Bijlage 2 Geamendeerde Nota van uitgangspunten Commandopost Clingendael, november 2023

In het landelijk gebied blijven er daarom mogelijkheden voor (horeca)ontwikkelingen die een directe relatie hebben met het omliggende landschap of de cultuurhistorische elementen.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Cultuurnota Wassenaar ‘Rijk aan Cultuur’ 2021 Het beleid van de Cultuurnota is gebaseerd op de pijlers: 1. Verbinden, samenwerking & eigen kracht ontwikkelen; 2. Informeren en laten zien; 3. Ontwikkeling en zingeving. Met het nieuwe uitvoeringsprogramma 2021-2024 wordt uitvoering gegeven aan het cultuurbeleid. Kunst en cultuur gelden als bindmiddel voor de bewoners. Centra voor cultuur liggen bij voorkeur verspreid door de gemeente en niet op één centrale plek. De wens is om het culturele aanbod, ook het cultureel erfgoed, te verbinden door middel van fiets- en wandelroutes, met specifiek de landgoederenzone als kansrijk voorbeeld hiervan. Wassenaar streeft naar een rijk cultuuraanbod voor zowel bewoners en bezoekers van buiten de gemeente. Het lokale cultuuraanbod hoeft niet gecentreerd te zijn binnen één cultureel centrum, maar kan verspreid worden aangeboden. De gemeente ziet cultuur/cultureel landschap en recreatie/sport als een gouden combinatie. Museum Voorlinden is daar een uitzonderlijk voorbeeld van.

Lokaal sportakkoord 2020-2023 ‘Wassenaar in Beweging’ Vertegenwoordigers uit de sport, preventieve gezondheid, zorg, welzijn, (bewegings)onderwijs en de overheid hebben samen een lokaal sportakkoord opgesteld. Het akkoord bestaat uit actieplannen om nog meer bijdragen aan een actief, sportief en gezond Wassenaar. Een zogenoemd kernteam zorgt voor de advisering, coördinatie en uitvoering van de plannen. De focus van het akkoord ligt op inclusief sporten en bewegen, vitale sport- en beweegaanbieders met een positief sportklimaat en van jongs af vaardig in bewegen. De Sportnota Wassenaar

2016-2020 gaat uit dat het huidige gebruik van de sportvelden geïntensiveerd wordt, waardoor uitbreiding niet noodzakelijk is. Dit betekent ook geen uitbreiding van het Oostersportpark en/ of tennisclub Marlot, aan de Waalsdorper- en Van Brienenlaan. De landgoederenzone en de duinen is een echt ruitergebied. Er zijn diverse ruiterpaden aangelegd, maar die zijn niet goed onderhouden. Waar gelegenheden zich voordoen wil de gemeente vrijliggende ruiterpaden realiseren. Er is hierbij behoefte aan een goede noord-zuid verbinding voor ruiters, wellicht kan dit aan de herontwikkeling van de Commandopost Clingendael worden gekoppeld.

Bestemmingsplan Landelijk Gebied (2015) Het vigerend juridisch kader van de locatie is het Bestemmings­ plan Landelijk Gebied van de gemeente Wassenaar, vastgesteld op 6 april 2016. Daarnaast is het paraplubestemmingsplan Cultureel Erfgoed Wassenaar, door de Raad vastgesteld op 10 oktober 2016. De locatie heeft de bestemming: • Enkelbestemming Maatschappelijk - Defensieterrrein; • Dubbelbestemming Waarde - Archeologie 3; • Dubbelbestemming Waarde - Cultuurhistorie; • Specifieke functieaanduiding: Specifieke vorm van maatschappelijk - defensieterrein - bunkercomplex; • Gebiedsaanduiding: Milieuzone - grondwater­ beschermingsgebied. Het is de bedoeling dat de Nota van Uitgangspunten de basis zal vormen voor een nieuw (postzegel)bestemmingplan, voor wat betreft de locatie van Commandopost Clingendael.

