Bijlage 5. Zonnepanelen en -collectoren

HANDBOEK WELSTAND EN BEELDKWALITEIT WASSENAAR 5. Zonnepanelen en collectoren Uittreksel raadsbesluit 14-12-2022 Bijlage 2 Bijlage 3 -

Objectcriteria Voorbeelden objectcriteria Toelichting Lijst van beeldbepalende panden

Uittreksel raadbesluit 14-12-2021 Objectcriteria voor veel voorkomende kleine bouwwerken: zonnepanelen Zonnepanelen voldoen aan redelijke eisen van welstand, als voldaan wordt aan onderstaande criteria. De uitzonderingen, alsook de bepalingen uit het bestemmingsplan voor panelen in tuinen, zijn nader uitgewerkt in de Toelichting: Aanpassing welstandscriteria zonnepanelen en -collectoren Bijlages 2-3 (versie april 2021, Z/21/051128/272013 bijgewerkt 8 oktober 2021, bijgewerkt 3 december 2021). NB: de wettelijke- en beleidsregels van Rijk, provincie en gemeente, in de inleiding genoemd, gaan voor op de welstandscriteria. NB: het gaat om energieopwekking door zonnepanelen- en collectoren voor eigen gebruik. A Buiten het beschermde dorpsgezicht: -

Op het dak: toegestaan op alle dakvlakken; Beperkte opstelling in de tuin: toegestaan op het achtererf; Grotere opstelling in de tuin: een ontheffing krachtens artikel 4 derde lid Bijlage II Bor is mogelijk bij een goede ruimtelijke onderbouwing; Op bijgebouwen, schuren, carports: het hele dak; Als erfafscheiding; Monumenten en beeldbepalende panden: in principe niet zichtbaar vanaf openbaar gebied, gewogen advies van de Commissie Welstand en Cultureel Erfgoed.

B Binnen het beschermde dorpsgezicht: -

Op de daken van hoofdgebouwen, bijgebouwen, schuren en carports: voor zover niet zichtbaar vanaf openbaar gebied. Hierop zijn uitzonderingen (zie hieronder); Beperkte opstelling in de tuin: toegestaan op het achtererf; Grotere opstelling in de tuin: een ontheffing krachtens artikel 4 derde lid Bijlage II Bor is mogelijk bij een goede ruimtelijke onderbouwing; Als erfafscheiding; Monumenten en beeldbepalende panden: in principe niet zichtbaar vanaf openbaar gebied, gewogen advies van de Commissie Welstand en Cultureel Erfgoed.

Op het dak, zichtbaar vanaf de openbare weg, geen monumenten of beeldbepalend pand zijnde, gewogen advies van de Commissie Welstand en Cultureel Erfgoed: -

Panden van na 1970; Seriematige bouw (vijf of meer geschakelde huizen); Agrarische opstallen, voor zover niet met pannen of riet gedekt; Panden van voor 1970, niet seriematig: o Kleur op kleur; o Aaneengesloten rij aan de dakvoet, met gebruikmaking van vormstukken op de hoeken; o Vervanging is altijd mogelijk; o Geïntegreerde panelen zijn toegestaan (in de vorm van dakpannen of -leien.

Aanpassing criteria zonnepanelen en -collectoren

April 2021 Bijgewerkt 13 oktober 2021

1

Inhoud

Bijlage 2 1.

Criteria

Objectcriteria voor veel voorkomende kleine bouwwerken: zonnepanelen Zie Uittreksel raadsbesluit 14-12-2021

2.

Voorbeelden

Bijlage 3

Toelichting

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Voorwoord Inleiding Huidig beleid Kaders Criteria

2

Bijlage 2 1. Objectcriteria voor veel voorkomende kleine bouwwerken: zonnepanelen

Zie Uittreksel raadsbesluit 14-12-2022

A -

Buiten het beschermde dorpsgezicht: Op het dak: toegestaan op alle dakvlakken; Beperkte opstelling in de tuin: toegestaan op het achtererf; Grotere opstelling in de tuin: een ontheffing krachtens artikel 4 derde lid Bijlage II Bor is mogelijk bij een goede ruimtelijke onderbouwing; Op bijgebouwen, schuren, carports: het hele dak; Als erfafscheiding; Rijks- en gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden: in principe op dakvlakken die niet zichtbaar zijn vanaf openbaar gebied, gewogen na advies van de Commissie Welstand en Cultureel Erfgoed.

3

2.

Voorbeelden Platte daken mogen volledig bedekt worden met zonnepanelen, mits de hellingshoek kleiner is dan 30 graden. Ook op monumenten, ook binnen het beschermde dorpsgezicht.

In (achter)tuinen mogen bescheiden installaties voor eigen gebruik worden opgericht, afhankelijk van het bestemmingsplan 10-12,5 m2. Voor grotere installaties tot 50 m2 kan een vrijstelling/ontheffing worden verleend.

Toegestaan: opstelling met beweegbare panelen, minder dan 10 m2 en lager dan 3 meter.

4

Moderne landbouwschuren en stallen kunnen geheel bedekt worden met panelen.

Woningen van na 1970 mogen geheel bedekt worden met panelen, ook de vanaf de straat zichtbare dakvlakken, ook in het beschermde dorpsgezicht.

Alle bijgebouwen op het eigen erf mogen geheel belegd worden met panelen, tenzij het om monumentale of beeldbepalende bouwwerken gaat.

Seriematig gebouwde huizen mogen aan de zichtbare voorkant zonnepanelen op het dakvlak, mits uniform. Dit mag geclusterd of aaneengesloten. Kleur op kleur heeft in de vooroorlogse bebouwing de voorkeur.

5

Half vrijstaande bebouwing met samengestelde kappen zijn niet erg geschikt voor (veel) zonnepanelen. Het platte dakvlak en de vlakke dakkappellen bieden enige ruimte.

Toegestaan: een scherm of schutting van panelen of collectoren, bijvoorbeeld voor de zwembadverwarming.

Niet toegestaan in het beschermde dorpsgezicht want: - zichtbaar vanaf openbaar gebied - zwart op rood - tegen de noklijn geclusterd in plaats van een doorlopende strook aan de dakvoet.

6

Toegestaan in het beschermde dorpsgezicht, mits niet zichtbaar vanaf openbaar gebied. Zichtbaar vanaf openbaar gebied niet toegestaan want: Geen doorlopende lijn of geclusterd in een rechthoek NB: seriematig, dus zwart op rood is toegestaan. -

Toegestaan in het beschermde dorpsgezicht, mits niet zichtbaar vanaf openbaar gebied. Zichtbaar vanaf openbaar gebied niet toegestaan want: Geen doorlopende lijn of geclusterd in een rechthoek; - Tegen de noklijn. NB: seriematig, dus zwart op rood is toegestaan. -

Toegestaan buiten beschermd dorpsgezicht. Daarbinnen niet want het is niet een doorlopende strook of een cluster.

7

Jaren ’30: aan de achterzijde toegestaan. Aan de voorzijde toegestaan, mits buiten het beschermde dorpsgezicht. Daarbinnen niet, want niet een doorlopende strook en niet kleur op kleur.

Gekleurde panelen, panelen in de vorm van pannen, geïntegreerde panelen en vormstukken, dit alles is verkrijgbaar. De kosten zijn wel hoger en de opbrengst minder, maar er is een keuze en de techniek is nog lang niet uitontwikkeld.

Een mast ten dienste van de eigen woning kan in de achtertuin geplaatst worden. Een fundering is wel nodig.

Een doorlopende strook aan de dakvoet met vormstukken tegen de hoekkepers en in de juiste kleur is in de meeste gevallen acceptabel (gewogen oordeel).

8

Bijlage 3 Toelichting 3.1. Voorwoord In de jaren ’20 van de 20ste eeuw werd een antennewoud verwijderd, een ontzagwekkende hoeveelheid houten radioantennes, nu geheel verdwenen uit het collectieve geheugen. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen eerst de metalen TVantennes op het dak, toen de schotelantennes aan de muren. Al deze verdwenen installaties werden gezien als ontsierend en werden met wisselend succes bestreden. Tegenwoordig zijn het alleen nog de zendmasten voor het mobiele netwerk waarvoor welstandsregels worden opgesteld. In de jaren ’20 van de 20ste eeuw had niemand een vermoeden van het opraken van fossiele brandstoffen, het opwarmen van de aarde of het stijgen van de zeespiegel. De tijden zijn veranderd en het klimaat houdt ons allen bezig. Velen willen een steentje bijdragen aan de klimaatdoeleinden die internationaal en nationaal, maar ook op gemeentelijk niveau gesteld zijn. De gemeente Wassenaar stelt zich op het standpunt dat iedere burger, die dat wil in de gelegenheid gesteld moet worden dat te doen. Om de juiste balans te vinden zijn er wel regels verbonden aan het gerechtvaardigd verlangen bij te dragen aan vermindering van de CO2-uitstoot.1 De landgoederenzone Wassenaar-Voorschoten-Leidschendam-Voorburg is het op een na grootste beschermde dorpsgezicht van Nederland en het grootste deel van het beschermde gebied ligt op het grondgebied van Wassenaar.

