167-3 Bijlage 3 Toelichtingsdocument participatieverordening 2026
Tekst van het document
Toelichtingsdocument Participatieverordening gemeente Waterland 2026 Per 1 januari 2027 zijn gemeenten op grond van de Wet versterking participatie op decentraal niveau verplicht een participatieverordening vast te stellen. Deze verordening dient duidelijke kaders te bieden voor de wijze waarop inwoners worden betrokken bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid. Ter ondersteuning heeft de VNG een modelverordening opgesteld met twee varianten. Variant 1 is een goede basisverordening. Hiermee wordt aan de verplichtingen uit de Gemeentewet voldaan en wordt het uitdaagrecht vormgegeven. Variant 2 is voor gemeenten die participatie ruimer willen toepassen en willen experimenteren door onder andere het verplichte uitdaagrecht te verbreden naar overheidsparticipatie. De participatieverordening gemeente Waterland 2026 bestaat uit een combinatie van varianten 1 en 2 omdat deze zowel ambitieus als uitvoerbaar is voor de gemeente Waterland. Per artikel wordt gemotiveerd welke variant is toegepast. In dit document worden de keuzes die daaraan ten grondslag liggen verantwoord.
Hoofstuk 1 - Inleidende bepalingen Artikel 1. Definities In dit artikel worden de definities geformuleerd die gebruikt worden in de verordening. Dit is voor het grootste gedeelte overgenomen uit de modelverordening van de VNG. Er is gekozen om de facultatieve definities ‘ondernemers’, ‘maatschappelijke partijen’ en ‘kernraden’ op te nemen omdat deze partijen een belangrijke rol spelen in de lokale samenleving, vaak direct geraakt worden door gemeentelijk beleid en waardevolle kennis en praktijkervaring inbrengen (variant 1).
Hoofdstuk 2 - Kaders en uitgangspunten Artikel 2. Doelstelling Dit artikel benoemt het doel van de participatieverordening. Het opnemen van een doelstelling in de verordening toont de intentie van de gemeente. Het maak duidelijk dat de gemeente inwonersparticipatie ziet als meer dan een formele verplichting en benadrukt dat de gemeente waarde hecht aan samenwerking met inwoners en maatschappelijke partijen (variant 2). Artikel 3. Reikwijdte Lid 1 van dit artikel geeft aan dat elk bestuursorgaan zelfstandig besluit of inwonersparticipatie plaatsvindt of dat het uitdaagrecht kan worden toegepast. Dit is een standaardbepaling die duidelijk maakt dat deze afweging wordt gemaakt door het bestuursorgaan dat bevoegd is voor het betreffende beleid of de taak. In de praktijk zal het college deze afweging vaak voorbereiden of uitvoeren, bij raad- of burgemeestersbevoegdheden blijft de beslissing bij het betreffende bestuursorgaan. In de Mandaatregeling gemeente Waterland 2021 is vastgelegd dat het uitgangspunt ‘mandaat, tenzij’ geldt: in beginsel zijn alle bevoegdheden van het college en de burgemeester gemandateerd aan medewerkers die onder verantwoordelijkheid van het gemeentebestuur werken, behoudens expliciet uitgezonderde bevoegdheden en onder vastgestelde randvoorwaarden.
Op grond van artikel 5, derde lid, van de mandaatregeling kan het besluit tot het starten van een inwonersparticipatietraject in beginsel worden gemandateerd, tenzij het college op grond van onderdeel i aangeeft zelf te willen besluiten. De toekenning van het uitdaagrecht is op grond van de onderdelen L, U en V van artikel 5, derde lid, van de mandaatregeling uitgesloten van mandaat waarop het College zelf beslist.