Nota van Uitgangspunten | 33

34 | Januari 2024

3

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Ambities voor herontwikkeling

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 35

36 | Januari 2024

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

3.1 Ambities en kansen De Commandopost Clingendael is een ruimtelijk en qua historische betekenis zeer bijzonder en beladen monument voor Nederland en in Wassenaar het belangrijkste solitaire militaire object. Het rijksmonument behoort tot het erfgoed van de Duitse bezetting en van de Koude Oorlog. Maar ook herinnert het aan vele VN-missies. Het heeft een uitzonderlijke bouwgeschiedenis en een uniek ontwerp. Het complex is van nationaal en internationaal belang als bunker van de Rijkscommissaris voor bezet Nederland (een uniek onderdeel van de Atlantikwall) en als commando- en verbindingscentrum van de Nederlandse Landmacht ten tijden van de Koude Oorlog. Voor de toekomstige ontwikkelingen in en om de Commandopost Clingendael staat de duurzame instandhouding en het respect voor de (cultuur)historische betekenis van de Commandopost Clingendael met zijn inboedel en de landgoederenzone voorop. Het verhaal van de landgoederenzone, de bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog en de periode van de Koude Oorlog kan bij de herbestemming van de Commandopost Clingendael worden ontsloten en verteld, zoals verwoord in het gemeentelijk erfgoedbeleid om erfgoed te behouden, te beleven en te benutten. Maar ook in de recente visies en studies t.a.v. Militair en aanverwant erfgoed van OCW (2019 en verder).

De Commandopost Clingendael kan een spilfunctie vervullen in relatie tot ander militair erfgoed in de directe omgeving, zoals de Waalsdorpervlakte en het Oranjehotel (de gevangenis) in Scheveningen, beide ook rijksmonument. Een zekere publieke toegankelijkheid van de Commandopost Clingendael en de ontwikkeling van een herinneringsplek passen bij de ambities van de erfgoedlijn Atlantikwall en de recente voornemens van het Ministerie van OCW t.a.v. deze verdedigingslinie. Voor de Atlantikwall is de Commandopost Clingendael een uniek en bijzonder icoon. Het is van belang dat toekomstige functies Commandopost Clingendael Wassenaar

passen bij de uitstraling van de omgeving en deel uitmaken van een heldere visie op de duurzame ontwikkeling en benutting van de locatie. Deze visie zal door de initiatiefnemer moeten worden opgesteld als onderdeel van de selectieprocedure.

•

Vanwege zijn ligging kan de herontwikkeling van de Commando­post Clingendael een schakel tussen Wassenaar en Den Haag opleveren en meerwaarde creëren voor de landgoederenzone en de Atlantikwall. De Commandopost Clingendael is een onderdeel van het Nationaal Park Hollandse Duinen (i.o.) en ligt op een gunstige startlocatie voor een bezoek aan Clingendael en Oosterbeek. De landgoederenzone is van grote nationale betekenis en is in deze omgeving zeer gaaf bewaard. Voor de Commandopost Clingendael is de uitdaging om bij herbestemming het groene karakter van de locatie vast te houden. De Commandopost Clingendael kan de natuur- en cultuurbeleving van de landgoederenzone versterken en verdiepen, bijvoorbeeld in de vorm van een centrum van cultuuraanbod in Wassenaar. Ook is er een kans om cultuur en het cultureel landschap te koppelen aan recreatie en/of sport. De Commandopost Clingendael is gelegen aan diverse voetgangers- en fietsroutes en zou wellicht ook in het ruiterpadennetwerk kunnen worden opgenomen.

•

Ambities (en kansen) voor de toekomst zijn onder andere: • Het behouden en versterken van de cultuurhistorische kwaliteiten; • Het zichtbaar en ervaarbaar maken van de betekenis van het complex, als militair- en herdenkingserfgoed; • Het verrijken, verbreden en versterken van de cultuurhistorische betekenis van de buitenplaatsen; • Het (publiek) toegankelijk maken van het perceel: van gesloten naar besloten, van hermetisch afgegrendeld naar uitnodigend; • Publieke toegankelijkheid van (een deel) van het bunkercomplex;

•

•

•

Het realiseren van verbindingen met huis Clingendael, tussen buitenplaatsen Clingendael en Oosterbeek en tussen Wassenaar en Den Haag; Het versterken en verbinden van zowel Nationaal Park Hollandse Duinen als de Landgoederenzone; Het verhogen van de toegankelijkheid van de locatie over het water (vanuit Clingendael); Het vergroten van de ruimtelijke en programmatische diversiteit van de buitenplaats, passend bij de betekenis van het monument, de uitstraling van de buitenplaatsen en het internationale karakter van Den Haag; Het aansluiten van de Commandopost Clingendael op bestaande recreatieve en sportieve routes (fiets, voet of paard).

