Bijlage 3. Bijlage D

Architectonische kenmerken Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm

Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur

Adriaan Pauwstraat Evenwijdig Staafvormig; hoekwoningen zijn groter, hoger en risaleren 1, op hoeken 2 Zadeldak met in het midden een steekkap ter plaatse van puntgevel, zadeldaken van hoekwoningen hogere nok Rode Hollandse pannen Baksteen Traditioneel met eigentijdse invloeden Erkers, rondboogvormige portieken met rondboogvormige deuren; gemetselde schoorstenen; 1 huis (midden) risaleert en heeft een tuitgevel en steekkap

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en

Vanwege het stedebouwkundige concept waarbij

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

bebouwingsbeeld Architectuurhistorische waarde Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting)

het samenspel tussen plantsoen en hoofdvorm van belang is Als karakteristiek voorbeeld van een rijtjeswoning uit het Interbellum Als onderdeel van, als uitdrukking van en als herinnering aan de ontwikkelingsgeschiedenis van Wassenaar Vanwege de gaaf bewaarde stedebouwkundige setting en de hoofdvorm en redelijk gaaf bewaarde materialen en detaillering

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Adrianastraat 1-5, Adrianastraat 2, Louisestraat 2-30, Louisestraat 1-17, Het Kerkehout 8-34 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde

Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Nvt Wonen Woningbouwcomplex Zes woningbouwblokken, complex met twee woningbouwblokken aan beide zijden van de Louisestraat, één groot blok aan de evenzijde (zuidzijde) van Het Kerkehout en een blok aan de Adrianastraat Totaal zes blokken behorend tot woningbouwcomplex 1919 A. Broese van Groenou Zes blokken tot stand gekomen in opdracht van de Wassenaarse woningbouwvereniging en naar ontwerp van Broese van Groenou, in totaal 41 woningen en twee winkels; op Louisestraat 3 was van 1937-1972 een wasserij gevestigd. De Adrianastraat is vernoemd naar de vrouw van de eerste voorzitter van de bouwstichting, huisarts F. van Praag, namelijk Adriana van der Werf. De Louisestraat is vernoemd naar de echtgenote van burgemeester jhr. B.Ph.S.A. Storm van ’s Gravesande, Louise Charlotte van Steijn. Het Kerkehout was de oorspronkelijke oprijlaan naar boerderij De Kerkewoning, straat na 1915 aangelegd en vanaf 1920 Het Kerkehout genoemd. Over de woningbouwstichting/Kerkehout In 1912 werd op initiatief van burgemeester jhr. B.Ph.S.A. Storm van ’s Gravesande de Wassenaarsche Bouwvereeniging opgericht. Deze vereniging was de eerste woningbouwvereniging van Wassenaar; in 1919 volgde de Woningbouwvereniging St. Willibrordus, opgericht door de r.-k. Volksbond. Onder de bestuursleden van de Wassenaarsche Bouwvereeniging van het eerste uur bevonden zich de architecten A.

Broese van Groenou (secretaris) en J.Th. Wouters (vice-voorzitter). De noodzaak voor de bouw van goedkope, maar goede woningen werd acuut door de ontwikkeling van de villaparken op de voormalige buitenplaatsen. In 1913 kon 3,5 hectare grond aangekocht worden naast de begraafplaats van Kerkehout; de eerste plannen van Broese van Groenou werden echter niet uitgevoerd vanwege de Eerste Wereldoorlog. In 1915 werd grond aangekocht die gebruikt zou worden voor de aanleg van de ontsluitingsweg Het Kerkehout. In 1919 ging het eerste project in Kerkehout van start met de woningen aan Het Kerkehout, Adrianastraat en Louisestraat; alle woningen werden voorzien van gas, elektriciteit en stromend

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

water.

Waardering cultuurhistorische waarde

Over de architect Architect Ir. Adolf (Dolf) Broese van Groenou (1880-1961) was van 1912 tot 1915 secretaris van de Wassenaarsche Bouwvereeniging was. Hij bouwde voornamelijk landhuizen en villa’s, waarbij vaak (aangetrouwde) familieleden als opdrachtgever optraden, zoals het als rijksmonument beschermde landhuis Duinauwe voor zijn schoonmoeder R.J. Holle-Motman in 1908. Hij bouwde zijn eigen woonhuis op de Groen van Prinstererlaan 1. Zijn woonhuisontwerpen tot ongeveer 1920 vertonen een speelse combinatie van Berlagiaanse invloeden met elementen van de Tudorlandhuisstijl. In zijn relatief kleine oeuvre nemen de arbeiderswoningen in Oostdorp en Kerkehout uit de periode 1913-1919 een opvallende plaats in. Behalve in Wassenaar ontwierp hij ook voor tuindorp ’t Lansink in Hengelo (O) in opdracht van De Hengelosche Bouwvereniging, Gebr. Stork N.V., Dikkers en Co. en Nederlandsche katoenspinnerij De Monchy. ’t Lansink uit 1911 behoort samen met Heyplaat te Rotterdam tot de oudste tuindorpen van Nederland. De eerste fase van de sociale woningbouw van Oostdorp uit 1913 past ook in dit rijtje. Zijn voorliefde voor aansprekende details maakte Broese van Groenou een dure architect voor een woningbouwvereniging. Bovendien ontving hij een stevig honorarium voor zijn tekeningen.

Maar liefst twintig plannen die hij in 1917 maakte voor Kerkehout bleven vanwege de hoge bouwkosten onuitgevoerd. Hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Karakteristieke ligging – complexonderdelen ten opzichte van elkaar Karakteristieke ligging – tuin en erf

Ontsluiting Rooilijn

Ja Ligging aan Het Kerkehout, Adrianastraat en Louisestraat en op de hoeken met de Jacobastraat en de Johannastraat; aangrenzend aan projecten uit jaren twintig van architect Granpré Molière aan Adrianastraat en Louisestraat Langgerekte stroken, evenwijdig aan straten met verbijzonderingen op de straathoeken en in centrale ‘poortgebouw’ aan Het Kerkehout Overwegend direct aan de straat gelegen of met zeer ondiepe groenstrook; Louisestraat 14-30 iets verder terug gelegen vanaf de straat en met ondiepe voortuinen; achtertuinen Aan straatzijde In rooilijn van straat, waarbij blokken aan de Louisestraat licht verspringen ten opzichte van

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

elkaar Goed

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm

Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl

Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Woningbouwblokken (rijtjes woningen) Straat Evenwijdig aan straat Staafvormig 1 Zadeldak; steekkappen; wolfseinden bij blok Adrianastraat; schilddak bij centrale deel van het blok Het Kerkehout, bestaande uit winkels met woningen van twee bouwlagen Rode Hollandse (beton)pannen Baksteen Traditioneel-ambachtelijk; aan Louisestraat twee blokken aan onevenzijde met invloed Engelse landhuisstijl Opgaand werk verlevendigd met vlechtingen, uitgemetselde schouderstukken, horizontale lagen in staand verband boven deuren en vensters rollaag gecombineerd met een segmentboogvormige koppenlaag; centrale deel van Het Kerkehout met rondboogvormige winkelruiten en entreeportalen, voorzien van drie koppenlagen en in het midden een rondboogvormige poort; ramen, kozijnen, deuren, gootlijsten en –klossen in hout, lekdorpels in (vorm)baksteen, deuren met bovenlichten, dakkapellen met lessenaarsdak Blokken aan de onevenzijde Louisestraat: Plint grijsgeschilderd, opgaand werk in baksteen gepleisterd en lichtgeel geschilderd; bakstenen lekdorpels, houten deuren met houten luifels, hangend aan ijzeren draagstangen, puntgevels met houten beschot, houten, roedenverdeelde ramen