De aanwijzing van het gezicht was in 2007, de herziening van het Handboek Welstand & Beeldkwaliteit in 2010, alweer ruim 10 jaar geleden. De onstuimige groei en ontwikkeling van de zonnepanelen heeft ertoe geleid dat de welstandscriteria die toen zijn opgesteld, ver af zijn komen te staan van de dagelijkse praktijk. Daarom is door de portefeuillehouder aan de raad toegezegd binnen afzienbare tijd te komen met een herijking/aanscherping van het beleid t.a.v. zonnepanelen in het beschermd dorpsgezicht, zodat voldaan wordt aan de eisen van deze tijd.

Op basis van de ingediende zienswijze is de Toelichting bijgewerkt. De ingrepen zijn redactioneel van aard en hebben geen consequenties voor de criteria.

1 Stroomgebruik door consumenten levert maar een relatief klein aandeel in de CO2-uitstoot van

Nederland. De omslag naar groene stroom is nog steeds sneller en makkelijker te realiseren, door niet dak-voor-dak op te wekken, maar door contracten af te sluiten doe duurzaam opgewekte stroom leveren (VK, 1mei). Het isoleren van woningen draagt aanzienlijk meer bij aan de reductie. Dat is ook waar de Regionale Energie Strategie (RES) op inzet.

9

3.2. Inleiding De welstandscriteria voor zonnepanelen (2010) zijn verouderd en lopen niet meer in de pas met de technische en maatschappelijke ontwikkelingen op dit gebied. Ook de (on)mogelijkheden vanuit het bestemmingsplan worden meer en meer als beperkend ervaren. De gemeente streeft er naar een aanzienlijke bijdrage te leveren aan de landelijke klimaatdoelstellingen. Een verruiming van de mogelijkheden panelen voor eigen gebruik te plaatsen past binnen dit streven. Er komt geen nieuw beleid, maar het huidige beleid wordt aangepast aan de recente ontwikkelingen De mogelijkheden tot opstellingen buiten het dak van het eigen huis worden onvoldoende benut. Het zogenoemde zonnedelen, maar ook carports, schuren en opstellingen op het erf of in de tuin vallen vooralsnog buiten het blikveld van de burger en de beleidsmaker. In de toekomst is het beleid er derhalve op gericht het opwekken van zonne-energie voor particuliere huishoudens ook te stimuleren op andere plaatsen dan de nu gangbare posities. De onlangs opgerichte Wassenaarse Energie Coöperatie (WEC) is een eerste, belangrijke stap daartoe. Daarnaast worden ook de mogelijkheden verruimd om panelen op of bij monumenten en in het beschermde dorpsgezicht te plaatsen, zij het onder voorwaarden. De verruiming van de mogelijkheden gaat niet ten koste van de leefomgeving in de context van de Omgevingswet.

De bijzondere waarden van het beschermde dorpsgezicht staan niet ter discussie. De basis voor de beoordeling, zoals geformuleerd in het Handboek Beeldkwaliteit blijft dat het uitgangspunt is dat de collectoren en/of panelen zo min mogelijk storend aanwezig zijn. De positie en omvang dienen aan te sluiten bij de bestaande karakteristiek van het gebouw en de omgeving. Duurzaamheid en beeldkwaliteit zijn schijnbaar tegengestelde begrippen. In de aanloop naar de Omgevingswet is de benadering van de herijking niet sectoraal, maar integraal. Daarbij zijn de uitgangspunten van de Regionale Energie Strategie (RES) en de Structuurvisie Wassenaar 2025 Landgoed aan Zee richtinggevend. In de eerste wordt benadrukt dat in de transitie van fossiele energie naar wind- en zonne-energie natuur en landschap ontzien dienen te worden. In de tweede wordt binnen de ruimtelijke kwaliteiten van het beschermd dorpsgezicht aandacht gevraagd voor het duurzaamheidsaspect en de energietransitie. In het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), een AMvB behorend bij de Omgevingswet zijn instructies opgenomen voor de omgang met het erfgoed. Bij het vaststellen van omgevingsplannen dient het belang van het erfgoed nadrukkelijk te worden meegewogen en dienen regels te worden opgesteld die ontsiering voorkomen (§ 5.130 werkversie 8 januari 2021).

De gemeente heeft zelf de vrijheid invulling te geven aan wat tot de omgeving van het monument of het beschermde dorpsgezicht behoort en te bepalen wanneer sprake is van aantasting. NB: ook het groen in de gemeente vertegenwoordigt cultuurhistorische waarden. Behalve aan de gemeentelijke beleidskaders is de herijking/aanscherping ook getoetst aan de versoepelde landelijke richtlijnen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), herzien 2020. Ook de richtlijnen en criteria met betrekking tot zonnepanelen in beschermde stads- en dorpsgezichten van de omringende gemeentes (Leiden, Den Haag) zijn in de herijking betrokken.

10

In de nieuwe systematiek kunnen de bijgestelde criteria niet alleen helder gecommuniceerd worden naar de burger, maar ook op de lange termijn - na de inwerkingtreding van de Omgevingswet -dienst doen. Daarmee voldoet Wassenaar aan de nieuwe, landelijke en regionale wet- en regelgeving. Voor de minderheid van de gevallen blijft maatwerk mogelijk. Nieuw in de systematiek is dat de cultuurhistorische waarden, voortvloeiend uit de bestemmingsplannen nu nader zijn ingevuld, waardoor ook buitenopstellingen mogelijk worden, geheel in lijn met de nieuwe richtlijnen van de RCE, mits de natuuren landschappelijke waarden niet onevenredig geschaad worden. Een en ander integraal beoordelend leidt het herijkte beleid ertoe dat de plaatsing van zonnepanelen wel altijd voor iedere burger mogelijk zal zijn, maar niet altijd op de meest gunstige plek op het eigen huis. Dat betekent de terugverdientijd, die in het afgelopen decennium van 20 jaar 6 jaar is teruggelopen weer wat opschuift. Daarbij is de verwachting dat binnen afzienbare tijd iedere burger kan deelnemen aan initiatieven als die van de WEC, stroomopwekking op daken elders in de gemeente.

De ontwikkelingen in zonnepanelen gaan nog steeds door en de criteria worden ontwikkeld met het oog op de langere termijn, een korte periode binnen het huidige erfgoed- en welstandsbeleid en een langere periode na inwerkingtreding van de Omgevingswet, in 2022.2

3.3. Huidig beleid 3.3.1 Welstand Het huidig beleid, de welstandscriteria met betrekking tot zonnepanelen, is te vinden in het Handboek Welstand & Beeldkwaliteit, de herziene versie van 2010, deel 4 Objectcriteria voor veel voorkomende kleine bouwwerken, onder 5. Het zijn deze criteria die op verzoek van de portefeuillehouder tegen het licht worden gehouden. 5 ZONNECOLLECTOREN EN -PANELEN Omschrijving Zonnecollectoren zijn collectoren voor warmte-opwekking ter gehele of gedeeltelijke voorziening in de warmtebehoefte van het bouwwerk waarop of waaraan de collector is bevestigd. Zonnepanelen zijn panelen voor de opwekking van elektriciteit uit daglicht. Beoordelingsgrondslag Zonnecollectoren- en panelen dragen bij aan de vermindering van schadelijke uitstoten. In die zin leveren collectoren en panelen een bijdrage aan een beter leefmilieu in brede zin. Om aantasting van het leefmilieu in enge zin (beeldkwaliteit van de woonomgeving) te voorkomen dienen ze zoveel mogelijk in het gebouw opgenomen te worden en in mindere mate als losse toevoeging te worden gebruikt. Basis voor beoordeling van de aanvragen is het uitgangspunt dat de collectoren en/of panelen zo min mogelijk storend aanwezig zijn. De positie en omvang dienen aan te sluiten bij de bestaande karakteristiek van het gebouw en de omgeving. 2

NB: de regels zijn voor zonnepanelen en -collectoren, maar in de meeste gevallen zal het gaan om panelen die stroom geheel of gedeeltelijk opwekken voor eigen gebruik. Afhankelijk van het type huis en de gezinssamenstelling gaat het meestal om 6 tot 12 panelen. De panelen zijn door middel van kabeltjes verbonden met een kastje, dat gemiddeld minder lang meegaat dan de panelen zelf. Zonnecollectoren zijn verbonden met een boiler, met als doel het verminderen van gasverwarming in de CV-ketel en besparen dus op gas, niet op elektriciteit. Per woning volstaat meestal een enkele collector. Voor het klimaat is een combinatie het meest ideaal. Enkel collectoren leveren een kleinere bijdrage dan panelen en zijn ook nog duurder. Wel nemen ze veel minder ruimte in op het dakoppervlak.