3.2 Integrale kwaliteit Integraliteit is essentieel bij de beoordeling van visies voor herontwikkeling. Er zal worden gelet op de kwaliteit van de visies als geheel: van de stedenbouwkundige inpassing en de meerwaarde van de herbestemming voor de omgeving tot aan de zorgvuldige detaillering en materialisering van het monument en van eventuele wijzigingen/aanpassingen. Aandacht wordt gevraagd voor de (meer)waarde die de herontwikkeling levert voor de directe omgeving, duurzaamheidsambities en voor de consistentie van de (inter)nationale betekenis van het complex. Het (publiek) toegankelijk maken van het perceel kan bereikt worden met fysieke toegangen die goed aansluiten op het bestaande stedelijk weefsel en door een herbestemming met een mix van (deels publieksgerichte) functies. Pas bij de uiteindelijke indiening van plannen in het kader van de aanvraag voor een Omgevingsvergunning kan het Bevoegd Gezag definitief uitsluitsel geven over de aanvaardbaarheid van bepaalde ingrepen.

Nota van Uitgangspunten | 37

38 | Januari 2024

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Een harde voorwaarde is dat recht wordt gedaan aan de cultuurhistorische waarden van het complex (zoals onder meer verwoord in het recente cultuurhistorisch onderzoek en in de omschrijving van de RCE bij de aanwijzing als rijksmonument) en de aanwezige groen- en natuurwaarden: hoe deze te behouden en zo mogelijk zelfs te versterken. Het omgaan met het rijksmonument vraagt om zorgvuldigheid en fijngevoelig­ heid, die zich uit in de keuze voor de bestemming(en), de kwaliteit van het ontwerp en (cultuur)historische en technische expertise. In het omgaan met monumenten zijn verschillende benaderingen mogelijk. Het is aan een initiatiefnemer om aan te tonen dat zijn benadering aansluit op de cultuurhistorische waarde en betekenis van de Commandopost Clingendael, in relatie tot het erfgoed van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. In materiële (ook ten aanzien van roerende en onroerende delen van het interieurensemble) en immateriële zin (herinnerings- en herdenkingserfgoed). Daarmee dient het een toekomst­bestendige bijdrage te leveren aan de instandhouding van het monument. Van belang bij de verdere uitwerking van de herbestemming is dat er met name een dialoog wordt gezocht met gemeente, RCE en andere betrokkenen. Bij een prudente aanvliegroute van de visie kan vanuit alle invalshoeken worden onderzocht hoe het nieuwe zich kan verhouden tot het bestaande.

In de visie moet getoond worden hoe men denkt de historische gelaagdheid van het complex afleesbaar te houden. Het is niet wenselijk dat nieuw en oud elkaars concurrenten worden, maar toevoegingen of ingrepen mogen zich wel manifesteren (afhankelijk van waar in of bij de bunker dat gebeurt). De herbestemming kan een nieuwe historische laag in het complex opleveren, waarbij de samenhang van het geheel behouden blijft. Er zal draagvlak bij buurtbewoners en andere betrokkenen moeten zijn om een initiatief tot een succes te maken. Het is wenselijk dat toekomstige functie(s) aansluit(en) op het Commandopost Clingendael Wassenaar

woonklimaat van de nabije omgeving en op de opzet en inrichting van buitenplaats Clingendael. Een gedegen communicatieplan is nodig om omwonenden en andere belanghebbenden te informeren. Ten slotte dient het initiatief financieel robuust te zijn ten aanzien van instandhouding, renovatie en exploitatie op langere termijn.

3.3  Landschap, ruimte en planologie De doelstelling voor de gemeente is dat de ontwikkeling van de Commandopost Clingendael bijdraagt aan de kwaliteit van Wassenaar als ‘Landgoed aan zee’ - een groene oase in de Randstad, zoals verwoord in de Structuurvisie. Bij het weer in gebruik nemen van het bunkercomplex is beperken van overlast voor de omgeving het uitgangspunt (verkeersbewegingen, parkeren, drukte, geluid).

Ruimtelijke kwaliteit Bij herbestemming is niet alleen het verhaal van de bunker en het gebruik in de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog relevant. Op het perceel is een stapeling van cultuurland­ schappen zichtbaar met erfenissen van de buitenplaats, de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. De laag van de buitenplaats is vooral zichtbaar op stedenbouwkundig niveau. Op de schaal van het complex en het interieur spelen de lagen uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog een hoofdrol. Vanuit cultuurhistorie is de doelstelling om de historische gelaagdheid zichtbaar en beleefbaar te houden en zo mogelijk te gebruiken als inspiratie voor de herontwikkeling. Behoud van de stedenbouwkundige en landschappelijke waardes, zoals de waterstructuur om het perceel, de zichtlijnen naar buitenplaats Clingendael en de voormalige kazerne is een voorwaarde. Het perceel kan beleefbaar gemaakt worden als onderdeel van de buitenplaats Clingendael. Het is een uitgangspunt om de Commandopost Clingendael als