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld

Object: ensemblewaarde

Architectuurhistorische waarde

Vanwege de beeldbepalende waarde aan de genoemde straten en als beelddragers van Kerkehout; vanwege de ligging binnen een van rijkswege beschermd dorpsgezicht, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg’ Vanwege de samenhang, zowel in visueel als in stedenbouwkundig opzicht van de complexonderdelen onderling en vanwege de rol van het complex binnen de wijk Als onderdeel van en vanwege de betekenis voor

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting) Afleesbaarheid/herkenbaarheid

het oeuvre van A. Broese van Groenou; vanwege de vrijwel gaaf bewaarde hoofdvorm, eigentijds en typerend materiaalgebruik en redelijk gaaf bewaarde detaillering Als onderdeel van, als uitdrukking van en als herinnering aan de ontwikkelings- en bewoningsgeschiedenis van Wassenaar en de typologische en sociaal-culturele ontwikkeling in het bijzonder; als onderdeel van en ter herinnering aan de geschiedenis van de Wassenaarsche Bouwvereeniging (nu: Wassenaarse Bouwstichting); vanwege de sociaal-culturele en functionele samenhang van de sociale woningbouw in Kerkehout; als eerste project in Kerkehout van de woningbouwvereniging In hoofdvorm en in detaillering redelijk gaaf bewaard Vanwege de herkenbaarheid als sociale woningbouw

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Adrianastraat 20-26;41-45, Mariastraat 1-23, 2-26, Louisestraat 32‑66, 19‑41 en Johannastraat 2, 1-19 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde

Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Nvt Wonen Woningbouwcomplex 14 woningbouwblokken Twee woningbouwblokken aan de Adrianastraat; twee woningbouwblokken aan de Johannastraat ; zes blokken aan de Louisestraat; vier blokken aan de Mariastraat NB. Johannastraat 2 is de hoekwoning naast Mariastraat 2 1928 Granpre Moliere; Verhagen & Kok Derde project in Kerkehout naar ontwerp van architectenbureau Granpré Molière, Verhagen & Kok. De Adrianastraat is vernoemd naar de vrouw van de eerste voorzitter van de bouwstichting, huisarts F. van Praag, namelijk Adriana van der Werf. De Mariastraat is genoemd naar de echtgenote van architect H. Fels, bestuurslid van 1915-1918 van de Wassenaarsche Bouwvereeniging, Maria Johanna Uckerman. Louisestraat is vernoemd naar de echtgenote van burgemeester jhr. B.Ph.S.A. Storm van ’s Gravesande, Louise Charlotte van Steijn. Louisestraat is vernoemd naar de echtgenote van burgemeester jhr. B.Ph.S.A. Storm van ’s Gravesande, Louise Charlotte van Steijn. De Johannastraat is genoemd naar Johanna Petronella Christina van der Pol, echtgenote van G.F. Verboog, Wassenaarse aannemer en van 1915 tot 1932 bestuurslid van de Bouwvereeniging. Over de woningbouwstichting/Kerkehout In 1912 werd op initiatief van burgemeester jhr. B.Ph.S.A. Storm van ’s Gravesande de Wassenaarsche Bouwvereeniging opgericht.

Deze vereniging was de eerste woningbouwvereniging van Wassenaar; in 1919 volgde de Woningbouwvereniging St. Willibrordus, opgericht door de r.-k. Volksbond. Onder de bestuursleden van de Wassenaarsche Bouwvereeniging van het eerste uur bevonden zich de architecten A. Broese van Groenou (secretaris) en J.Th. Wouters (vice-voorzitter). De noodzaak voor de bouw van goedkope, maar goede woningen werd acuut door de ontwikkeling van de villaparken op de voormalige buitenplaatsen. In 1913 kon 3,5 hectare grond aangekocht worden naast de begraafplaats van Kerkehout; de eerste plannen van Broese van

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Groenou werden echter niet uitgevoerd vanwege de Eerste Wereldoorlog. In 1915 werd grond aangekocht die gebruikt zou worden voor de aanleg van de ontsluitingsweg Het Kerkehout. In 1919 ging het eerste project in Kerkehout van start met de woningen aan Het Kerkehout, Adrianastraat en Louisestraat naar ontwerp van architect Broese van Groenou; alle woningen werden voorzien van gas, elektriciteit en stromend water. In 1922 volgde een tweede project naar tekeningen van gemeentearchitecten Beijersbergen en Bontenbal; in 1928 het derde. De bouwblokken zijn op een voor Granpré Molières typerende wijze niet evenwijdig en niet haaks ten opzichte van elkaar gesitueerd, waardoor gerende straten en wigvormige restruimten ontstaan. Dit heeft hij ook in zijn woningbouw voor Oostdorp toegepast. Ook in de architectuur zijn er grote overeenkomsten met het project in Oostdorp. Over de architect: architectenbureau Granpré Molière, Verhagen & Kok Marinus Jan Granpré Molière (Oudenbosch 1883 - Wassenaar 1972) startte zijn carrière bij onder meer de Dienst Gemeentewerken van Rotterdam en rijksbouwmeester C.H. Peters. In 1916 richtte hij zijn eigen bureau op met P. Verhagen, waarbij A.J.Th. Kok zich in 1919 aansloot.

Het toonaangevende architectenbureau Granpré Molière, Verhagen en Kok uit Rotterdam hield zich ook bezig met volkshuisvestingvraagstukken en maakte vele stedenbouwkundige (wederopbouw)plannen voor steden, dorpen en uitbreidingswijken. In 1916 startte het nieuwe bureau met het ontwerp van tuindorp Vreewijk te Rotterdam. In de periode van 1928 tot 1938 ontwierp het bureau woningbouw voor de Wassenaarsche Bouwvereeniging in Oostdorp en Kerkehout. Het bureau verwierf ook enkele opdrachten voor vrijstaande woonhuizen in Wassenaar, zoals aan de Jagerslaan 11 in 1920 en Prins Frederiklaan 28 in 1922. Granpré Molière was een invloedrijke architect, stedenbouwer en theoreticus. Hij was van 1924 tot 1953 hoogleraar van de afdeling Bouwkunde aan de TU Delft en heeft vanuit deze positie dertig jaar lang een grote invloed gehad op de vorming van nieuwe architecten. Hij was de spil van de bouwstijl bekend als de Delftse School, die genoemd is naar de school die Granpré Molière in Delft maakte met zijn architectuuropvattingen. Het tijdvak van de Delftse School loopt dan ook parallel met het hoogleraarschap van architect Granpré Molière aan de TU te Delft. Delftse Schoolarchitectuur is een substroming van het

