordt zowel door de gemeente als door de inwoners en externe stakeholders veel waarde gehecht aan het behoud van deze historisch waardevolle panden. Ze zijn onderdeel van de lokale historie en identiteit. Het is daarom wenselijk als de gemeente vasthoudt aan langdurig behoud en monumentale bescherming van deze gebouwen, ook wanneer verkoop, leegstand en herbestemming aan de orde is. 9.
Door het inzetten van de transformatie/adder wordt zoveel mogelijk ingezet op het behoud van een maatschappelijke bestemming van kerkgebouw
Behoud van de maatschappelijke bestemming en publieks-toegankelijkheid wordt niet alleen door kerkeigenaren en de gemeente, maar ook door inwoners en externe stakeholders zeer belangrijk gevonden. Dit is ook gebleken uit de enquête die is gehouden. Zowel in de stadswijken als in de dorpskernen is het belangrijk dat er ruimte blijft voor samenkomst, ontmoeting en bezinning, zeker wanneer er woningen worden bijgebouwd. 10. Met het inzetten van de transformatie/adder wordt draagvlak voor het nieuwe gebruik gecreëerd bij inwoners Wanneer de transformatieladder wordt ingezet bij herbestemming of multifunctioneel gebruik van een kerkgebouw, wordt in eerste instantie gekeken naar de meest wenselijke bestemming en wordt pas in het allerlaatste geval gekeken naar het minst wenselijke gebruik. Alleen naar aanleiding van de (on)mogelijkheden, financiële haalbaarheid, draagvlak onder de samenleving en lokale wensen en behoeften kan een traptrede, mits beargumenteerd en onderbouwd, worden gedaald. 11. Door een proactieve houding van de gemeente wordt gekeken naar mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden Door in een vroeg stadium het gesprek aan te gaan met kerkeigenaren kan worden voorkomen dat kerkgebouwen leeg komen te staan en vervallen.
Door te kijken naar wat wél kan in plaats van te denken in problemen, en een open houding aan te nemen kan de gemeente helpen in het behoud van de bijzondere kerkgebouwen. Bovendien wordt de relatie tussen kerkeigenaren en gemeente hierdoor versterkt. 12. Door de Kerkenvisie Waterland op te nemen in bestaand en nieuw beleid en door de gehele organisatie te implementeren ontstaan er meer kansen voor kerkgebouwen Door samenwerkingen aan te gaan met meerdere beleidsvelden en hen te betrekken bij de geconstateerde problematiek, ontstaat niet alleen een breder draagvlak in de ambtelijke organisatie maar er ontstaan ook meer kansen voor kerkgebouwen op maatschappelijke-, culturele-, toeristische-, maatschappelijk vastgoed- en op duurzaamheidsdoelen. Door aan te sluiten op bestaande processen en beleidsdoelen kan bovendien een grotere capaciteit ingezet worden vanuit de ambtelijke organisatie om kerkeigenaren bij te staan. Het is daarbij de rol van de gemeente om intern aandacht te genereren voor de Kerkenvisie en deze ook te koppelen aan andere beleidsvelden en visies, zoals de Omgevingsvisie en beleidsdoelen binnen het sociale domein (bijvoorbeeld bij de inventarisatie van buurthuizen en maatschappelijke behoeften). 13.
Door maatschappelijke voorzieningen te huisvesten in kerkgebouwen blijven deze bereikbaar in de wijk of het dorp De gemeente wil dat maatschappelijke voorzieningen voor iedereen bereikbaar zijn op het niveau van de wijk of dorp. In geval van herbestemming of multifunctioneel gebruik kunnen kerkgebouwen hierin een rol spelen omdat deze gebouwen midden in de wijk staan en veelal voorzien in de benodigde faciliteiten. Kansen hiervoor komen in beeld wanneer het onderzoek naar de voorzieningenbehoefte op wijk- of dorpsniveau gekoppeld wordt aan onderzoek naar mogelijke nieuwe invullingen voor leegkomende religieuze gebouwen. Een actuele inventarisatie van bestaande sociaal-maatschappelijke bestemmingen en behoeftes op dit terrein, zou een goede basis zijn om een juiste afweging te kunnen maken. 14. Het huisvesten van maatschappelijke voorzieningen in kerkgebouwen in plaats van bijvoorbeeld een dorpshuis heeft meer voordelen op de lange termijn Wanneer de keuze moet worden gemaakt tussen het gebruik van een dorpshuis of een kerk, lijkt het gebruik van een dorpshuis voor verschillende activiteiten op de korte termijn een pragmatischere en logischere oplossing, maar behoud van dit gebouw is op de lange termijn in veel gevallen minder van belang voor de dorpsgemeenschap dan het behoud van de kerk.
Wanneer gesubsidieerde maatschappelijke voorzieningen (zoals buurt- en dorpshuizen, gezondheidscentra, kinderopvang, etc.) in waardevolle, maar leegstaande kerkgebouwen geplaatst worden, ontstaat een win-win situatie: maatschappelijke voorzieningen zijn bereikbaar voor iedereen en waardevol erfgoed blijft behouden.