11

Toetsingscriteria 1. Voorbeeldwerking: • Indien in de oorspronkelijk bouwtekening een voorstel voor een zonnecollector of -paneel is opgenomen, is deze maatgevend (het verdient aanbeveling in voorkomende nieuwbouwgevallen reeds een standaard in de plantekening op te laten nemen). • Een reeds aanwezige en goedgekeurde zonnecollector of - paneel binnen een straat of bouwblok dient als voorbeeld voor aanvragen binnen het blok. 2. Afmetingen en positie: Het dakvlak bestaat hoogstens voor de helft uit panelen of collectoren en dakkapellen en/ of -ramen tenzij in het oorspronkelijke bouwplan een groter percentage is voorzien. • De zonnecollector of -paneel in een schuin dak bevindt zich horizontaal bij voorkeur in het stramien van de horizontale geleding van de gevel of het dakvlak. • Bij ligging op een plat dak: ◦ de afstand tot de dakrand is minimaal gelijk aan de hoogte van de collector; ◦ de hellingshoek is kleiner dan 25°; ◦ de hoogte is horizontaal gemeten max. 1,50 m. N.B. zie ook afbeeldingen bij de criteria voor dakkapellen en -ramen

De beoordelingsgrondslag is in wezen ongewijzigd, maar het toetsingskader wordt aangepast aan de huidige eisen des tijds. De criteria gelden niet voor monumenten, maar wel in het beschermde dorpsgezicht. In paragraaf 4.2 van het Handboek Beeldkwaliteit is een en ander als volgt geformuleerd: b. De objectcriteria zijn van toepassing op de vergunningsplichtige bouwwerken, binnen het Beschermd Dorpsgezicht. Ontwerpen voor deze bouwwerken worden altijd om advies aan de welstands- en monumentcommissie voorgelegd. c. De objectcriteria zijn niet van toepassing op bouwwerken bij, op of aan Beschermde Rijks- of Gemeentelijke Monumenten. Deze bouwaanvragen dienen altijd om advies te worden voorgelegd aan de welstands- en monumentencommissie. d. De objectcriteria zijn van toepassing buiten het beschermde gezicht voor zover de criteria uit Bijlage II van het Bor niet van toepassing zijn.

Het punt onder d is inmiddels achterhaald omdat in 2017 de gemeente een welstandsvrij gebied heeft aangewezen, waar de objectcriteria niet (meer) van toepassing zijn. De regeling is hoe dan ook beknopt en laat veel ruimte aan interpretatie (zie de gele arcering). Zo blijft het altijd mogelijk van de objectcriteria af te wijken en door te klikken naar de gebiedscriteria en de algemene criteria indien een standaardoplossing tot ongewenste gevolgen blijft. Maar wat ongewenst is, daar laat de nota zich niet over uit. Daarbij zijn de gebiedscriteria voor veel voorkomende kleine bouwwerken overwegend niet van toepassing. Termen als ‘bij voorkeur’ zijn niet hard en de 50 % regel kan in sommige gevallen te veel zijn, maar in andere gevallen te weinig. Denk aan bijgebouwen of platte daken. Over de plaatsing staat ‘horizontaal in het stramien van de horizontale geleding van het dakvlak’. Echter lang niet alle dakvlakken zijn horizontaal geleed - denk aan samengestelde kappen – en de eis van horizontaliteit lijkt nogal willekeurig.

12

NB: horizontaal is 3 x 2 panelen, maar ook 6 x 1. Horizontaal is langs de dakvoet, maar ook langs de noklijn. Horizontaal is ook twee rijen van drie, verspringend ten opzichte van elkaar. In het verleden zijn juist deze opstellingen vanuit redelijke eisen van welstand afgewezen, zonder daarbij naar de gebiedscriteria te verwijzen, maar (niet met zoveel woorden) naar de beoordelingsgrondslag. Het oordeel van de commissie was in deze gevallen goed te volgen, maar niet te herleiden tot de criteria. Voldaan werd immers aan de afmetingen m.b.t afmetingen en positie. Al met al genoeg redenen om een nieuw stelsel te ontwerpen dat voor iedereen begrijpelijk is, waarbij van tevoren duidelijk is wat kan en wat niet kan en vooral om iedere burger in ieder geval een mogelijkheid te bieden panelen te plaatsen.

3.3.2 Bestemmingsplan Wassenaar heeft bij het opstellen van een nieuw stelsel de ambitie wezenlijk bij te dragen aan de klimaatdoelstellingen, maar tegelijkertijd neemt de gemeente haar verantwoordelijkheid in het beschermen van de bijzondere waarden van het beschermde dorpsgezicht, daarbij nadrukkelijk inbegrepen het groen. Het is niet moeilijk voor te stellen dat het plaatsen van zonnepanelen en tegelijkertijd bomen te kappen om meer zonlicht te genereren op gespannen voet staan met elkaar. Desalniettemin zijn ook de ontwikkelingen met betrekking tot zonnepanelen in tuinen volop in beweging. Masten en tribuneopstellingen (categorie ‘overige bouwwerken’) passen dikwijls al binnen de regels van het bestemmingsplan, meestal 10 of 12,5 m2 maar veel gebruik wordt niet gemaakt van de bestaande mogelijkheden. Ook is in sommige gevallen een ontheffing mogelijk uit te breiden naar 50 m2. In de bestemmingplannen bestaat het onderscheid tussen Wonen-1 en Wonen-2, maar de dubbelbestemming cultuurhistorie, het maximale oppervlak en de bouwhoogte van overige bouwwerken zijn wel de grootste gemeenschappelijke deler. De belangrijkste bestemmingsplannen binnen het beschermde dorpsgezicht zijn Villawijken (2010), Prinsenwijk (2016) en Landelijk gebied (2015). In Centrum speelt het minder, omdat hier minder grote tuinen zijn.

Opvallend is dat net als het Handboek Beeldkwaliteit de meeste bestemmingsplannen zijn opgesteld voor de grote doorbraak van zonnepanelen. In principe geldt de regeling voor over overige of andere bouwwerken: Villawijken: andere bouwwerken, Wonen-1 en Wonen-2: 3 meter hoog, 12,5 m2 (gezamenlijk). Dubbelbestemming cultuurhistorie: cultuurhistorische waarden mogen niet onevenredig worden aangetast. Indien de tuinaanleg (aanzienlijk) verstoord wordt, of bomen gekapt voor de installatie van panelen, dan is sprake van een onevenredige aantasting. Bij dezen vast te leggen (Welstandscriteria § 2.5.1.B). Prinsenwijk: Woondoeleinden-2, andere bouwwerken, 3 meter hoog (erfscheiding 2 meter), geen maximum oppervlak (wel een welstandscriterium). Landelijk gebied: overige bouwwerken, 3 meter hoog, geen maximum oppervlak, wel nadere eisen mogelijk ter borging van de cultuurhistorische waarden. Bij dezen vast te leggen (Welstandscriteria § 2.5.1.B).

13

In afwijking van het bestemmingsplan kan na ontheffing vergunning worden verleend als voldaan wordt aan artikel 4 lid 3 bijlage II van het Bor en het gemeentelijk vast te stellen beleid voor de zogenoemde kruimelontheffingen.3 3. een bouwwerk, geen gebouw zijnde, of een gedeelte van een dergelijk bouwwerk, mits wordt voldaan aan de volgende eisen: •

a. niet hoger dan 10 m, en

•

b. de oppervlakte niet meer dan 50 m²;

Het verlenen van een vergunning na ontheffing dient wel ruimtelijk onderbouwd te worden. Er mag geen strijd zijn met een goede ruimtelijke ordening. Zie verder § 2.5.1.B, criteria.

Direct na plaatsing is er geen ondergroei omdat de draagconstructie in de bodem verankerd is. Dit effect is echter van tijdelijke aard.

Voor zover nadere eisen mogelijk zijn, dan wel gronden voor een ruimtelijke onderbouwing van een goede ruimtelijke ordening, zijn criteria opgenomen binnen de herijkte welstandssystematiek. Nieuw is dat onder de cultuurhistorische waarden ook tuin- en landschappelijke waarden zijn begrepen.

3

Een regeling voor zonnepanelen is vooralsnog niet in het gemeentelijke beleid opgenomen, maar onderhavige criteria voorzien in deze leemte. Na invoering van de Omgevingswet bestaan de zogenaamde kruimelgevallen niet meer. Het onderscheid tussen artikel 2.12, eerste lid, onderdeel a, sub 2o en 3o van de Wabo vervalt. Een belangrijke reden voor de kruimelgevallenregeling was dat de reguliere procedure gevolgd kon worden. Bij invoering van de Omgevingswet is de procedure voor een omgevingsplanactiviteit standaard de reguliere, waarmee geen noodzaak meer is voor de kruimelregeling. Beleid van de gemeente over toepassing van de kruimellijst dat in beleidsnota's is vastgelegd, kan nog steeds worden gebruikt. Dat geldt nog steeds na de inwerkingtreding van de Omgevingswet.