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

Traditionalisme, waaronder ook de Bossche School valt. De stijl kenmerkt zich door traditionalistische vormgeving en materiaalgebruik en toepassing van klassieke en inheemse elementen. Plattelandsbouw vormt een belangrijke inspiratiebron. Deze bouwstijl is voor iedereen herkenbaar als ‘Hollands’ en refereert aan traditionele waarden. Het zadeldak speelt hierin een hoofdrol, als typisch Hollands dak, maar ook de voorkeur voor Hollandse pannen en metselverbanden uit de Middeleeuwen, zoals kettingverband, passen in deze bouwtraditie. Hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Karakteristieke ligging – complexonderdelen ten opzichte van elkaar Karakteristieke ligging – tuin en erf

Ontsluiting Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Ja In totaal 14 bouwblokken die aan weerszijden van de straat gelegen zijn en aan het wigvormige plein tussen Mariastraat-Johannastraat en Adrianastraat Niet haaks en evenwijdig waardoor gerende straten en een wigvormige plein zijn ontstaan Overwegend met voor - en achtertuin; enkele blokken via poortjes (gemetseld, gedekt met pannen) met elkaar verbonden Vanaf de straat, grondgebonden woningen Zowel in rooilijn als verspringend; ook terugspringende hoekvolumes Goed

Architectonische kenmerken Type

Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Sociale woningbouw, geschakeld in langgerekte bouwblokken; in terugspringende delen (Johannastraat) garage en/of winkel Straat Evenwijdig aan straat Staafvormig 1 Zadeldak Rode Hollandse (beton)pannen Baksteen Traditionalisme Sober en doelmatige vormgeving met hoge zadeldaken met forse schoorstenen; ongelijke gevelhoogte en daardoor ongelijke goothoogten; dakkapellen met platte daken; entreedeuren met laddervenster; ramen, deuren doorgaans vernieuwd; houten gootlijst, -klossen en overstekken.

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld

Object: ensemblewaarde

Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting)

Afleesbaarheid/herkenbaarheid

Vanwege de beeldbepalende waarde aan de genoemde straten en als beelddragers van de wijk Kerkehout; vanwege de ligging binnen een van rijkswege beschermd dorpsgezicht, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg’ Vanwege de samenhang, zowel in visueel als in stedenbouwkundig opzicht van de complexonderdelen onderling en vanwege de rol van het complex binnen de wijk als onderdeel van en vanwege de betekenis voor het oeuvre van het architectenbureau Granpré Molière, Verhagen & Kok en vanwege de toonaangevende rol die dat architectenbureau in de Nederlandse architectuur in de ontwikkeling van het Nederlandse tuindorp heeft gespeeld; vanwege de vrijwel gaaf bewaarde hoofdvormen, en redelijk gaaf bewaarde detaillering; als uitdrukking van de sobere traditionalistische stijl van Granpré Molière als onderdeel van, als uitdrukking van en als herinnering aan de ontwikkelings- en bewoningsgeschiedenis van Wassenaar en de typologische en sociaal-culturele ontwikkeling in het bijzonder; als onderdeel van en ter herinnering aan de geschiedenis van de Wassenaarsche Bouwvereeniging (nu: Wassenaarse Bouwstichting); vanwege de sociaal-culturele en functionele samenhang van de sociale woningbouw in Kerkehout In hoofdvorm en in detaillering redelijk gaaf bewaard; in stedenbouwkundig opzicht zeer gaaf bewaard Vanwege de herkenbaarheid als sociale woningbouw

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Ammonslaantje 3, MOB-complex Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde

Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Waardering cultuurhistorische waarde

Mobilisatie (MOB)-complex Militair Mobilisatiecomplex Meer dan 30 Uit 1940 zeven munitiemagazijnen (gebouw M); 19 algemene magazijnen voor opslag van voertuigen (gebouw L) uit 1940 en 1952; twee transformatorhuisjes uit 1951; een portiersloge uit 1951; een wachtgebouw uit 1953; een voertuigenwasplaats uit 1940 (met smeerbrug uit 1960). De overige gebouwen, waaronder benzinemagazijnen, dateren van 1960 en later. De laatste bouwfase stamt uit 1992. 1940-1953 Onbekend Mede vanwege de vroege aanleg heeft Maaldrift een negen op een schaal van tien als waarderingscijfer ontvangen in het nationale categoriaal onderzoek uit 2007, ‘Militair erfgoed CATEGORIAAL ONDERZOEK WEDEROPBOUW 1940-1965’, dat RACM (nu: RCE) heeft laten uitvoeren. Buiten het terrein ligt een O-paal nummer 25, een grenspaal van het ministerie van Oorlog, namelijk aan het fietspad Oude Trambaan (N52.148594/O4.426004) Zeer hoog nader onderzoek heeft in het kader van het actualiseren van het bestemmingsplan plaatsgevonden, gegevens in deze beschrijving zijn daaraan ontleend)

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke aanleg

Nee Het terrein van het Mobilisatieterrein ligt ingesloten tussen de bebouwing en de percelen langs Ammonslaantje en Maaldrift en het fietspad Oude Trambaan. De plattegrond van het terrein is nagenoeg rechthoekig, maar zijn de buitenranden wel grillig en meerhoekig doordat ze de achtererfgrenzen van de bebouwing aan het Ammonslaantje en de Maaldrift en bestaande wegenpatronen volgen. In het noordoosten ligt de camping Maaldrift en daar volgt de begrenzing van het MOB-complex het oorspronkelijke tracé van de Middelweg (van vóór de aanleg van de trambaan). Binnen deze vorm zijn een of meer rechthoekige, lusvormige wegen aangelegd, waaraan aan weerszijden en om en om de loodsen en magazijnen liggen. In het geval van Maaldrift gaat het om een enkelvoudige hoofdlus, dat wil zeggen één rondweg met daarachter, haaks daarop nog een lus. Door deze

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Ontsluiting Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

‘rondweg’ en door de laad- en loshavens voor de magazijnen is het vrachtverkeer verzekerd van een onbelemmerde doorgang. Bij een standaardcomplex liggen de gebouwen met hun lange zijde aan de (lusvormige) rondweg, maar bij Maaldrift is sprake van gridvorming. Hierbij liggen de magazijnen in rijen schuin ten opzichte van de weg, waardoor een specifiek, regelmatig patroon, een grid, ontstaat. Dit is doorgaans het geval bij munitiemagazijncomplexen. In de complexen waar rupsvoertuigen werden opgeslagen, moest tevens een gesloten circuit aanwezig zijn om tanks de voorgeschreven periodieke testritten te laten uitvoeren. Ook bij Maaldrift is er een testbaan, voorzien van een specifieke ondergrond met asfalt. Vanwege het ontploffingsgevaar zijn de munitiemagazijnen elk afzonderlijk omgeven door een talud en greppels. De terreinen rondom de magazijnen zijn begroeid met een rijke scharkering aan loofhout, waaronder els, abeel, eik, es, esdoorn, lijsterbes, meidoorn. Dit bepaalt in hoge mate het groene karakter van het huidige complex. Om het gehele terrein loopt net als elders een afrastering, waarin (eveneens standaard) nog een extra uitgang, namelijk bij de Maaldrift, is opgenomen. Buiten de afrastering bouwde men een woning voor de beheerder en zijn gezin (bij de ingang aan de zijde Ammonslaantje).