Bij participatie onder de Omgevingswet, specifiek bij de omgevingsvisie, het omgevingsplan en de omgevingsprogramma’s, is ervoor gekozen deze verordening zoveel mogelijk te volgen. Dit zorgt voor een consistent en herkenbaar participatiekader voor inwoners en biedt tegelijkertijd houvast voor bestuur en organisatie bij de uitvoering. Tot slot worden de omstandigheden beschreven waarin inwonersparticipatie of toepassing van het uitdaagrecht niet wordt toegepast (variant 1). Niet opgenomen artikelen Het facultatieve artikel ‘Zorgplicht bestuursorgaan’ uit variant 2 is niet opgenomen in de Participatieverordening gemeente Waterland 2026. De daarin beschreven zorgplichten zijn gericht op een zorgvuldig, open en transparant participatieproces en op de houding en het gedrag van het bestuursorgaan. Deze zorgplichten zijn beleidsmatig uitgewerkt en geborgd via het collegebesluit projectplan Integrale aanpak burgerparticipatie (170-161) en de daarop gebaseerde implementatie. Daarmee is ervoor gekozen de zorgplichten niet normerend in de verordening vast te leggen, maar uit te werken in uitvoeringsbeleid en werkwijzen. Het facultatieve artikel ‘Experimenteerprogramma’ uit variant 2 is niet opgenomen in de Participatieverordening gemeente Waterland 2026.
Voor een kleine gemeente weegt het opstellen van een afzonderlijk experimenteerprogramma participatie niet op tegen de extra bestuurlijke en ambtelijke belasting die dit met zich meebrengt. Nieuwe vormen van participatie kunnen effectief worden verkend binnen bestaande beleids- en participatietrajecten, met behoud van flexibiliteit en zonder extra formalisering.
Hoofdstuk 3 - Inwonersparticipatie Artikel 4. Plan voor inwonersparticipatie Dit artikel regelt dat het bestuursorgaan voorafgaand aan de voorbereiding, uitvoering of evaluatie van beleid een plan voor inwonersparticipatie opstelt en openbaar maakt. Hiermee wordt inzichtelijk op welke wijze en op welk moment inwoners, ondernemers, kernraden en/of maatschappelijke partijen worden betrokken bij het betreffende beleid. Op grond van de geldende mandaatregeling wordt, wanneer het college of de burgemeester het bevoegde bestuursorgaan is, het participatieplan opgesteld door medewerkers met een leidinggevende functie. Het participatieplan wordt aan het voltallige college toegezonden, dat kan besluiten het mandaat niet toe te passen, waarna het participatieplan door het college wordt besproken of vastgesteld. Lid 2 sub a en b maakt dat het participatieplan in ieder geval een omschrijving van het beleid bevat waarop de inwonersparticipatie betrekking heeft en het doel van de inwonersparticipatie. Door het doel vooraf vast te leggen, wordt geborgd dat de participatie een inhoudelijk en betekenisvol onderdeel vormt van het beleidsproces en niet slechts een formele stap is (variant 1). Lid 2 sub c maakt dat de mate van invloed omschreven moet worden om verwachtingsmanagement effectief toe te passen.
Dit wordt gedaan de hand van de burgerparticipatieladder van Edelenbos & Monnikhof (2001), welke is toegespitst op de vorming van een interactief beleidsproces in de Nederlandse bestuurspraktijk. Duidelijkheid over de mate van invloed van inwoners is cruciaal voor goede inwonersparticipatie, daarom wordt het benoemen van de vorm van participatie verplicht gesteld (variant 2). Lid 2 sub d geeft aan dat het participatieplan verder aanvullende informatie bevat over de procedure en de planning. Dit is overgenomen uit variant 2 van de modelverordening van de VNG, omdat de communicatie tijdens en na het participatietraject van groot belang is voor hoe de inwonersparticipatie ervaren wordt.