14

3.4. Kaders De her geformuleerde welstandscriteria sluiten aan op de laatste richtlijnen van de RCE en op de criteria van omringende gemeentes. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft 25 juni 2020 versoepelde richtlijnen opgesteld voor zonnepanelen op en bij monumenten. Deze richtlijnen zijn in de herijkte systematiek van Wassenaar integraal overgenomen. Met name de richtlijnen voor de seriematige jaren ‘30-woningen en de landhuizen en buitenplaatsen zijn toepasselijk. Het spreekt vanzelf dat de monumenten niet beschadigd mogen worden (dus een reversibele ingreep).

https://www.cultureelerfgoed.nl/actueel/nieuws/2020/06/25/rce-versoepelt-adviesbeleidzonnepanelen

Gemeente Leiden: Uitgangspunt Het uitgangspunt is dat zonnepanelen niet zichtbaar zijn vanuit de openbare ruimte. Bij panden gelegen in een beschermd stadsgezicht en bij monumenten weegt de zichtbaarheid van de panden vanuit de openbare ruimte en de inpassing van zonnepanelen bij de architectuur van het pand zwaarder dan de optimale plaatsing van de panelen. Dit kan tot gevolg hebben dat het rendement minder hoog is omdat de panelen niet optimaal op de zon zijn georiënteerd. In een historische omgeving hebben zichtbare zonnepanelen een grote invloed op het straatbeeld en de samenhang van het stadsgezicht. De uitstraling van het zonne- paneel met het contrasterende materiaal tast het historische dakaanzicht sterk aan.4 4http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Historie/Leiden/650324/CVDR650324_1.html

15

In ’s Gravenhage geldt binnen het beschermde stadsgezicht een vergunningplicht voor zonnepanelen, tenzij het achterdakvlak niet naar openbaar gebied is gericht. Voor monumenten geldt altijd een vergunningplicht. Bij de beoordeling wordt per geval gekeken wat mogelijk is. Kleur op kleur is daarbij een belangrijk criterium.

3.5. De criteria toegelicht: zonnecollectoren en panelen 3.5.1. Eenvoudige toets 3.5.1.A

Buiten het beschermde dorpsgezicht In groen het welstandsvrije gebied van de gemeente. Zonnepanelen zijn vrijwel altijd mogelijk.

vrijhttps://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/Actueel/Wassenaar/CVDR6020 44.html

Buiten het beschermde dorpsgezicht is vooraf geen toetsing aan welstandscriteria. De gemeente heeft ervoor gekozen dit gebied als welstandsvrij aan te wijzen. In de meeste gevallen is geen strijd met het bestemmingsplan of Bijlage II van het Bor, dus is het plaatsen vergunningvrij, tenzij sprake is van een welstandsexces, dan wel sprake van een monument of beeldbepalend pand.

16

Zonnepanelen mogen: -

Op het dak: voor, zij en achter, geheel of gedeeltelijk. Aan de gevel Op bijgebouwen, schuren, carports: het hele dak In de achtertuin: mits passend in het bestemmingsplan (overige bouwwerken) Als erfscheiding: zij- en achtertuin, mits passend in het bestemmingsplan

Artikel 2.6 van Bijlage II van het Bor. Geen vergunning is vereist voor: 6. een collector voor warmteopwekking of een paneel voor elektriciteitsopwekking op een dak, mits wordt voldaan aan de volgende eisen: • a. indien op een schuin dak: o 1°. binnen het dakvlak, o 2°. in of direct op het dakvlak, en o 3°. hellingshoek gelijk aan hellingshoek dakvlak, • b. indien op een plat dak: afstand tot de zijkanten van het dak ten minste gelijk aan hoogte collector of paneel, en • c. indien de collector of het paneel niet één geheel vormt met de installatie voor het opslaan van het water of het omzetten van de opgewekte elektriciteit: die installatie aan de binnenzijde van een bouwwerk is geplaatst;

Voor beeldbepalende panden en monumenten gelden dezelfde mogelijkheden, met uitzondering van de dakvlakken die goed zichtbaar zijn vanaf openbaar gebied. Exces: Denk daarbij aan sterk reflecterende panelen of een buitenstellage die de hele tuin in beslag neemt. Bestemmingsplan: De meeste bebouwing (voornamelijk woonhuizen) valt binnen het bestemmingsplan Hofcamp. Dit bestemmingsplan zegt het volgende: Wonen-2 overige bouwwerken, artikel 17.2.10: In de achtertuinen mogen tot 3 meter hoog en 10 m2 (gezamenlijk) overige bouwwerken worden opgericht. Te denken valt aan stellages, masten en lijnopstellingen. Deze mogelijkheden zijn er niet in de voortuinen. Bovendien geldt de vereiste dat de overige bouwwerken een functionele verbondenheid hebben met het hoofdgebouw. Energie opwekken ten dienste van derden mag dus niet. Nota bene: Rijksdorp ligt ook binnen het welstandsvrije gebied, maar hier geldt een ander bestemmingsplan en mogen de cultuurhistorische waarden, waaronder het groen, niet onevenredig geschaad worden.

17

In afwijking van het bestemmingsplan kan na ontheffing vergunning worden verleend als voldaan wordt aan artikel 4 lid 3 bijlage II van het Bor en het gemeentelijk vast te stellen beleid voor de zogenoemde kruimelontheffingen.5 3. een bouwwerk, geen gebouw zijnde, of een gedeelte van een dergelijk bouwwerk, mits wordt voldaan aan de volgende eisen: •

a. niet hoger dan 10 m, en

•

b. de oppervlakte niet meer dan 50 m²;

Het verlenen van een vergunning na ontheffing dient wel ruimtelijk onderbouwd te worden. Er mag geen strijd zijn met een goede ruimtelijke ordening. In een goede onderbouwing kan onder andere het zichtbaarheidscriterium een rol spelen in relatie tot het algemeen belang (van het gebruik van zonne-energie). Maar ook andere algemene belangen spelen een rol, zoals het behoud van cultuurhistorische waarden (gebouwd, landschappelijk en groen). Het algemeen belang van het gebruik van zonne-energie weegt zwaar, maar minder zwaar of zelfs helemaal niet indien voor een optimaal rendement (waardevolle) bomen gekapt moeten worden. In de beoordeling worden ook mogelijke alternatieven betrokken, plaatsing elders op het eigen terrein of buiten het eigen terrein door te participeren in bijvoorbeeld de Wassenaarse Energie Coöperatie. Het algemene belang van beheer en behoud van de aanwezige cultuurhistorische waarden (o.a. de gebouwde omgeving, structuren, landschap, beplantingen, bomen) en Natuur (biodiversiteit, flora en fauna, Natuur Netwerk Nederland) zal dus in de ruimtelijke afweging zwaarder kunnen en in veel gevallen moeten wegen. Dit gelet op de “groene” en “cultuurhistorische” doelen die de gemeente nastreeft en ook met name binnen de status van de gemeentelijk en rijks aangewezen beschermde gezichten, monumenten en beeldbepalende panden.

Het is van belang dat voor het voeren van een ontheffingenbeleid voor zonnepanelen aansluiting met en onderbouwing voor wordt gezocht in de structuurvisie “Wassenaar, Landgoed aan zee 2017”. De structuurvisie is de “voorloper” van de omgevingsvisie die verplicht is in kader van de systematiek van aanstaande Omgevingswet. Zowel omgevingsvisie als het voeren van een ontheffingenbeleid zijn onderdeel van de vereiste samenhangende benadering via o.a. de beleidscyclus in de aanstaande Omgevingswet.

In dit kader is ervoor gekozen dezelfde criteria voor deze grote opstellingen te hanteren als binnen het beschermde dorpsgezicht (zie hieronder § 2.5.1.B).

5

Zie noot 3.

18

3.5.1.B

Binnen het beschermde dorpsgezicht

De rode draad in het nieuwe stelsel is de zichtbaarheid van de installaties. De zichtbaarheid is van oudsher een criterium, in Wassenaar vastgelegd in de beoordelingsgrondslag en in de omringende gemeentes als Leiden en Den Haag, met eveneens grote beschermde dorpsgezichten, in criteria uitgewerkt. Voor het beschermde dorpsgezicht gelden dezelfde mogelijkheden als voor monumenten en beeldbepalende panden buiten het beschermde dorpsgezicht. -

Op het dak: voor zover niet zichtbaar vanaf openbaar gebied en voldaan wordt aan de criteria uit het Bor artikel 2.6 Bijlage II; Op het dak: voor zover wel zichtbaar vanaf openbaar gebied en voldaan wordt aan redelijke eisen van welstand: Op (vergunningplichtige) bijgebouwen, schuren, carports, voor zover niet storend zichtbaar: het hele dak; In de achtertuin: mits passend in het bestemmingsplan (overige bouwwerken) en voldaan wordt aan redelijke eisen van welstand; Idem met ontheffing krachtens artikel 4 lid 3 Bijlage II van het Bor. Als erfscheiding: zij- en achtertuin, mits passend in het bestemmingsplan (overige bouwwerken) en voldaan wordt aan redelijke eisen van welstand.