Ook middelen voor verduurzaming van maatschappelijk vastgoed kunnen op deze manier worden ingezet in de verduurzaming van erfgoed. Bovendien kan het dorpshuis dan weer worden herbestemd tot een ander wenselijk gebruik, bijvoorbeeld voor (sociale) woningen of bedrijvigheid/kantoor. Uiteraard is deze afweging zeer kernspecifiek.
15. De kerkgebouwen kunnen breder worden ingezet ter bevordering van het toeristisch potentieel van de hele gemeente Het Waterlandse erfgoed is van hoge waarde en heeft een grote recreatieve en toeristische aantrekkingskracht. Historisch waardevolle kerkgebouwen spelen binnen dit lokale erfgoed een belangrijke rol voor de samenleving, vanwege hun architectonische en cultuurhistorische waarde, maar ook zijn het belangrijke dragers van de lokale identiteit. Voorbeelden hiervan zijn de Grote Kerk in Monnickendam, de Grote kerk van Marken en de Broekerkerk in Broek in Waterland. Deze waardevolle gebouwen kunnen breder ingezet worden ter bevordering van het toeristisch potentieel van de gemeente. Denk daarbij aan startpunten van historische stadsrondleidingen, concerten, lezingen, exposities en (informatie)bijeenkomsten vanuit de gemeente. Met een goed aanbod en marketing, kan de gewenste spreiding van het toerisme, dat zich nu focust op Marken en Volendam, in gang gezet worden. Door het gebruik te intensiveren, krijgen de kerkgebouwen een blijvende centrale en vanzelfsprekende rol binnen de samenleving.
16. Door het aantrekken van meer toerisme, komen er meer inkomsten binnen voor de kerkgebouwen Door het gebruik van de kerkgebouw voor toeristische doeleinden komen de kosten (inhuren mankracht, stookkosten) en de baten (kaartverkoop, verhuur, horeca-inkomsten) meer met elkaar in evenwicht. Verruiming van het culturele aanbod, het verruimen van de openingstijden en het verlengen van het toeristisch seizoen (jaarrond), helpen bovendien mee aan de gewenste spreiding van toerisme.
17. Kerkgebouwen kunnen worden ingezet voor culturele evenementen Door culturele evenementen in kerkgebouwen onder te brengen, kunnen eventuele culturele subsidies worden ingezet, en treffen zodoende een dubbel doel: kunst en cultuur aanbieden op lokaal niveau, en het behoud en toegankelijk maken van het religieus erfgoed. Niet alleen voor bezoekers van Waterland, maar ook voor de inwoners.
18. Het contact tussen gemeente en kerkeigenaren wordt warm gehouden Veel kerkeigenaren hebben op dit moment moeite met hun weg te vinden binnen de gemeente. Door het aanstellen van een ambtenaar die het vaste aanspreekpunt is voor kerkeigenaren kunnen (hulp)vragen sneller worden opgepakt en eventueel verder de organisatie in geholpen worden. Het delen van ervaringen en kennis en het aangaan van samenwerkingen zou een nuttige en welkome ontwikkeling zijn. Voor de gemeente is het van belang om in een vroeg stadium kennis te hebben van eventueel leegkomende kerkgebouwen, of van kerkgebouwen die hun gebruik willen verbreden en ruimte in de aanbieding hebben voor verhuur. Kanttekeningen
1.
De economische waarde van een kerkgebouw zal in veel gevallen meer toenemen wanneer de gemeente meewerkt aan een privaat gebruik in plaats van een publieke functie volgens de transformatie/adder
Een private bestemming, zoals woningbouw of kantoren/bedrijvigheid leveren in de regel meer op dan een maatschappelijke functie. Echter, het privatiseren van een kerkgebouw heeft gevolgen voor de samenleving en de leefbaarheid van een wijk of dorp. Bestuurlijke afstemming over de omgang met het aanpassen van de bestemming van leegkomende kerkgebouwen in een vroeg stadium, is in deze fase van de geconstateerde problematiek, van belang. Daarbij dient rekening gehouden te worden met de behoeften binnen een kern.
Financiële toelichting De kosten voor het opstellen van de Kerkenvisie Waterland zijn binnen het begrote bedrag gebleven.
Communicatie Vanaf het begin zijn de kerkeigenaren- en besturen betrokken geweest bij het opstellen van de Kerkenvisie Waterland. Na (eventuele) vaststelling van de visie, zal de definitieve versie aan de kerkeigenaren worden toegezonden. Daarnaast wordt deze gepubliceerd volgens de gebruikelijke wijze. Ook zal er een bericht op onze website worden geplaatst. Burgemeester en wethouders,
gemeentesecretaris/ algemeen directeur
Bijlagen: 1. Kerkenvisie Waterland 2. Conceptraadsbesluit
drs. M.C. van der Weele burgemeester