Twee entrees: bij Ammonslaantje 3 en bij Maaldrift 7c Vanaf de Oude Trambaan en vanaf Maaldrift zijn diverse gebouwen waarneembaar

Architectonische kenmerken Type Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dak Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur

Gebouw M / munitiemagazijn Staafvormig 1 Zadeldak (flauwe kap) Beton Beton, witgeschilderd Functioneel Ventilatieopeningen op dak; rechtgesloten dubbele en enkele deuren

Type Oriëntatie (voorgevel gericht op)

Gebouw KW / wachtgebouw Met langsgevel aan Maaldrift; entree gericht op terrein Evenwijdig aan Maaldrift Staafvormig 1 Zadeldak (flauw) Onbekend Baksteen

Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Stijl Kenmerken exterieur

Functioneel/Traditioneel Hoog opgemetselde schoorsteen; aan lange zijde lopen muurdammen per travee door en geveldelen met vensters liggen terug; ruim dakoverstek

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld Landschappelijk: ensemblewaarde in landschappelijke hoofdstructuur Object: ensemblewaarde Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde Gaafheid

Afleesbaarheid/herkenbaarheid

Zeldzaamheid

Vanwege de aanleg in gridvorm Vanwege het karakter van in het groen ingepakte bebouwing binnen een functionele aanleg van wegen, wallen en greppels Vanwege de hoge ruimtelijk-functionele relatie tussen de complexonderdelen onderling Vanwege de karakteristieke gebouwen, waaronder munitiegebouwen en vanwege het uitgesproken sobere en doelmatige, ofwel militaire karakter van de gebouwen Als voorbeeld van een van de twee MOBcomplexen, die in Zuid-Holland aangelegd zijn Vanwege de zeer hoge gaafheid van zowel de aanleg als de stedebouwkundige structuur/de aanleg Vanwege de zeer hoge herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie zowel in aanleg als in gebouwen; vanwege de afleesbaarheid van de functies van de gebouwen Vanwege de gridvormige aanleg die zeldzaam is bij MOB-complexen en vanwege de vroege aanleg, namelijk van vóór 1952 (landelijke vergelijking)

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Ammonslaantje 15 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Nvt Wonen Arbeiderswoning 1 Woonhuis 1923 A. Bontenbal Het Ammonslaantje kent een slingerend verloop, dat al ten minste vóór 1830 aanwezig is. Over de architect Arie Bontenbal (1896-1972), geboren te Bleijswijk, werd opgeleid als bouwkundig tekenaar. In 1921 werd hij tijdelijk tekenaar van de chef Gemeentewerken van Wassenaar. Een van zijn eerst eigen ontwerpen was een bollenschuur (1923) achter een bestaand woonhuis aan Oostdorperweg 159. Ondanks aangebrachte wijzigingen en opname in een bedrijfspand verwijst de schuur nog steeds naar de bloembollencultuur in het agrarische verleden van Wassenaar. Als lid van de Nederlandse Protestanten Bond ontwierp hij in 1924 aan de Lange Kerkdam 46 een kerk voor dit genootschap. Het gebouw kreeg een eenvoudige hoofdvorm met een hoog leien gedekt zadeldak; het is sterk verbouwd. In 1926 volgde de benoeming tot gemeentearchitect van Wassenaar, hetgeen betekende dat Bontenbal tot 1945 alle openbare gebouwen in de gemeente zou ontwerpen. Zo kwam in 1926 op de hoek Johan de Wittstraat / Van Zuylen van Nijeveltstraat een politiebureau annex brandweerkazerne van zijn hand tot stand. Het was een complexe opgave. Het gebouw moest behalve het politieonderkomen en een lijkenhuisje, ook twee bovenwoningen, een garage en een slangentoren voor de brandweer omvatten. Het fraai gedetailleerde ensemble werd afgebroken.

Aan de Araweg 8 kwam in 1927 een vier-klassige ULO-school naar ontwerp van Bontenbal tot stand. Ook dit werk werd afgebroken: het vrij gesloten gebouw moest plaats maken voor woningbouw. In 1931/32 ontwierp Bontenbal de Christelijke Fröbelschool aan de Johan de Wittstraat. In hetzelfde jaar ontwierp hij ook een (eveneens afgebroken) dubbele school voor christelijk en openbaar onderwijs met elk zes lokalen aan de Bloemcamplaan in het nieuwe villapark Nieuw Wassenaar. De christelijke school vereiste

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

speciale gemeentelijke toestemming. De lange kavellengte maakte twee afzonderlijke hoofdingangen en speelplaatsen mogelijk. Beeldbepalend was de sterkte ritmering van de raamopeningen, die naar gelang het gebruik in de achterliggende ruimte verschillende afmetingen toonden. Daarnaast was de zorgvuldige detaillering typerend. Een jaar later kwam een acht lokalen tellende openbare school, de Europaschool (nu woongebouw) tot stand, op de hoek Johan de Wittstraat / Van Zuylen van Nijeveltstraat – schuin tegenover het politiebureau annex brandweerkazerne. Ook bij dit gebouw bepaalde de ritmering van de raamopeningen in sterke mate het beeld het beeld. Bontenbal had ook grote belangstelling voor bouw van landhuizen. Hij ontwierp er verschillende, in Wassenaar maar ook in Aerdenhout, Oosterbeek, Arnhem, De Steeg en Bussum. Met zijn talloze beschrijvingen van voorbeelden en van eigen werk in het Weekblad voor het landhuis Onze Tuinen met Huis en Hof leverde hij een belangrijke bijdrage van het verspreiden van de zogeheten nieuwe landhuisarchitectuur. Ongeveer twintig artikelen waren gewijd aan Wassenaarse villa’s en landhuizen.

