Bijlage 3. Bijlage D

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

Hermanus (Herman) Willem van Lindonk (18931984) studeerde aan de Academie voor Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen in Rotterdam, waar architect Kromhout één van zijn leermeesters was. Aansluitend volgde hij als toehoorder colleges aan de Technische Hogeschool in Delft. Hoogleraar Visser attendeerde hem op de mogelijkheden die de groeiende gemeente Wassenaar hem als architect te bieden had. Het was de periode waarin een groot aantal buitenplaatsen verkaveld werden ten behoeve van villabouw. Na zijn huwelijk in 1920 vestigde Van Lindonk zich in Wassenaar, waar hij talloze villa’s, landhuizen en woningen zou ontwerpen. Hij woonde op de Lange Kerkdam; eerst op nummer 59 en later op nummer 64. Beide huizen noemde hij Sonnehuys. Zijn bouwwerken onderscheidden zich vooral door hun zorgvuldige metselwerk van donkerroodbruine baksteen met terughoudende versieringen, de met riet of leien gedekte kappen en de prominente schoorstenen, die verwijzen naar de Engelse cottagestijl. Van Lindonk drukte zijn stempel op het villapark De Paauw, waar hij tientallen huisnummers op zijn naam heeft. Dit gebied, oorspronkelijk behorend bij de buitenplaats De Paauw, werd vanaf 1925 ontwikkeld. In de wijk staan vele fraaie voorbeelden van Van Lindonks oeuvre (zie hieronder ‘Over De Paauw’). Ook heeft Van Lindonk een omvangrijk oeuvre in Nieuw Wassenaar achtergelaten.

Hier golden eveneens strikte regels voor het uiterlijk en de positionering van de bebouwing. Van Lindonk ontwierp er verschillende villa’s en landhuizen, onder andere aan Kerkeboslaan 4 (ca. 1930) en 5 (1930), Teylingerhorstlaan 6 (1933) en Bremhorstlaan 21 (1934), en ook enkele dubbele woonhuizen zoals Teylingerhorstlaan 1-17 en 2325 uit 1931-1933. Van Lindonk heeft tevens in andere wijken gebouwd, zoals de grote landhuizen Hertelaan 1 (1928) en Jagerslaan zuid 2a (1938) en andere typen gebouwen ontworpen, zoals de christelijke school aan de Herenweg (1924). Na de Tweede Wereldoorlog bouwde hij voort in Wassenaar, waaronder Bremhorstlaan 7 uit 1955. Van Lindonk bleef tot aan zijn pensionering actief in Wassenaar en de directe omgeving en ontwierp in 1960 nog Lindelaan 1 in Oud Wassenaar. Hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Ja De Bremhorstlaan heeft een zeer rijke scharkering

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting Rooilijn

Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

van positionering van de bebouwing qua rooilijn, hoofdvormen en kavelafmetingen. Bremhorstlaan 7 past daarin. Vrijstaand gelegen omringd door tuin en erf Auto-oprit vanaf straat, geflankeerd door gemetselde hekpijlers Met de voorgevel van de naar voren gebouwde poot van de L ongeveer gelijk aan de voorgevels van een aantal ten noorden gelegen panden. Goed

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Woonhuis Straat Hoofdvolume evenwijdig aan straat L-vormig 2 (hoofdvolume; poot van L 1 bouwlaag) Samengesteld (twee haaks op elkaar staande zadeldaken) Rode gebakken leipannen Baksteen Sobere Engelse landhuisstijl Getoogde en rechtgesloten vensters en dakkapellen; getoogde entreepartij; inpandig getoogd portiek dienstdeur; wangen en schildkapjes van dakkapellen gedekt met leipannen; dakkapellen door dakvoet heen gebouwd; daken met zeeg

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld

Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting)

Zeldzaamheid

Vanwege de ligging binnen een van rijkswege beschermd dorpsgezicht, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg’; vanwege de beeldondersteunende ligging; als onderdeel van de bebouwingsstructuur van vrijstaande landhuizen en villa’s Vanwege de plaats die dit landhuis inneemt in het oeuvre van architect Van Lindonk als een van zijn naoorlogse werken Als onderdeel van, als uitdrukking van en als herinnering aan de ontwikkelingsgeschiedenis van Wassenaar en als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van Nieuw Wassenaar in het bijzonder Vanwege de gaaf bewaarde hoofdvorm en het vrijwel gaaf bewaarde materiaalgebruik en detaillering Als een van de naoorlogs werken van Van Lindonk met cultuurhistorische waarde