Redelijke eisen van welstand: Op het dak (zichtbaar vanaf openbaar gebied, voor 1970, niet seriematig) -

Kleur op kleur; Een aaneengesloten rij aan de dakvoet, met gebruikmaking van vormstukken; Vervanging is altijd mogelijk; Geïntegreerde panelen zijn toegestaan (in de vorm van dakpannen/ -leien); Niet op monumenten en beeldbepalende panden.

In de tuin -

-

Niet zichtbaar vanaf openbaar gebied; Op 2 meter afstand van de erfafscheiding (in verband met schaduwwerking); Het kappen van bomen is gebonden aan een vergunning, Indien de plaatsing van een opstelling van zonnepanelen in de tuin ten koste gaat van monumentale of beeldbepalende tuinaanleg, daarbij inbegrepen ‘groene’ zichtlijnen, is dat in strijd met redelijke eisen van welstand. Ook het kappen van de soorten, genoemd in de regeling m.b.t. de kapvergunning ten behoeve van een opstelpunt van zonnepanelen is in strijd met redelijke eisen van welstand; De onderzijde van het opstelpunt, frame of tribune is tenminste 60 centimeter boven maaiveld, de bovenzijde maximaal 3 meter. Indien geclusterd of in rijen, niet meer dan drie panelen aaneengesloten, met telkens tussen de rijen en de clusters een open strook van 20 centimeter. Op deze wijze is een ondergroei van schaduwplanten, kruiden of mossen mogelijk;

Erfscheidingen: - Regelmatige plaatsing.

19

3.5.2. Gewogen toets Als op de niet-zichtbare dakvlakken van het hoofdgebouw niet het gewenste rendement uit zonnepanelen gehaald kan worden en ook bijgebouwen en tuinen ontoereikend zijn (of er eenvoudigweg niet zijn), is in specifieke gevallen het toch mogelijk zonnepanelen zichtbaar te plaatsen, ook op erfgoed (monumenten en beeldbepalende panden). Omdat die gevallen zo specifiek zijn (maatwerk) is altijd een vooroverleg aan te bevelen. Bijzondere gevallen: - Agrarische opstallen, bijgebouwen, stallen en schuren. In principe leent het hele dak zich voor zonnepanelen, mits geen pannen of riet. - Seriematige bouw: hier zijn trendsetters op het voordakvlak. Een uniform beeld is het criterium. - Bebouwing na 1970: ter beoordeling van de cie. - Nieuwe technieken: de industrie beweegt mee met de klimaatdoeleinden en de welstandscriteria. Betaalbare keramische panelen in de vorm en de kleur van oude holle pannen zijn geen Science Fiction meer. - Nieuwbouw: geïntegreerde plaatsing Erfgoed:

Industrieel erfgoed Fabrieksgebouwen en ander industrieel erfgoed passen qua karakter goed bij het technische uiterlijk van zonnepanelen. In principe kan een groot deel van het dakvlak gevuld worden mits: -

In kleur gelijk, de panelen monochroom zijn (een dekkend geheel), dus grijs op grijs of rood op rood. Mocht het dakvlak zich niet lenen voor een gehele bedekking, bijvoorbeeld vanwege dakkapellen en andere onderbrekingen van het dakvlak, dan kan in overleg met de commissie gekozen worden voor een lineaire opstelling van de panelen, bijvoorbeeld langs de hele dakvoet. Ook hier geldt kleur op kleur.

20

Seriematige bouw Seriematige bouw leent zich eveneens goed voor maatwerk oplossingen. Het gaat dan om rijtjeswoningen, vaak sociale woningbouw. Maar ook valt te denken aan de platte daken van de portieketageflats uit de wederopbouwperiode. -

-

-

Van belang is een uniform, rustig beeld. Bij kappen in langsrichting kan gekozen worden voor bijvoorbeeld een aaneengesloten strook langs de gehele dakvoet. Een strook langs de noklijn is geen goede optie omdat de noklijn dikwijls het silhouet van de bebouwing bepaalt. In alle gevallen geldt dat per dakschild (woning of kavel) één rechthoekig vlak is toegestaan, bij een lange strook eventueel uitlopend in vormstukken op de hoeken. Interbellumperiode kleur op kleur. Bij kappen in dwarsrichting geldt ook het criterium dat één dakvlak per woning/kavel consequent met panelen belegd mag worden. Dat kan het gehele vlak zijn of een doorlopende lijn langs de dakvoet, Interbellumperiode kleur op kleur. Bij platte daken mag het hele plat benut worden, mits niet hoger dan 50 centimeter boven het dakvlak en de vanaf openbaar gebied zichtbare panelen een aaneengesloten lijn van hoek tot hoek vertonen, in een opgaande hellingshoek.

Overige bouwwerken Voor scholen, boerderijen kerken, gebouwen van cultuur, zorg en andere bijzondere bouwwerken, dikwijls met grote tot zeer grote dakvlakken, zijn geen algemene criteria te formuleren. In overleg met de commissie kan gezocht worden naar een mogelijkheid om toch panelen te plaatsen, bijvoorbeeld in een doorlopende lijn vanuit de dakvoet, over de volle breedte. De conditio sine qua non is ook hier altijd kleur op kleur. Daarbij worden geen panelen of collectoren geplaatst op bijzondere dakvormen of -materialen. Te denken valt aan spitsen, ronde of veelhoekige daken, dakleien, zink, koper, riet of een bijzonder legpatroon. Tuinaanleg buitenplaats De beeldkwaliteit van Wassenaar wordt in hoge mate bepaald door het groen van de tuin- en landschapsarchitectuur. Deze beeldkwaliteit staat los van de ecologische waarde van het groen, maar het is evident dat het opwekken van elektriciteit als bijdrage aan het behalen van de klimaatdoelstellingen op gespannen voet staat met de aantasting van de groene longen. Landgoederen en buitenplaatsen zijn dikwijls op grote percelen, maar er kunnen delen van het perceel van ondergeschikt belang zijn. Bij het maatwerk gelden in de volgende welstandscriteria: -

Niet zichtbaar vanaf openbaar gebied; Het kappen van bomen is gebonden aan een vergunning, Indien de plaatsing van een opstelling van zonnepanelen in de tuin ten koste gaat van monumentale of beeldbepalende tuinaanleg, daarbij inbegrepen ‘groene’ zichtlijnen, is dat in strijd met redelijke eisen van welstand. Ook het kappen van de soorten, genoemd in de regeling m.b.t. de kapvergunning ten behoeve van een opstelpunt van zonnepanelen is in strijd met redelijke eisen van welstand;

21

-

De onderzijde van het opstelpunt, frame of tribune is tenminste 60 centimeter boven maaiveld, de bovenzijde maximaal 3 meter. Indien geclusterd of in rijen, niet meer dan drie panelen aaneengesloten, met telkens tussen de rijen en de clusters een open strook van 20 centimeter. Op deze wijze is een ondergroei van schaduwplanten, kruiden of mossen mogelijk.

22

COLOFON Bureau M&DM mr. drs. E.H. Mattie Archimedesweg 15 1098 JK Amsterdam tel: 020 - 400 4567

www.mdm-advies.nl info@mdm-advies.nl

35

Leesinstructie

Adressen staan op alfabetische volgorde. Bij complexen worden de verschillende complex onderdelen (stedenbouwkundige eenheden) gescheiden door / .Complex onderdelen (architectonische eenheden die een woonblok vormen) worden aan elkaar verbonden met een liggend streepje -­‐ of en. Indien een complex bestaat uit meerdere straatnamen wordt elke straatnaam apart genoemd op alfabetische volgorde met toevoeging van de overige complexonderdelen.

pand

1 2 3 4 5 6

Achterweg 17 Achterweg 18 Achterweg 22 Achterweg 51 Admiraal Helfrichlaan 1 Adriaan Pauwstraat 12-­‐36

7

Adrianastraat 1-­‐5 / Adrianastraat 2 -­‐ Het Kerkehout 8-­‐34 -­‐ Louisestraat 1 / Louisestraat 2-­‐12 / Louisestraat 14-­‐30 / Louisestraat 3-­‐9 / Louisestraat 11-­‐17

8

Adrianastraat 20-­‐26 / Adrianastraat 41-­‐45 / Mariastraat 1-­‐23 / Mariastraat 2-­‐26 / Johannastraat 2 / johannastraat 1-­‐19 / Louisestraat 32-­‐66 / Louisstraat 19-­‐41

9 10 11 12 13 14 15

Ammonslaantje 3 Ammonslaantje 15 Ammonslaantje 16-­‐17 Ammonslaantje bij 37 Ammonslaantje 40 Atlantikwall, algemeen Backershagenlaan 58

16

Baljuwstraat 1-­‐7 / Schoutstraat 1-­‐3 / Schoutstraat 5-­‐7 / Schoutstraat 9-­‐11 / Schoutstraat 2-­‐4-­‐Deijlerweg 165-­‐167 / Weijermanstraat 1a-­‐11

17 18 19 20 21 22 23 24 25

Berkenlaan 4 Berkenlaan 7 Berkenlaan 8 Berkheistraat 8 Berkheistraat 10 Berkheistraat 12 Berkheistraat 17 Berkheistraat 48 Berkheistraat ong.