Behalve aan functionele en situationele aspecten, zoals indeling van het perceel en ligging van huis en garage, besteedde hij ook aandacht aan praktische zaken als de vloerbedekking in badkamer, de toepassing van radiatoren in het huis, de verwarming van garages, de inrijhekken en de honden- en duivenhokken op het terrein. Samen met H. van der Kloot Meijburg schreef hij de publicatie Landelijke Bouwkunst, deel 1: Kleine landhuisjes En Andere Eengezinswoningen; Deel 2: Openbare gebouwenscholen, Raadhuis, Kerkje Enz,. (Amsterdam 1928-1929). Na de Tweede Wereldoorlog ontwierp Bontenbal in Wassenaar zowel het Bevrijdingsmonument aan de Lus (1945-1946) als het Wilhelminamonument (1950) aan de Kerkstraat (hoek Storm van ’s-Gravesandeweg). Zijn meeste aandacht ging echter uit naar het herstel van de verwoeste boerderijen in Zeeland en de Wieringermeer. Bontenbal bleef tot zijn pensionering architect bij de Rijksgebouwendienst. Hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Nee Onderdeel van vrijstaande doch dicht aaneengebouwde bebouwing; smalle, langgerekte kavels

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Karakteristieke ligging – landschappelijk Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Voorzijde open weiland; achter aangrenzend aan MOB-complex Voor- en achtertuin Via voortuin Licht verspringende, met de kromming van de weg meelopende rooilijn waarin pand zich voegt Goed

Architectonische kenmerken Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Ammonslaantje Haaks Staafvormig 1½ Zadeldak Gebakken pannen (rood) Baksteen Traditionalisme Steil zadeldak; schouders van puntgevel; dubbele rollagen; uitgemetselde hoekoplossingen (steunbeer)

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische- en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld Object: ensemblewaarde Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting) Afleesbaarheid/herkenbaarheid

Zeldzaamheid

Vanwege de beeldondersteunende ligging en de samenhang met de bebouwingsstructuur Als onderdeel van de vrijstaande doch aaneengesloten bebouwing Vanwege de sobere, binnen bouwstijl typerende architectuur met karakteristieke materialen en detaillering; vanwege het belang binnen het oeuvre van de lokale architect A. Bontenbal (onder meer van Fröbelschool Joh. de Witstraat 33 uit 1932); als onderdeel van de oudste bebouwing van Ammonslaantje (samen met de huisnummers 16 en 17) Als voorbeeld van een kleine woning; als herinnering aan, als uitdrukking van en als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van Ammonslaantje/Maaldrift Vanwege de gaaf bewaarde hoofdvorm en vrijwel gaaf bewaarde materiaalgebruik en detaillering Vanwege de afleesbaarheid van de oorspronkelijke functie en de herkenbaarheid als ste eenvoudig huis uit eerste kwart 20 eeuw Vanwege het relatief lage aantal kleine woonhuizen uit het Interbellum in Wassenaar dat cultuurhistorisch waardevol is en als enige woonhuis in Maaldrift met de status cultuurhistorisch waardevol – hoog

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Ammonslaantje 16,17 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

De witte raaf (nr. 16) Wonen Dubbel woonhuis 1 Dubbel woonhuis 1917 M.E. van de Wall Het Ammonslaantje kent een slingerend verloop, dat al ten minste vóór 1830 aanwezig is. Een van de eerste woningen aan het Ammonslaantje en een vroeg werk van de architect. Diverse aanbouwen aan achterzijde. Over de architect Marinus Emmerikus van de Wall (1883 - 1976) doorliep de middelbare school in Den Haag en studeerde in 1911 af aan de Technische Hogeschool in Delft als bouwkundig ingenieur. Aanvankelijk was zijn studierichting Civiel, maar na een studiereis door Engeland raakte hij zo gefascineerd door de landhuizen daar, dat hij omzwaaide naar Bouwkunde. Buiten wonen en werken was zijn ideaal en een aanbieding om bij een dienst voor Gemeentewerken te komen werken sloeg hij dan ook af om zich in 1913 als architect in Wassenaar te kunnen vestigen. Hij specialiseerde zich vanaf dat moment in het ontwerpen van villa’s en landhuizen. Hij bouwde vooral in Wassenaar: van 1912 tot ver in de jaren vijftig. Daarnaast ontwierp hij villa’s in Voorburg, Rotterdam en zelfs in Engeland. In totaal zijn er van zijn gedurende ruim veertig jaar gerealiseerde werken nog bijna veertig huizen in Wassenaar behouden die op de lijst met cultuurhistorisch waardevolle bebouwing van de gemeente zijn opgenomen (GIP-lijst).

Twee huizen zijn beschermd als rijksmonument: villa Baldershage uit 1915 aan de Duinweg 14 en Schakenburg aan de Raadhuislaan 1 uit 1923. Hij was een van de eerste architecten die villa’s ontwierp in De Kieviet. Villa Ebby uit 1912 aan de Duinweg 20 tekende hij voor zichzelf; het was het allereerste huis in De Kieviet. In 1915 volgden Iepenlaan 4 en Duinweg 14. Het oorspronkelijke ontwerp voor de Auberge De Kieviet (1917) is ook van zijn hand. Ook ontwierp hij verscheidene huizen langs de Groot Haesebroekseweg, waaronder behalve nummer 21 en 19 huisnummer 43, 59 en 61. Zijn overige werken zijn voornamelijk in Groot

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

Haesebroek en Nieuw Wassenaar gelegen, waaronder een van zijn laatste werken op Van Calcarlaan 34 uit 1955. Van de Wall liet zich inspireren door de stijl van de Engelse ‘cottages’ en probeerde de Engelse cottagestijl in zijn landhuizen hoog te houden. Hij was het niet altijd eens met variaties daarop. De villa’s van Van de Wall hebben een aantal karakteristieke detailleringen die als signatuur beschouwd mogen worden. Een voorbeeld van typerende detailleringen is een groepje - meestal negen - uitstekende bakstenen in vorm van een vierkant in de voorgevel. Een ander terugkerend detail is een tweetal elkaar twee maal kruisende lijnen waardoor een ruitvorm ontstaat, waarin soms het bouwjaar is vermeld. Ook de met siermetselwerk uitgevoerde, prominente schoorstenen zijn een terugkerend thema in zijn werk, net als de toepassing van Tudorbogen in de garagedeuren en in het interieur. Hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Karakteristieke ligging – landschappelijk Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Nee Onderdeel van vrijstaande doch dicht aaneengebouwde bebouwing; smalle, langgerekte kavels Voorzijde open weiland; achter aangrenzend aan MOB-complex Voor- en achtertuin; smal zijerf Links/rechts van percelen Licht verspringende, met de kromming van de weg meelopende rooilijn waarin pand zich voegt Goed

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm

Materialen dakbedekking Materialen gevels

Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Dubbel woonhuis Straat Nvt (samengesteld dak) Samengesteld 1 (hoog opgetrokken gevels) Zadeldak evenwijdig aan straat met twee kappen haaks daarop (woningen hebben puntgevel aan voorzijde; daken komen met zakgoot bij elkaar) Rode Hollandse pannen Baksteen, gepleisterd met zwart geschilderde plint en wit opgaand werk; lekdorpels, gevelbeëindiging en ontlastingsbogen in schoon werk Invloed overgangsarchitectuur Gemetselde stoep en vaste bloembakken; rondboogvormige entree met rondboogvormige ontlastingsboog en houten deur; schuine ‘steunberen’ als afsluiting voorgevel; luiken in

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

kleur en detaillering zoals deuren Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting)