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Bremhorstlaan 15 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Nvt Wonen Villa 3 Woonhuis met twee toegangshekken (twee paar hekpijlers met ijzeren hekken) 1934 Brinkman & Van der Vlugt Ontworpen in 1933 voor mr. Ch.M. Henny. Verbouwingen in 1968, 1979 en 1984. Oorspronkelijk, niet uitgevoerd ontwerp had veel meer eigenschappen van de bouwstijl van Brinkman & Van der Vlugt, namelijk Nieuwe Zakelijkheid of Nieuwe Bouwen. Enige pand in Wassenaar van het gerenommeerde bureau Brinkman & Van der Vlugt. Traditioneel kozen opdrachtgevers in Wassenaar voor de Engelse landhuisstijl of een variant daarop of voor het Traditionalisme. Over Nieuw Wassenaar In de jaren twintig van de 20ste eeuw kwam een nieuwe woonwijk tot stand, die Nieuw Wassenaar genoemd werd en ook wel bekend staat als Wassenaar zuid. De wijk wordt begrensd door de Van der Oudermeulenlaan/StoeplaanWittenburgerlaan-Zijdeweg-Rijksstraatweg. De buurt kent een aantal rechte, noord-zuid gerichte wegen, waaronder de Bloemcamplaan/Groot Hoefijzerlaan en min of meer oost-west gerichte slingerende lanen, zoals de Kerkeboslaan, Bremhorstlaan en Teylingerhorstlaan. De eerste laan refereert naar het aldaar gelegen bos dat in bezit was van de Hervormde Kerk te Wassenaar. De laatste laan refereert naar de afgebroken boerderij Teylingerhorst, die in de 15de eeuw in bezit was van Lucas van Teylingen, auditeur van de Rekenkamer.

Deze hoeve was naamgever voor de gelijknamige buitenplaats Teylingerhorst, waarvan de Teylingerhorstlaan de oprijlaan was. Huize Teylingerhorst werd in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd en vervolgens afgebroken. Ook de naam Bloemcamp verwijst naar een voormalige buitenplaats. In 1924 het wegenplan voor Nieuw Wassenaar ingediend en strikte bouwregels voor de villa’s en landhuizen werden geformuleerd. De meeste landhuizen stammen uit de jaren dertig en liggen aan de Kerkeboslaan, Bremhorstlaan en Teylingerhorstlaan. De rest van de wijk bestaat vooral uit twee en meer onder-een-kap-woningen voor de middenstand.

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

Over Brinkman & Van der Vlugt Johannes Andreas Brinkman (1902-1949) en Leendert Cornelis van der Vlugt (1894-1936) vormen samen een van de bekendste koppels van de Nederlandse architectuur. Brinkman en Van der Vlugt waren bepalend voor de ontwikkeling van het Nieuwe Bouwen en werkten vanuit Rotterdam. Zij zijn wereldbekend vanwege het ontwerp voor de Van Nellefabriek te Rotterdam uit 1927. Zeer hoog Nader onderzoek in 2013 heeft uitgewezen dat score 4, zeer hoog, correct is toegekend

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting

Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Ja In de bocht van de Bremhorstlaan gelegen; op hoek met fietspad ‘Midden Nederland route’; de Bremhorstlaan heeft een zeer rijke scharkering van positionering van de bebouwing qua rooilijn, hoofdvormen en kavelafmetingen. Bremhorstlaan 15 past daarin. Vrijstaand gelegen temidden van tuin en erf Aan Bremhorstlaan met dubbele oprit, beide geflankeerd door identieke gemetselde hekpijlers met dubbele ijzeren draaihekken In verhouding tot andere panden een relatief ondiep voorerf Goed

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm

Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Woonhuis Straat Evenwijdig Samengesteld, waarbij rechter deel hoofdvolume terugligt ten opzichte van linkerdeel en goothoogten aldaar verschillen 2 Schilddak met flauwe dakhelling Gesmoorde plat-Friese pan Baksteen (geel) Nieuwe Bouwen Asymmetrisch ingedeelde gevels waarbij hoogte van positionering van vensters individueel bepaald is en ook grootte en richting (overwegend liggend) verschillend zijn; oorspronkelijk inpandige garage (toegang in linkerzijgevel, situatie tot 1979); verspringende goothoogten; ruime dakoverstekken; gemetselde schoorsteen; rechts balkon met ijzeren balustrade, die aan de achterzijde doorloopt als een langgerekt balkon.

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld

Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting)

Afleesbaarheid/herkenbaarheid Zeldzaamheid

Vanwege de ligging binnen een van rijkswege beschermd dorpsgezicht, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg’; vanwege de beeldondersteunende ligging; als onderdeel van de bebouwingsstructuur van vrijstaande landhuizen en villa’s Vanwege de plaats die dit huis inneemt in het oeuvre van architectenbureau Brinkman & Van der Vlugt als enige opdracht in Wassenaar; als voorbeeld van een huis in de stijl van het Nieuwe Bouwen Als onderdeel van, als uitdrukking van en als herinnering aan de ontwikkelingsgeschiedenis van Wassenaar en als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van Nieuw Wassenaar in het bijzonder Vanwege de gaaf bewaarde hoofdvorm en het vrijwel gaaf bewaarde, eigentijdse en typerende materiaalgebruik en detaillering Als herkenbaar voorbeeld van een huis in de stijl van het Nieuwe Bouwen Als vrij zeldzaam voorbeeld van een huis in de stijl van het Nieuwe Bouwen in Wassenaar