26

Beukenhorstlaan 3

27

Bloemcamplaan 35

28 29 30 31 32 33 34 35

Bloemcamplaan 59 Bloemcamplaan 61 Bremhorstlaan 7 Bremhorstlaan 15 Bremhorstlaan 17-­‐19 Bremhorstlaan 21 Broekweg 12a Burchtlaan 30 -­‐ 32 -­‐ Kerkstraat 51b

36

Burchtplein 1 -­‐ 1a / Burchtplein 1b -­‐ 2 -­‐ 3 -­‐ 4 / Burchtplein 5 -­‐ 6 / Burchtplein 7 -­‐ 8 / Poortlaan 1-­‐3

37 38 39 40

Burchtplein 15 -­‐ 16 Burchtplein 17 -­‐ 18 / Burchtplein 19 -­‐ 20 / Burchtplein 21 -­‐ 22 Buurtweg 6 Buurtweg 14 met hekpijlers

41

Buurtweg 27 / hek bij Buurtweg 27 / Dennenlaan 9 / Dennenlaan 9a (Clingenbosch)

41

Buurtweg bij 27 hek / Buurtweg 27 / Dennenlaan 9 / Dennenlaan 9a (Clingenbosch)

42 43 44 45 46 47

Buurtweg 40 Buurtweg 122 Clingendael 3 en 4 Clingendael bij 7 Clingendael ong (militair complex/object) Deijlerweg 10-­‐26

16

Deijlerweg 165-­‐167 -­‐ Schoutstraat 2-­‐4 /Baljuwstraat 1-­‐7 / Schoutstraat 1-­‐3 / Schoutstraat 5-­‐7 / Schoutstraat 9-­‐11 / Weijemanstraat 1a-­‐11

48

De Lus, ong.

41

Dennenlaan 9 / Buurtweg 27 / hek bij Buurtweg 27 / Dennenlaan 9a (Clingenbosch)

41

Dennenlaan 9a / Buurtweg 27 / hek bij Buurtweg 27 / Dennenlaan 9 (Clingenbosch)

49 50

De Wassenaarse Slag 11 De Wassenaarse Slag 26

51

De Wassenaarse Slag 17

52

De Wassenaarse Slag ong (militair complex/object)

53

De Wassenaarse Slag ong, De Klip, Rijksdorp (militair complex/object)

54 55

De Wassenaarse Slag ong. bij 15 gedenkteken De Wassenaarse Slag, Schuilplaatsen WO I

227 Doctor Leydstraat 1a / Oostdorperweg 27-­‐29 56

Doctor Leydstraat 1 -­‐ 3 -­‐ 5 – 7

Dr. Mansveltkade 50-­‐80 / Zonneveldweg 1-­‐9 / 11-­‐19 / 21 -­‐45 / 442 47-­‐55 / 57-­‐71 / 73-­‐85 57

Doornweg 3

58 58 58 58 58 58 58 59 60 61 61 61 61 62 63 64 65 66

Duindigt historische buitenplaats / Waalsdorperlaan 1-­‐2-­‐3-­‐3a / 4-­‐5 Duindigt 1 Duindigt 2, Duindigt 3, Duindigt 7, 8, 8a Duindigt 9, Duindigt 10, Duinlustweg 11 Duinlustweg 13 Duinrell historische buitenplaats Duinrell 1, Duinrell 15 Duinrell 3 en 4 Duinvoetlaan 1 Duinvoetlaan 2 Duinvoetlaan 7 Duinvoetlaan 6 -­‐ 8 Duinvoetlaan 10 -­‐ 12

67

Duinvoetlaan 22

68 69 70 71 72 73 74 75

Duinvoetlaan 34 Duinweg 4 Duinweg 13 Duinrooslaan 3 Eikendael 3 Eikenhorst 1 en 2 Eikenlaan 2 Eikenlaan 6 Eikenlaan 8 Eikenlaan 12 Eikenlaan 24 Europaschoolplein 1-­‐13 Fabritiuslaan 2 / Middelweg 33 Gang 2 Gang 3 -­‐ 4 Gang 5 -­‐ 5a Gang 7 Gang 9 -­‐ 10 met schuur Johan de Wittstraat 43, Gemeentewerf / Haven ong.

76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86

87 88 89 90 91 92

Groen van Prinstererlaan 11 Groenendaal 1, 2 Groenendaal 8 Groot Haesebroekseweg 1 Groot Haesebroekseweg 2b / Schouwweg 61 Groot Haesebroekseweg 3 / 5 -­‐ 7

93

Groot Haesebroekseweg 4

94 Groot Haesebroekseweg 9 95 Groot Haesebroekseweg 15 96 Groot Haesebroekseweg 17 97 Groot Haesebroekseweg 19 98 Groot Haesebroekseweg 22 99 Groot Haesebroekseweg 27 100 Groot Haesebroekseweg 27b 101 Groot Haesebroekseweg 30 transformatorhuisje 102 Groot Haesebroekseweg 33 103 Groot Haesebroekseweg 43 104 Groot Haesebroekseweg 53 105 Groot Haesebroekseweg 56 106 Groot Hoefijzerlaan 34 / Klein Hoefijzerlaan 6 107 Groot Hoefijzerlaan 38 / Hogeweg 8 108 Groot Hoefijzerlaan 40, 42, 44 109 Havenplein 2 t/m 26, 1 t/m 27 110 Havenstraat 32 en 34 111 Hazelaan 4 112 Hazelaan 15 113 Het Kerkehout 103, bijgebouwen 7

Het Kerkehout 8-­‐34 -­‐ Louisestraat 1 -­‐ Adrianastraat 2, / Adrianastraat 1-­‐5 / Louisestraat 2-­‐12 / Louisestraat 14-­‐30 / Louisestraat 3-­‐9 / Louisestraat 11-­‐17

114 Het Kerkehout 64 115 Hofcampweg 46 t/m 100 116 Hoflaan 18 117 Hoge Klei 1 118 Hoge Klei 2 119 Hoge Klei 3 120 Hoge Klei 4 121 Hoge Klei 7 122 Hogerbeetstraat 2 – 38 123 Hogeweg 1 124 Hogeweg 4 en 6 107 Hogeweg 8 / Groot Hoefijzerlaan 38 125 Houtlaan 5 / Laan van Hoogwolde 6 126 Iepenlaan 8

127 Jagerslaan Zuid 2a 128 Jagerslaan Zuid 3 Johannastraat 2 / johannastraat 1-­‐19 / Adrianastraat 20-­‐26 / 8 Adrianastraat 41-­‐45 / Mariastraat 1-­‐23 / Mariastraat 2-­‐26 / Louisestraat 32-­‐66 / Louisstraat 19-­‐41 129 Jonkerlaan 90, De Burcht 130 Julianaweg 6 131 Julianaweg 10 132 Katwijkseweg 19b 133 Katwijkseweg 25 134 Katwijkseweg achter 32, schuur 135 Katwijkseweg bij 42 (Militair complex/object) 136 Kerkeboslaan 2a 137 Kerkeboslaan 4 138 Kerkstraat 11 139 Kerkstraat 20 140 Kerkstraat 26-­‐28-­‐30-­‐32-­‐34 150 Kerkstraat 36 151 Kerkstraat 38-­‐40 35 Kerkstraat 51b -­‐ Burchtlaan 30 -­‐ 32 152 Kerkstraat 55 153 Kerkstraat 57-­‐59 / 61-­‐63-­‐65-­‐67 154 Kerkstraat 76-­‐78 155 Kerkstraat 82 156 Kerkstraat 84-­‐86-­‐88 157 Kerkstraat 90-­‐92 158 Kerkstraat 94 t/m 112 (even) 159 Kerkstraat ong Wilhelminamonument 160 Kievietslaan 9 161 Kievietslaan 34 162 Kievietslaan 35 163 Kievietslaan 60 164 Klein en Groot Berkheide ong (militair complex/object) 106 Klein Hoefijzerlaan 6 / Groot Hoefijzerlaan 34 165 Klein Persijnlaan 37 166 Klingelaan 4 167 Klingelaan 45 168 Koekoekslaan 2B 169 Koekoekslaan 3 170 Koekoekslaan 6 171 Koekoekslaan 7 172 Koekoekslaan 9 173 Konijnenlaan 6 174 Konijnenlaan 41