In lid 3 is opgenomen dat het college het beleid voorbereid en het plan opstelt namens de gemeenteraad en de gemeenteraad hierover informeert. Hiermee wordt aangesloten bij de wettelijke rol van het college en wordt voorkomen dat extra besluitvormingsmomenten en procedurele complexiteit ontstaan, wat past bij de schaal en uitvoeringskracht van de gemeente. Er is gekozen om geen vaste termijn op te nemen voor het openbaar maken van het participatieplan. In de praktijk kan de snelheid van publicatie variëren afhankelijk van de complexiteit van het beleid en het participatietraject, zodat het bestuursorgaan voldoende flexibiliteit heeft om het plan zorgvuldig op te stellen en gelijktijdig inwoners te betrekken. Artikel 5. Inspraak Hoewel de participatieverordening al regels en procedures bevat voor de betrokkenheid van inwoners, is artikel 5 opgenomen om expliciet te verwijzen naar de formele inspraakprocedure van afdeling 3.4 van de Awb. Hiermee wordt geborgd dat de gemeente bij inspraak de wettelijke procedures volgt en wordt verduidelijkt dat formele inspraak naast bredere vormen van inwonersparticipatie kan plaatsvinden. Het artikel biedt bovendien de mogelijkheid om inspraak toe te passen in gevallen waarin de wet daartoe niet verplicht, bijvoorbeeld aan het einde van een participatietraject, zodat inwoners formeel kunnen reageren indien dat wenselijk wordt geacht.
Op deze wijze wordt zowel de juridische zekerheid als de transparantie richting bestuur en inwoners gewaarborgd (variant 1). Artikel 6. Eindverslag inwonersparticipatie Dit artikel regelt dat het bestuursorgaan na afloop van de inwonersparticipatie een eindverslag opstelt en openbaar maakt. Het eindverslag zorgt voor transparantie over het verloop van het participatieproces, de inbreng van inwoners en de wijze waarop deze inbreng is meegewogen in de beleidsvorming. Hiermee wordt verantwoording afgelegd over de uitgevoerde inwonersparticipatie. Op grond van de geldende mandaatregeling wordt, wanneer het college of de burgemeester het bevoegde bestuursorgaan is, het eindverslag worden opgesteld door medewerkers met een leidinggevende functie. Het eindverslag wordt aan het voltallige college toegezonden, dat kan besluiten het mandaat niet toe te passen, waarna het eindverslag door het college wordt besproken of vastgesteld. Lid 2 bepaalt welke onderdelen het eindverslag in ieder geval bevat. Sub a ziet op een beschrijving van het gevolgde participatieproces, zodat inzichtelijk is hoe de inwonersparticipatie is ingericht en uitgevoerd. Sub b maakt dat de uitkomsten van het participatieproces en de argumenten die naar voren zijn gebracht worden weergegeven.
Sub c regelt dat het bestuursorgaan gemotiveerd reageert op de uitkomsten en argumenten uit het participatieproces en daarbij aangeeft of en hoe het beleid naar aanleiding daarvan is aangepast. Sub d bepaalt dat het eindverslag een beknopte evaluatie van het participatieproces bevat, inclusief de belangrijkste geleerde lessen. Hiermee wordt geborgd dat ervaringen uit inwonersparticipatie worden benut ter verbetering van toekomstige participatietrajecten (variant 2). Lid 3 bepaalt dat het college het eindverslag opstelt namens de gemeenteraad, en de gemeenteraad hierover informeert in lijn met artikel 4 lid 3. Er is voor gekozen geen vaste termijn op te nemen voor het openbaar maken van het eindverslag. In de praktijk kan de snelheid van publicatie variëren afhankelijk van de complexiteit van het participatietraject en de ontvangen input, zodat het bestuursorgaan voldoende flexibiliteit heeft om het eindverslag zorgvuldig op te stellen en een onderbouwde reactie te geven. Niet opgenomen artikel
Het facultatieve artikel ‘Ondersteuning (inwoners)participatie’ uit variant 2 is niet opgenomen in de Participatieverordening gemeente Waterland 2026. Door de schaal van de gemeente kan er laagdrempelig en vroegtijdig contact tussen inwoners en ambtenaren zijn en hoeft dit niet afzonderlijk in de verordening te worden vastgelegd.