Afleesbaarheid/herkenbaarheid

Zeldzaamheid

Vanwege de beeldondersteunende ligging en de samenhang met de bebouwingsstructuur Vanwege de sobere, binnen bouwstijl typerende architectuur met karakteristieke materialen en detaillering; vanwege het belang binnen het oeuvre van de lokale architect M.E. van de Wall; als onderdeel van de oudste bebouwing van Ammonslaantje Als voorbeeld van een klein dubbel woonhuis; als herinnering aan, als uitdrukking van en als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van Ammonslaantje/Maaldrift Vanwege de vrijwel gaaf bewaarde hoofdvorm en redelijk gaaf bewaarde materiaalgebruik en detaillering Vanwege de afleesbaarheid van de oorspronkelijke functie en de herkenbaarheid als ste eenvoudig dubbel woonhuis uit eerste kwart 20 eeuw Vanwege het relatief lage aantal kleine woonhuizen uit het Interbellum in Wassenaar dat cultuurhistorisch waardevol is en als enige dubbele woonhuis in Maaldrift met de status cultuurhistorisch waardevol – hoog

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Ammonslaantje 40 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Waardering cultuurhistorische waarde

Nvt Agrarisch Langhuisboerderij 1 Langhuisboerderij 1879 Onbekend Gebouwd op plek voorganger (L-vormige boerderij). Op zelfde strandwal en ‘lijn’ gesitueerd de als nabijgelegen Maaldrift 3 (17 -eeuws woonhuis) en Maaldrift 5 (sterk verbouwde de boerderij uit laatste kwart 19 eeuw); gelegen in Huis ter Weerpolder; gevelsteen met tekst: “J.H. den Hollander, L. den Hollander 15 mei 1879”; oorspronkelijk achter stalgedeelte hooiberg, later schuur. Nu omringd en ingebouwd door diverse opstallen met en zonder kap, vrijstaand en direct belendend aan verlengde hoofdvolume. Maakt onderdeel uit van boerderijenlint tussen Rijksstraatweg en de Wassenaarse - /Zijlwatering. Aan Ammonslaantje 31 (ten zuiden van nummer 40, eveneens aan de westzijde van de weg) lag het ‘boerderijtje van Buitenlaar’ uit het midden van de de 19 eeuw, dat in 1998 gesloopt is. Het Ammonslaantje kent een slingerend verloop, dat al ten minste vóór 1830 aangewezig is. Zeer hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – landschappelijk

Karakteristieke ligging – complexonderdelen ten opzichte van elkaar Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Nee In de grotendeels met woningbouw bebouwde Huis ter Weerpolder, als een van de weinige bebouwingen aan de westzijde van het licht slingerende Ammonslaantje Nvt Omgeven door boerenerf en siertuin met diverse opstallen Meerdere ontsluitingen van erf Nvt Goed

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking

Langhuisboerderij Straat Haaks Staafvormig 1 Zadeldak met wolfseind Gesmoorde Hollandse pannen

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Baksteen Traditioneel-ambachtelijk Voorgevel met wolfseind; detaillering met schouderstukken en vlechtingen; toepassing van staafankers; symmetrische voorgevel met op begane grond vier vensters plus een blindvenster in het midden (met daarin gevelsteen) en op verdieping twee vensters met opnieuw een blindvenster in het midden

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Landschappelijk: ensemblewaarde in landschappelijke hoofdstructuur Object: ensemblewaarde

Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting) Afleesbaarheid/herkenbaarheid

Vanwege de karakteristieke ligging en beeldondersteunende waarde Vanwege de ruimtelijk-functionele en historische relatie met de overige overblijfselen van de agrarische bebouwing van Ammonslaantje/Maaldrift Vanwege de typerende indeling, materiaalgebruik en detaillering van de voorgevel en de herkenbaarheid van de oorspronkelijke hoofdvorm aan de rechtervoorzijde Als herinnering aan en als onderdeel van de geschiedenis van Maaldrift en de agrarische ontwikkelingsgeschiedenis van Wassenaar; als een van de overblijfselen van de agrarische bedrijvigheid langs Ammonslaantje Vanwege de herkenbaarheid van het hoofdvolume als agrarische bebouwing Herkenbaar als een van de weinige overblijfselen van het boerderijenlint tussen Rijksstraatweg en de Wassenaarse - /Zijlwatering

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Ammonslaantje bij 37 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Waardering cultuurhistorische waarde

Nvt Sport- en recreatie (zitelement) Veranda met berg- en stookkelder 1 Sportgebouw (veranda met berg- en stookkelder) 1928 J. de Haan Behorend bij sportcomplex met lawn-tennisbanen; gebouwd in opdracht van J.H. Verloop; tot het sportcomplex behoorde ook een overdekte tennisbaan, een badmintonbaan, een grasbaan, en een hockey- en zweefvliegterrein. Rond 1900 diende een deel van Maaldrift als exercitieterrein en schietbanen. In 1916 werd het noodvliegveld. Kort daarna ging de KLM het gebruiken als vliegveld; rond 1920 werden er vluchten gehouden. Al spoedig verhuisde de KLM echter naar Schiphol, omdat daar veel meer ruimte was. Inmiddels was op Maaldrift wel een hangar en andere voorzieningen gerealiseerd, die zich bevonden ter hoogte van de huidige tennisbanen en Ammonslaantje 37. De hangar werd na het vertrek van de KLM in gebruik genomen als tennishal en is in 1963 afgebrand. Over de architect Architect Jacob de Haan (geb. 1883 te Nieuwer Amstel) vestigde zich eind jaren 1920 in Rijksdorp. Hij bewoonde daar een huis van Gerrit Rietveld, dat in 1944 gesloopt is.

Hij was tevens aannemer en realiseerde in Wassenaar een groot aantal werken, waaronder het huis Backershagenlaan 60 uit 1924, het tennisclubgebouwtje bij Ammonslaantje 37 in 1928, het huis op Kievietslaan 25 uit 1931, Nassaulaan 13-15 uit 1936, de woningen Burchtplein 14a, 14b, Hoflaan 41 uit 1939 en Klein Persijnlaan 10 uit 1950. Hij was vanaf 1928 politiek actief en werd na zijn lidmaatschap van de Vrijzinnige Democratische Bond lid van de NSB. Tijdens de oorlog was hij directeur gemeentewerken en -bedrijven (1943-1945). Zeer hoog

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Nee Ligging tussen de tennisbanen van tennispark De Oude Eik Niet zichtbaar

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Architectonische kenmerken Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm

Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur

Tennisbanen Nvt, plat dak Vrijwel rechthoekige basis met hoge schoorsteen en uitgebouwde trappartij (tweede trappartij is verwijderd) 2 Lessenaarsdak Bitumen (waarschijnlijk) Beton / Baksteen Functionalisme Eenvoudig, kubistisch volume met oorspronkelijk op de onderbouw een pergola

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Object: ensemblewaarde

Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Gaafheid (verwachting) Afleesbaarheid/herkenbaarheid Zeldzaamheid

Als uitdrukking en als onderdeel van de ontwikkeling van het sportcomplex c.q. het tennispark Als voorbeeld van een sportgebouw uit het Interbellum; vanwege zijn typologische - en gebruiksgeschiedenis; vanwege de karakteristieke vorm met de hoge schoorsteen Als herinnering aan, als uitdrukking van en als onderdeel van de ontwikkelingsgeschiedenis van Wassenaar en van de geschiedenis van de sport in het bijzonder Vanwege de redelijk gaaf bewaarde hoofdvorm Vanwege de herkenbaarheid als bijzonder gebouwtype Vanwege de relatief hoge zeldzaamheid als een van de weinig overgebleven sportgebouwen van voor de WOII in Wassenaar

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Baljuwstraat 1-7, zie beschrijving Schoutstraat 2, 4, 1-11 Naam Oorspronkelijke functie Type Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen Waardering cultuurhistorische waarde

HTM-woningen Wonen Dienstwoningen, twee-onder-een-kap 1923 Onbekend HTM-woningen op Schoutstraat, Weijermanstraat, Baljuwstraat en Deijlerweg Hoog

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Berkenlaan 4 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Nvt Wonen Villa 2 Woonhuis met hekpijlers 1919 J. Mutters 1927 verbouwing: vergroting erker; 1940 verbouwing waarbij veranda bij woning is getrokken; garage in stijl vernieuwd in 1999; in 2000 pand sterk vergroot, geheel passend bij bestaande bouwstijl, onderdelen zoals schoorsteen voorzijde conform bouwstijl toegevoegd; twee gemetselde hekpijlers aan straat bij auto-oprit.