175 Konijnenlaan 42 176 Koninginneweg 1 177 Koninginneweg 6 178 Koninginneweg 8 179 Korenlaan 10 / Korenlaan 12-­‐Windlustweg 21 / Windlustweg 19 179 Korenlaan 12-­‐Windlustweg 21 / Windlustweg 19 / Korenlaan 10 180 Korenlaan 21 / Molenweg 28 181 Laan van hoogwolde 2 125 Laan van Hoogwolde 6 / Houtlaan 5 182 Laan van Koot 8 183 Laan van Koot 12 184 Laan van Koot 20 185 Laan van Pluymesteijn 36 186 Laan van Rhemen van Rhemenshuizen 10 187 Lange Kerkdam 41-­‐43 188 Lange Kerkdam 48, 50 189

Lange Kerkdam 52-­‐54 / 62-­‐64 / 66-­‐68 / 70-­‐72 / 74 / 76-­‐78 / 80-­‐ 82 / 84-­‐86

190 Lange Kerkdam 55-­‐57 191 Lange Kerkdam 83-­‐85 192 Lange Kerkdam 100 193 Lange Kerkdam 109-­‐111-­‐113 194 Lange Kerkdam 115 195 Lange Kerkdam ong, Schulpbrug 196 Langstraat 5-­‐7 197 Langstraat 6-­‐8 198 Langstraat 10 199 Langstraat 24, 26 200 Langstraat 28 en 28a 201 Langstraat 42a, 42 202 Langstraat 44 203 Langstraat 54 204 Langstraat 68-­‐70-­‐72 206 Langstraat 192-­‐192a-­‐194-­‐194a 207 Lijsterlaan 1 208 Lindelaan 1 7

Louisestraat 3-­‐9 / Louisestraat 11-­‐17 / Louisestraat 3-­‐9 / Louisestraat 14-­‐30 / Louisestraat 2-­‐12 / Louisestraat 1-­‐ Het Kerkehout 8-­‐34 -­‐ Adrianastraat 2 / Adrianastraat 1-­‐5

Louisestraat 32-­‐66 / Louisstraat 19-­‐41 / Adrianastraat 20-­‐26 / Adrianastraat 41-­‐45 / Mariastraat 1-­‐23 / Mariastraat 2-­‐26 / Johannastraat 2 / johannastraat 1-­‐19 209 Maaldrift 3 210 Maaldrift 5, 5a en 5c 8

e

211 Maaldrift 7 Mariastraat 1-­‐23 / Mariastraat 2-­‐26 / Adrianastraat 20-­‐26 / 8 Adrianastraat 41-­‐45 / Johannastraat 2 / johannastraat 1-­‐19 / Louisestraat 32-­‐66 / Louisstraat 19-­‐41 212 Mecklenburglaan 1 213 Mecklenburglaan 6 214 Meijboomlaan 1 /5a 215 Meijboomlaan 2 214 Meijboomlaan 5a / 1 215 Meijendelseweg ong wachthuisje 216 Menkenlaan 14-­‐16-­‐18-­‐20 217 Menkenlaan 8-­‐10-­‐12 80 Middelweg 33 / Fabritiuslaan 2 218 Molenstraat 2 219 Molenstraat 16-­‐18 220 Molenstraat 23 en 23a 180 Molenweg 28 / Korenlaan 21 221 Nachtegaallaan 6-­‐6a 222 Nassaulaan 1-­‐3 223 Nassaulaan 2-­‐4 224 Nassaulaan 17 Oostdorperweg 2-­‐4 / Van Zuylen van Nijeveltstraat 298a 225 226 Oostdorperweg 17-­‐19-­‐21-­‐23 227 Oostdorperweg 27-­‐29 / Doctor Leydstraat 1a 228 Oostdorperweg 39-­‐41-­‐43-­‐45 229 Oostdorperweg 33 230 Oostdorperweg 35 231 Oostdorperweg 46-­‐46a 232 Oostdorperweg 59 234 Oostdorperweg 60 en 62 235 Oostdorperweg 100 236 Oostdorperweg 104 237 Oostdorperweg 109 238 Oostdorperweg 119 239 Oostdorperweg 149 / Verlengde Hoge Klei 2-­‐8 240 Oostdorperweg 159 en bollenschuur

241 Oostdorperweg 169-­‐171 en bollenschuur 242 Oostdorperweg 199 en 199a 243 Oostdorperweg 199, bij bunker (militair complex/object) 244 Oostdorperweg 201, bijgebouwen 245 Oostdorperweg 203, hooiberg 246 Oostdorperweg 206, bijgebouwen 247 Oostdorperweg 208, bijgebouwen 248 Oosterbeek 1 249 Oosterbeek 3, 4, 5 250 Oranjelaan 3 251 Oranjelaan 5 252 Oranjelaan 6 253 Oud Clingendaal 7 254 Oud Clingendaal 8 / Rijksstraatweg 679 255 Oud Clingendaal bij 7, theehuisje 257 Oud Wassenaarseweg 4-­‐6 en tuinhuisje 258 Oud Wassenaarseweg 5, 7, 7b 259 Oud Wassenaarseweg 9 260 Paauwlaan 2b, transformatorhuisje 261 Papegaaienlaan 10 262 Papegaaienlaan 12 263 Papegaaienlaan 14 264 Papeweg 1 265 Papeweg 1a en 1b 266 Papeweg 41 267 Papeweg 44 268 Persijnlaan 3-­‐5 269 Pieter Twentlaan 2 270 Pieter Twentlaan 4 271 Pieter Twentlaan 6-­‐6a-­‐6b-­‐8-­‐10-­‐10a-­‐10b 272 Plein bij 2 273 Plein bij 3, begraafplaats Poortlaan 1-­‐3 / Burchtplein 1 -­‐ 1a / Burchtplein 1b -­‐ 2 -­‐ 3 -­‐ 4 / 36 Burchtplein 5 -­‐ 6 / Burchtplein 7 -­‐ 8 274 Prins Frederiklaan 6 275 Prins Frederiklaan 8 276 Prins Frederiklaan 13 278 Prins Frederiklaan 18-­‐20 279 Prins Frederiklaan 28 280 Prins van Wiedlaan 20-­‐22 281 Prins van Wiedlaan ong brug 282 Prinsenweg 9-­‐11 / 13-­‐15 / 17-­‐19 283

Prinses Marielaan 9 / Victorialaan 1 / 3-­‐5 / 7-­‐9 / 11-­‐13 / 2-­‐4 / 6-­‐8

284 Prinses Marielaan 15-­‐17

285 Prinses Marielaan 17a-­‐17b 286 Prinses Marielaan 19-­‐21 / 23-­‐25 287 Prinses Marielaan 27 288 Prinses Marielaan ong brug 1 289 Prinses Marielaan ong brug 2 290 Raadhuislaan 10 291 Raadhuislaan 11 292 Raaphorst 4 293 Raaphorst ong, duiventil op de Horsten 294 Raaphorstlaan 3 (bijgebouwen) 295 Raaphorstlaan 6 296 Raaphorstlaan 10a 297 Raaphorstlaan 11 298 Raaphorstlaan 11b 299 Raaphorstlaan 15 / bij 17 / bij 19 300 Raaphorstlaan 16 301 Raaphorstlaan 18 en bijgebouwen 302 Raaphorstlaan 26 303 Raaphorstlaan 28 en bijgebouwen 305 Raaphorstlaan ong dierentuin 306 Reijerlaan 5-­‐6 307 Ridderlaan 4-­‐6-­‐8 308 Rijksstraatweg 167 -­‐ 169 bij 309 Rijksstraatweg 191 310 Rijksstraatweg 225 bij 311 Rijksstraatweg bij 247 (militair complex/object) 312 Rijksstraatweg 269 313 Rijksstraatweg 275 314 Rijksstraatweg 431 315 Rijksstraatweg 433 316 Rijksstraatweg 548, trafo 317 Rijksstraatweg 601 318 Rijksstraatweg 631 319 Rijksstraatweg 667 320 Rijksstraatweg 675 wachthuisje 321 Rijksstraatweg 677 254 Rijksstraatweg 679 / Oud Clingendaal 8 322 Rijksstraatweg 681 / 683 323 Rijksstraatweg 777 324 Rijksstraatweg 793 325 Rijksstraatweg 799 326 Ruijgeliaanse, zonneveldpolder (militair complex/object)

327 Rozensteinstraat 15-­‐47 / 49-­‐73 / 68-­‐72 328 Ruigelaan 1 329 Rust en Vreugdlaan 3-­‐4 330 Rust en Vreugdlaan 7 330 Rust en Vreugdlaan 9 332