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Bremhorstlaan 17;19 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Nvt Wonen Dubbel woonhuis 5 Woonhuis, erfafscheiding (twee keer twee hekpijlers) 1935 F. van Lissen Over Nieuw Wassenaar In de jaren twintig van de 20ste eeuw kwam een nieuwe woonwijk tot stand, die Nieuw Wassenaar genoemd werd en ook wel bekend staat als Wassenaar zuid. De wijk wordt begrensd door de Van der Oudermeulenlaan/StoeplaanWittenburgerlaan-Zijdeweg-Rijksstraatweg. De buurt kent een aantal rechte, noord-zuid gerichte wegen, waaronder de Bloemcamplaan/Groot Hoefijzerlaan en min of meer oost-west gerichte slingerende lanen, zoals de Kerkeboslaan, Bremhorstlaan en Teylingerhorstlaan. De eerste laan refereert naar het aldaar gelegen bos dat in bezit was van de Hervormde Kerk te Wassenaar. De laatste laan refereert naar de afgebroken boerderij Teylingerhorst, die in de 15de eeuw in bezit was van Lucas van Teylingen, auditeur van de Rekenkamer. Deze hoeve was naamgever voor de gelijknamige buitenplaats Teylingerhorst, waarvan de Teylingerhorstlaan de oprijlaan was. Huize Teylingerhorst werd in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd en vervolgens afgebroken. Ook de naam Bloemcamp verwijst naar een voormalige buitenplaats. In 1924 het wegenplan voor Nieuw Wassenaar ingediend en strikte bouwregels voor de villa’s en landhuizen werden geformuleerd. De meeste landhuizen stammen uit de jaren dertig en liggen aan de Kerkeboslaan, Bremhorstlaan en Teylingerhorstlaan.

De rest van de wijk bestaat vooral uit twee en meer onder-een-kap-woningen voor de middenstand. Over de automobielcultuur in Wassenaar De bouw van vrijstaande garages – al dan niet met chauffeurswoning – was in Wassenaar al heel ste vroeg gebruikelijk. Al vanaf het begin van de 20 eeuw werden in plaats van koetshuizen garages met chauffeurswoningen gebouwd – mogelijk is deze garage annex chauffeurswoning op Rijksstraatweg 554 (het huidige adres) uit 1905 zelfs het eerste voorbeeld. Een ander voorbeeld is de automobielgarage met chauffeurswoning op Schouwweg 29 van de buitenplaats Ter Veken uit 1911 of de garage annex chauffeurswoning van

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

Maarheeze uit 1914 op Rijksstraatweg 669. Daarnaast werden al vroeg in relatief veel projecten garages aan de woningen gebouwd en geïntegreerd in het ontwerp, zoals bij de dubbele middenstandswoningen aan de Prinses Marielaan 11-13 uit 1929 (aan nummer 11) of het landhuis Hertelaan 1 uit 1928. Bovendien werden inpandige ‘drive-in-garages’ gerealiseerd – niet alleen bij villa’s en landhuizen, zoals bijvoorbeeld Sophialaan 1 uit 1934, maar ook bij middenstandswoningen –, zoals Teylingerhorstlaan 19-21 uit 1932. Het landhuis Van der Oudermeulenlaan 5 uit 1930 behoort tot de vroegste voorbeelden van drive-in-garages in Wassenaar, net als de drive-in-garages met bovenwoningen aan de Korenlaan 21 en Molenweg 28 uit 1926. Hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Ja De Bremhorstlaan heeft een zeer rijke scharkering van positionering van de bebouwing qua rooilijn, hoofdvormen en kavelafmetingen. Bremhorstlaan 17-19 past daarin Vrijstaand dubbel woonhuis temidden van tuin en erf Dubbele auto-oprit met gebogen oprijlaan In relatie tot overige bebouwing op een gemiddelde afstand van de weg Goed

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Dubbel woonhuis, ontworpen als een landhuis Straat Evenwijdig (Vrijwel) vierkant grondvlak met diverse uitbouwen onder plat - en zadeldak 1 Zadeldak, met aan voorzijde uitgebouwd deel met puntgevel en steekkap Gesmoorde Hollandse pannen Baksteen (geel) Diverse eigentijdse stijlinvloeden Centraal twee drive-in garages met rondboogvormige inrijdeuren afgesloten met dubbele rollaag; vooruitgeschoven entreeportiek met steekkapje en geblokte kolommen en terracottatableau; hoge kap waardoor volwaardige kapverdieping aanwezig is; links uitbouw onder plat dak en uitbouw over twee lagen met kapje; stalen ramen met greès lekdorpels; houten windveren

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013