Over de Kieviet Park de Kieviet is vanaf 1911 ontwikkeld op voormalig grondgebied van landgoed Groot Haesebroek. De Exploitatiemaatschappij Park De Kieviet en Wildrust onder directie van J.T. Wouters (1864-1932) en Joh. Mutters jr. (18581930) ontwierp de wijk tot in het detail, zoals het wegenplan, de verkaveling, de rooilijnen, de beplanting en de dwarsprofielen voor de wijk. De kavels varieerden in grootte en waren bedoeld voor vrijstaande villa’s en twee-onder-eenkapwoningen. De bouw kwam vanaf 1912 op gang. In 1914 ging de gemeenteraad van Wassenaar akkoord met het plan, waarvan de realisatie inmiddels al in gang gezet was. Om belangstellenden te trekken werd een aantal modelvilla’s gebouwd, zogenaamde lokvinken, naar ontwerp van architect Joh. Mutters jr. De eerste lokvink stamt uit 1914 en staat aan de Duinweg 1. Prins Hendriklaan 7 uit 1918 is de laatste lokvink. De parkachtig aangelegde villawijk heeft stedenbouwkundig gezien twee hoofdmomenten, te weten het Wilhelminaplein met daaraan de kerk (1923) en de vijver. Voor de aanleg van de vijver, die al in het eerste plan uit 1910/1911 voorzien was, werd gebruik gemaakt van de bestaande loop van de Kaswetering die hiervoor werd vergraven ter plaatse van de huidige vijver. De nadere detaillering van het stedenbouwkundige plan vond plaats in de ontwerptekening van 1918, die in hoge mate overeenkomt met de huidige situatie.

De Kieviet maakt onderdeel uit van het van rijkswege beschermde dorpsgezicht van

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Wassenaar, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en LeidschendamVoorburg’. Het Wilhelminaplein waaraan de kerk ligt, is als rijksmonument beschermd.

Waardering cultuurhistorische waarde

Over de architect Johannes Mutters jr. (1858 Den Haag – 1930 Wassenaar) stamt uit een geslacht van timmermannen en meubelmakers. De firma H.P. Mutters was een timmer- en meubelfabriek uit Den Haag, die grote faam genoot op het gebied van interieurarchitectuur. Mutters startte zijn werkcarrière na een gedegen opleiding rond 1890 in Den Haag. Zijn vroege oeuvre is grotendeels in Den Haag gerealiseerd en is breed in type gebouwen (onder meer winkels (bijv. Hoogstraat 30, 1898), horeca (bijv. Dagelijkse Groenmarkt 37, 1889-1890), woonhuizen (bijv. Eisenhowerlaan 132, 1909) en in stijlen (eclectisch, overgangsarchitectuur, Art Nouveau) die hij toepaste. Onder het Haagse werk bevindt zich een aanzienlijk aantal rijksmonumenten. Mutters is onderscheiden tot ridder in de orde van Oranje-Nassau en het Franse Legioen vanwege zijn verdiensten als architect-decorateur van de Nederlandse afdeling van de Parijse Wereldtentoonstelling van 1900. In 1915 vestigde Mutters zich in Wassenaar, in zijn zelfontworpen villa Berkenhof in De Kieviet. Dit woonhuis annex kantoor stond aan de Berkenlaan 1 en werd in 1975 gesloopt. In De Kieviet ontwierp Mutters in de periode van 1914 tot 1918 zes lokvinken, waarvan Duinweg 1 (1914) de eerste was. Onder de lokvinken ook onder meer Iepenlaan 8 (1914) en Prins Hendriklaan 7 (1918).

De lokvinken waren bedoeld ter promotie van het villapark en Duinweg 1 werd gebouwd op een prominente zichtlocatie in het villapark. Daarnaast ontwierp Mutters voor De Kieviet ook een kerk (Oranjelaan 2, 1923), een schoolgebouw (Buurtweg 16, 1922) en nog een groot aantal woonhuizen, zoals Berkenlaan 4 (1919), Duinvoetlaan 7 (1919), Duinweg 4 (1917), Mecklenburglaan 6 (1920) en Weteringlaan 11 (1919). Het woonhuis op Julianaweg 8, villa Zonnehof uit 1920, is beschermd als rijksmonument. Ook in de jaren ’20 bouwde Mutters nog in De Kieviet, zoals Wilhelminaplein 5 (1928) en Wilhelminaplein 3 (1929). Ondanks dat verschillende huizen gesloopt zijn, zoals behalve Berkenhof ook Voorduin (Berkenlaan 3, gesloopt in 1974), resteren in Wassenaar nog zo’n twintig huizen van Mutters die op de inventarisatielijst van cultuurhistorisch waardevolle panden (GIPlijst uit 2009) zijn opgenomen. Zeer hoog

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Stedenbouwkundige en landschappelijke karakteristieken Ligging in beschermd dorpsgezicht Karakteristieke ligging – stedebouwkundig

Karakteristieke ligging – complexonderdelen ten opzichte van elkaar Karakteristieke ligging – tuin en erf Ontsluiting Rooilijn Visuele zichtbaarheid vanaf openbare weg

Ja Onderdeel van een ensemble van vrijstaande woonhuizen op ruime kavels die zonder eenduidige voorgevelrooilijn of oriëntatie verspreid aan de gebogen lanen van het villapark De Kieviet liggen; gelegen op de hoek met de Prins Frederiklaan Hekpijlers aan straatzijde, draaihekken vernieuwd; garage rechts achter op erf Huis omringd door tuin, gemetseld terras met trappen naar tuin Aan Berkenlaan; auto-oprit ter rechterzijde van perceel Nvt Redelijk

Architectonische kenmerken Type Oriëntatie (voorgevel gericht op) Nokrichting Hoofdvorm Aantal bouwlagen Kapvorm Materialen dakbedekking Materialen gevels Stijl Kenmerken exterieur (zichtbaar vanaf openbare weg)