Rust en Vreugdlaan ong bij Rijksstraatweg (militair complex/object)

Santhorstlaan 1-­‐ Zijllaan 10-­‐12 / Zijllaan 6-­‐8 / 10-­‐12 / 1-­‐5 / 7-­‐9 / 11-­‐13 / 15-­‐17 / 19-­‐23 / 25-­‐31 / 33-­‐35 334 Santhorstlaan 2-­‐4 / 6-­‐8 / 10-­‐16 / 3-­‐21 335 Schoolstraat 13 336 Schoolstraat 14-­‐14a-­‐16 337 Schoolstraat 20, 22 338 Schoolstraat 24 339 Schoolstraat 49 340 Schoolstraat 53 341 Schoolstraat 55 342 Schoolstraat 65 343 Schoolstraat 70 344 Schoolstraat 82 / Van Zuylen van Nijeveltstraat 245a Schoutstraat 1-­‐3 / Schoutstraat 5-­‐7 / Schoutstraat 9-­‐11 / 16 Schoutstraat 2-­‐4-­‐Deijlerweg 165-­‐167 /Baljuwstraat 1-­‐7 / Weijermanstraat 1a-­‐11 345 Schouwweg 13-­‐13a-­‐13b-­‐14 346 Schouwweg 18 333

Schouwweg 21-­‐21a-­‐22-­‐22a 347 348 Schouwweg 23-­‐24-­‐25-­‐26 349 Schouwweg 28-­‐30-­‐31-­‐32 / 34-­‐35-­‐36-­‐37 350 Schouwweg 55 351 Schouwweg 56 352 Schouwweg 59 91

Schouwweg 61 en toegangsbrug / Groot Haesebroekseweg 2b

353 Schouwweg 73 354 Schouwweg 77 355 Schouwweg 79 356 Schouwweg bij 74, hek 357 Schouwweg ong bij 72, gedenkteken 358 Schouwweg 101 359 Schouwweg ong brug 360 Sophialaan 1 361 Sophialaan 4 / Stoeplaan 21 362 Stoeplaan 4 363 Stoeplaan 6-­‐8

Stoeplaan 7-­‐7a / Stoeplaan hek bij 17 364 364 Stoeplaan hek bij 17 / Stoeplaan 7-­‐7a 365 Stoeplaan 17 361 Stoeplaan 21 / Sophialaan 4 366 Stoeplaan 23 367 Stoeplaan 25 368 Stoeplaan bij 27 369 Teylingerhorstlaan 1-­‐3 / 5-­‐7 / 9-­‐11 370 Teylingerhorstlaan 6 371 Teylingerhorstlaan 15-­‐17 372 Teylingerhorstlaan 23-­‐25 373 Teylingerhorstlaan 27-­‐29 205 Tuinpad 24a 374 Tuinpad 26-­‐30 375 Tuinpad 38 376 Van Bergenlaan 6 377 Van Bergenlaan 7 378 Van Bommellaan 2-­‐4 / 6-­‐8 / 10-­‐12 379 Van Brienenlaan onbekend (militair complex/object) 380 Van Bronckhorstlaan 34 381 Van Calcarlaan 13 382 Van Calcarlaan 16-­‐18-­‐20-­‐22 383 Van Calcarlaan 17-­‐19 384 Van Calcarlaan 30 385 Van Calcarlaan 32 386 Van Calcarlaan 34 387 Van Calcarlaan 44 Van der Duyn van Maasdamstraat 1-­‐17 / 19-­‐51 / 2-­‐24 / 26-­‐38 / 40-­‐44 / 46-­‐56 / 58-­‐62 / 64-­‐76 / Van Limburg Stirumstraat 1-­‐9 / 11-­‐23 / 25-­‐51 / 53-­‐57 / 59 -­‐ 69 / 2-­‐38/ Van Hogendorpstraat 388 18-­‐36 Van der Oudermeulenlaan 2b 389 390 Van der Oudermeulenlaan 3 391 Van der Oudermeulenlaan 16 392 Van der Oudermeulenlaan 18 393 Van der Oudermeulenlaan 19 394 Van der Oudermeulenlaan ong stootstenen Van Heeckerenstraat 4-­‐10 / Wassenaerstraat 1 -­‐7 / 9-­‐15 / 8-­‐12 395 / 14-­‐18

Van Hogendorpstraat 18-­‐36 / Van Limburg Stirumstraat 1-­‐9 / 11-­‐23 / 25-­‐51 / 53-­‐57 / 59 -­‐ 69 / 2-­‐38 / Van der Duyn van 388 Maasdamstraat 1-­‐17 / 19-­‐51 / 2-­‐24 / 26-­‐38 / 40-­‐44 / 46-­‐56 / 58-­‐ 62 / 64-­‐76 / Van Limburg Stirumstraat 1-­‐9 / 11-­‐23 / 25-­‐51 / 53-­‐57 / 59 -­‐ 69 / 2-­‐38 / Van Hogendorpstraat 18-­‐36 / Van der Duyn van 388 Maasdamstraat 1-­‐17 / 19-­‐51 / 2-­‐24 / 26-­‐38 / 40-­‐44 / 46-­‐56 / 58-­‐ 62 / 64-­‐76 / 396 Van Zuylen Van Nijeveltstraat 27-­‐29 397 Van Zuylen Van Nijeveltstraat 100 398 Van Zuylen van Nijeveltstraat 247-­‐249 344 Van Zuylen van Nijeveltstraat 245a / Schoolstraat 82 399 Van Zuylen van Nijeveltstraat 251-­‐253 / 257-­‐293 225 Van Zuylen van Nijeveltstraat 298a / Oostdorperweg 2-­‐4 400 Van Zuylen van Nijeveltstraat 301 401 Van Zuylen van Nijeveltstraat 313 239 Verlengde Hoge Klei 2-­‐8 / Oostdorperweg 149 283

Victorialaan 1 / 3-­‐5 / 7-­‐9 / 11-­‐13 / 2-­‐4 / 6-­‐8 / Prinses Marielaan 9

402 Vijverweg 2 403 Vijverweg 9 404 Vijverweg 11 405 Vijverweg 13 406 Vijverweg 15-­‐17 407 Vijverweg 19-­‐21 / 23-­‐25 408 Vinkelaan 3-­‐4-­‐5-­‐6 409 Vleysmanlaan 7 58

Waalsdorperlaan 1, 2, 3, 3a / Duindigt historische buitenplaats

58

Waalsdorperlaan 4, 5 / Duindigt historische buitenplaats 410 Waalsdorperlaan 8 411 Waalsdorperlaan 23-­‐24-­‐25-­‐27 412 Waalsdorperlaan 27a 413 Waalsdorperlaan 28 414 Waalsdorperlaan 29 415 Waalsdorperlaan bij 29 416 Waalsdorpervlakte ong, gedenkteken 417 Waldeck Pyrmontlaan 11 Wassenaerstraat 1 -­‐7 / 9-­‐15 / 8-­‐12 / 14-­‐18 / Van 395 Heeckerenstraat 4-­‐10 16

Weijermanstraat 1a-­‐11 / Schoutstraat 1-­‐3 / Schoutstraat 5-­‐7 / Schoutstraat 9-­‐11 / Schoutstraat 2-­‐4-­‐Deijlerweg 165-­‐167 /Baljuwstraat 1-­‐7 /

418 Weteringlaan 10 419 Weteringlaan 11 420 Wilhelminalaan 1 421 Wilhelminalaan 2 422 Wilhelminaplein 1 423 Wilhelminaplein 2 424 Wilhelminaplein 2a 425 Wilhelminaplein 3 426 Wilhelminaplein 5 427 Willem III laan 4 428 Willem III laan 7 429 Willem III laan 3-­‐5 430 Windlustweg 2-­‐4 431 Windlustweg 5-­‐7 179 Windlustweg 19 / Korenlaan 10 / Korenlaan 12-­‐Windlustweg 21 Windlustweg 21-­‐Korenlaan 12 / Windlustweg 19 / Korenlaan 10 432 Wittenburgerweg 20-­‐30 433 Wittenburgerweg 178-­‐188 434 Zijdeweg 2 435 Zijdeweg 22, 22a, 24 436 Zijdeweg 30 437 Zijdeweg 35 438 Zijdeweg 38, 39 439 Zijdeweg 40 440 Zijdeweg 48, trafo 179

Zijllaan 6-­‐8 / 1-­‐5 / 7-­‐9 / 11-­‐13 / 15-­‐17 / 19-­‐23 / 25-­‐31 / 33-­‐35 / Zijllaan 10-­‐12 -­‐ Santhorstlaan 1 Zonneveldweg 1-­‐9 / 11-­‐19 / 21 -­‐45 / 47-­‐55 / 57-­‐71 / 73-­‐85 / Dr. 442 Mansveltkade 50-­‐80 443 Zuidwijklaan 195 t/m 229 333