Hoofdstuk 4 - Uitdaagrecht Artikel 7. Verzoek toepassing uitdaagrecht In dit artikel is de mogelijkheid opgenomen om een verzoek tot toepassing van het uitdaagrecht (Right to Challenge) in te dienen. Op grond van artikel 150, derde lid, van de Gemeentewet zijn gemeenten verplicht deze mogelijkheid in een verordening te regelen. De leden van artikel 7 bepalen wie een verzoek kan indienen, welke informatie het verzoek moet bevatten, dat gebruik wordt gemaakt van een door het college vastgesteld formulier en dat het college zo nodig aanvullende informatie kan opvragen. Daarnaast wordt gemeld welke informatie er bij een aanvraag wordt verzocht, hoe een verzoek kan worden ingediend en dat het college aanvullende informatie kan opvragen. Dit artikel is overgenomen uit de modelverordening van de VNG (variant 1). Het facultatieve lid, waarin extra informatie van de indiener wordt gevraagd, is in deze verordening niet opgenomen, omdat deze gegevens in de praktijk via een gesprek met het college of de betrokken ambtenaar worden verzameld. Artikel 8. Beoordeling verzoek toepassing uitdaagrecht Dit artikel geeft aan hoe een verzoek tot de toepassing van het uitdaagrecht beoordeeld wordt.
In het eerste lid is bepaald dat een binnengekomen verzoek door het college wordt doorgezonden aan het bestuursorgaan dat bevoegd is om op het verzoek te reageren, waarbij de indiener hierover wordt geïnformeerd. Het tweede lid bevat de gronden waarop een verzoek verplicht wordt afgewezen. Hierbij wordt verwezen naar artikel 3, vierde lid, waarin eveneens is bepaald in welke gevallen geen gebruik kan worden gemaakt van het uitdaagrecht. Lid 3 bepaald dat het bestuursorgaan een zorgvuldige keuze maakt of een verzoek wordt gehonoreerd of afgewezen als naar oordeel van het bestuursorgaan de taak niet beter wordt uitgevoerd of de kosten hoger zijn. Een verzoek kan ook worden afgewezen als de opdracht de Europese drempelwaarde uit de Aanbestedingswet 2012 overschrijdt (variant 1). Artikel 9. Uitvoering taak Dit artikel bepaalt dat, indien het bestuursorgaan het verzoek om toepassing van het uitdaagrecht toewijst, de afspraken over de uitvoering van de taak worden vastgelegd in een overeenkomst (variant 1). Niet opgenomen artikel Het facultatieve artikel ‘Ondersteuning indiener verzoek overheidsparticipatie/uitdaagrecht” uit variant 2 is niet opgenomen in de Participatieverordening gemeente Waterland 2026. Door de schaal van de gemeente kan er laagdrempelig en vroegtijdig contact tussen inwoners en ambtenaren zijn en hoeft dit niet afzonderlijk in de verordening te worden vastgelegd.
Hoofdstuk 4 - Slotbepalingen Artikel 10. Participatieparagraaf
Dit artikel bepaalt dat in de jaarlijkse begroting en het jaarverslag van het College een paragraaf wordt opgenomen over inwonersparticipatie in het algemeen en deze verordening specifiek. Dit is een facultatief artikel in de modelverordening van de VNG. Er is gekozen dit artikel op te nemen om de transparantie over het gevoerde participatiebeleid te vergroten en de raad structureel te informeren over de wijze waarop participatie wordt vormgegeven en toegepast. Artikel 11. Nadere regels College Het college kan over inwonersparticipatie of het uitdaagrecht nadere regels vaststellen. Artikel 12. Hardheidsclausule Dit artikel bepaalt dat het College in onvoorziene en bijzondere gevallen gemotiveerd kan afwijken van deze verordening. Deze clausule is opgenomen om in uitzonderlijke situaties, waarin zich omstandigheden voordoen die redelijkerwijs niet te voorzien waren en daarom niet in de verordening zijn geregeld, toch de nodige flexibiliteit te bieden. Overgenomen uit de modelverordening van de VNG. Artikel 13. Intrekking oude verordening en overgangsrecht Dit artikel geeft het college de bevoegdheid om nadere regels vast te stellen over inwonersparticipatie of het uitdaagrecht, zodat op basis van opgedane ervaring aanvullende procesafspraken of verduidelijkingen kunnen worden vastgelegd. Artikel 14. Inwerkingtreding en citeertitel Standaard inwerkingtreding verordening.