Woonhuis Berkenlaan Nvt, samengesteld volume Samengesteld 2 Samengesteld Riet Baksteen Beïnvloed door Engelse landhuisstijl en Expressionisme Voor Mutters kenmerkende detaillering in verschillende kleuren en metselverbanden van (vorm)baksteen en leipannen; dakoverstek met hout afgewerkt

Waardering Het pand/object/element is vanwege de cultuurhistorische - , architectuurhistorische - en ensemblewaarde van algemeen belang voor de gemeente Wassenaar vanwege de onderstaande aspecten Stedebouwkundig: ensemblewaarde in straat- en bebouwingsbeeld

Object: ensemblewaarde Architectuurhistorische waarde

Cultuurhistorische waarde

Vanwege de ligging binnen een van rijkswege beschermd dorpsgezicht, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en Leidschendam-Voorburg’; vanwege de beeldbepalende - en structuurdragende waarde en de hoekligging Vanwege de ruimtelijk-functionele en visuele relatie van het huis met de hekpijlers Als onderdeel van en vanwege de betekenis voor het oeuvre van architect; vanwege de voor Mutters typerende detaillering die ondanks de wijzigingen goed afleesbaar is Als onderdeel van, als uitdrukking van en als herinnering aan de ontwikkelingsgeschiedenis

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Gaafheid (verwachting) Afleesbaarheid/herkenbaarheid

van Wassenaar en de geschiedenis van de wijk De Kieviet in het bijzonder In hoofdvorm weinig gaaf; in detaillering redelijk gaaf Herkenbaar als een Mutters-ontwerp

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Berkenlaan 7 Naam Oorspronkelijke functie Type Aantal onderdelen op adres met cultuurhistorische waarde Benoeming onderdelen met cultuurhistorische waarde Datering ontwerp/bouwjaar hoofdgebouw Architect Bijzonderheden/ opmerkingen

Appelhof Wonen Villa-landhuis 2 Woonhuis; hek 1930 H. Wouda Eigen woonhuis annex architectenkantoor van architect Henk Wouda. Ook interieur tot in kleinste details door Wouda ontworpen. Verbouwing 1981. Naam huis op hek. Over de Kieviet Park de Kieviet is vanaf 1911 ontwikkeld op voormalig grondgebied van landgoed Groot Haesebroek. De Exploitatiemaatschappij Park De Kieviet en Wildrust onder directie van J.T. Wouters (1864-1932) en Joh. Mutters jr. (18581930) ontwierp de wijk tot in het detail, zoals het wegenplan, de verkaveling, de rooilijnen, de beplanting en de dwarsprofielen voor de wijk. De kavels varieerden in grootte en waren bedoeld voor vrijstaande villa’s en twee-onder-eenkapwoningen. De bouw kwam vanaf 1912 op gang. In 1914 ging de gemeenteraad van Wassenaar akkoord met het plan, waarvan de realisatie inmiddels al in gang gezet was. Om belangstellenden te trekken werd een aantal modelvilla’s gebouwd, zogenaamde lokvinken, naar ontwerp van architect Joh. Mutters jr. De eerste lokvink stamt uit 1914 en staat aan de Duinweg 1. Prins Hendriklaan 7 uit 1918 is de laatste lokvink. De parkachtig aangelegde villawijk heeft stedenbouwkundig gezien twee hoofdmomenten, te weten het Wilhelminaplein met daaraan de kerk (1923) en de vijver.

Voor de aanleg van de vijver, die al in het eerste plan uit 1910/1911 voorzien was, werd gebruik gemaakt van de bestaande loop van de Kaswetering die hiervoor werd vergraven ter plaatse van de huidige vijver. De nadere detaillering van het stedenbouwkundige plan vond plaats in de ontwerptekening van 1918, die in hoge mate overeenkomt met de huidige situatie. De Kieviet maakt onderdeel uit van het van rijkswege beschermde dorpsgezicht van Wassenaar, namelijk ‘landgoederenzone van Wassenaar, Voorschoten en LeidschendamVoorburg’. Het Wilhelminaplein waaraan de kerk ligt, is als rijksmonument beschermd. Over de architect

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar

Waardering cultuurhistorische waarde

Henk (Hendrik Gerben) Wouda (1885-1946) studeerde beeldende kunst en technische wetenschappen (Rotterdam en Den Haag). Zijn praktische opleiding kreeg hij in de periode 19101912 bij de zeer gerenommeerde architect Hendrik Petrus Berlage (1856-1934) van wie hij een groot bewonderaar was. Na zijn tijd bij Berlage vertrok Wouda naar Duitsland waar hij studeerde en werkte. Tijdens de Eerste Wereldoorlog keerde hij naar Nederland terug en vervolgens trad hij in dienst van de firma H. Pander & Zn te Den Haag bij de afdeling Moderne Interieurkunst. In 1920 ontwierp Wouda het interieur voor een villa van architect Dudok en zijn meubelkunst oogstte in de jaren twintig veel waardering. In 1923 ontwierp Wouda zijn eerste woonhuis, namelijk villa De Luifel aan de Wilhelminalaan 3 in De Kieviet; thans gemeentelijk monument. De opdracht kwam van zijn stiefvader. Verschillende opdrachten in Wassenaar volgden, waaronder Van der Oudermeulenlaan 4 (1929, rijksmonument), Vijverweg 11 (1930) en de Laan van Hoogwolde 1 (1930). In 1930 ontwierp hij ook zijn eigen huis met kantoor genaamd Appelhof aan de Berkenlaan 7. Zijn werken behoren tot het Zakelijk Expressionisme, die in de Haagse kringen de Nieuwe Haagse Schoolstijl wordt genoemd en kenmerken zich door de sterke horizontaliteit van kubistische bouwvolumes en horizontale belijning door grote overstekken van de kappen en vensterstroken.

Verticale accenten zijn bijvoorbeeld het vormgeven van een brede en hoge schoorsteen als een zelfstandig volume. Het werk is sterk beïnvloed door architecten als Frank Lloyd Wright (zogenaamde Amerikaanse Prairiestijl) en W.M. Dudok en vertoont duidelijke overeenkomsten met het werk van Jan Wils, die bijvoorbeeld het huis op Konijnenlaan 7 ontwierp. In het ontwerp voor Van der Oudermeulenlaan 4 komt het horizontale karakter het meest tot uiting; het hoofdvolume is maar liefst ca. 36 meter lang. Maar ook het meer rechthoekige pand op Laan van Hoogwolde heeft door zijn gevelopbouw en forse dakoverstekken een sterk horizontaal karakter. Wouda wordt ondanks dat hij niet opgeleid is als architect of bouwkundige en slechts een zeer klein oeuvre aan gebouwen heeft achtergelaten, beschouwd als een van de belangrijkste ontwerpers in de stijl van de Nieuwe Haagse School. In de jaren dertig richtte Wouda zich weer meer op het ontwerpen van interieurs en trad in dienst bij de firma Metz & Co. Ook ontwierp hij scheepsinterieurs. Hoog

TasT projecten voor tastbaar erfgoed voor gemeente Wassenaar 2012/2013

Hoofdkenmerken en waardering van waardevolle cultuurhistorische gebouwen en objecten in de gemeente Wassenaar