een groot, gesloten en eenduidig volume herkenbaar en beleefbaar te houden, zowel vanaf de voormalige kazerne, woonwijk Uilennest als vanuit buitenplaats Clingendael. Houd daarbij de ruimtelijke relatie tussen bunker en kazerne in stand. Wellicht kan een nieuwe functionele relatie ontstaan. Het is aan de initiatiefnemer om een voorstel te maken om de geschiedenis afleesbaar te houden en desgewenst de locatie een toegankelijke uitstraling te geven.

Verkeer en parkeren Parkeren dient op eigen terrein te worden opgelost. In de huidige situatie is er een geasfalteerd parkeerterrein op het noordoosten van het perceel aanwezig. Uitgangspunten parkeren: • Het terrein wordt ontsloten via de Van Brienenlaan. De van Brienenlaan is een Erftoegangsweg binnen de bebouwde kom waar een maximumsnelheid van 30 km/h geldt. Het noordelijke deel van de Van Brienenlaan is aangewezen als fietspad. Het plangebied mag voor motorvoertuigen niet worden ontsloten op dit fietspad. Op een Erftoegangsweg binnen de bebouwde kom wordt een maximum intensiteit van 4.000 voertuigen per etmaal gehanteerd. Als gevolg van de planontwikkeling mag deze norm niet overschreden worden. •

Parkeren op eigen terrein (incl. bezoek) waarbij het bestaande parkeerterrein als uitgangspunt wordt genomen.

•

Herbestemming mag geen extra parkeerdruk voor de wijk veroorzaken. De gemeente Den Haag zal dan ook geen parkeervergunningen verstrekken.

•

Berekening parkeerbehoefte en vaststellen parkeereis op basis van de kengetallen van het CROW (publicatie 381). Nota van Uitgangspunten | 39

Hoofdstructuur gemeente Wassenaar en positie van het Commandopost Clingendael op de grens van twee landgoederen

historisch dorpscentrum overig wonen sportlandschap duingebied weidegebied

begrenzing gemeente Wassenaar en Voorschoten locatie Commandopost Clingendael landgoederen villaparken

Drie cultuurlandschappen

Koude Oorlog

Leiden N441

A44

Waardering

Wassenaar

waardevolle structuren historische route water N448

groen loopgraaf WOII hekwerk bunker KO

Voorschoten

kademuur kazerne zichtlijnen

Atlantikwall

waardevolle objecten N440

N447

A4

rijkmonument ensemble

eveningen Clingendael

23

Den Haag 13

min

18

beeldbepalende wand

N44 90

386 Haagse Bos

N14

Laan van NOI

overig toegang bunker overige bebouwing gras

DH CS

A12

40 | Januari 2024

bos

Buitenplaats

N

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

•

•

In het Verkeersplan Wassenaar is aangegeven dat bij nieuwe ontwikkelingen de parkeerkencijfers van het CROW gehanteerd dienen te worden. De stedelijk­ heidsgraad van Wassenaar is ‘matig stedelijk’ (1.0001.500 adressen per km²) en het complex is gelegen in ‘de rest bebouwde kom’. Gelet op de ligging tegen de gemeente Den Haag aan is het redelijk om in dit geval het midden van de bandbreedte aan te houden in plaats van de bovenkant. Naar verwachting kunnen op maaiveld 48 parkeer­ plaatsen worden gerealiseerd. De overschrijding van 48 parkeerplaatsen is in principe ongewenst. Het programma (functie en aantal m²) moet worden afgestemd op deze parkeercapaciteit.

•

De verkeersaantrekkende werking zal zoveel als mogelijk beperkt moeten blijven.

•

Ook het fietsparkeren zal op eigen terrein moeten worden opgevangen, waarbij we ook voor de fiets­ parkeer­vraag verwijzen naar de kencijfers van het CROW.

3.4 Gebouw, architectuur en cultuurhistorie Bij de herbestemming van de Commandopost Clingendael is een enkelvoudige functie of een mix van functies denkbaar, zolang ze passen binnen de randvoorwaarden en beleidsambities. Zo kan er worden gedacht aan werkruimte, (data)opslag, een museale functie of een café-restaurant, ondersteunend aan het hoofdgebruik. De initiatiefnemer heeft ruimte om in zijn/haar visie met een voorstel te komen

Commandopost Clingendael Wassenaar

De nieuwe functies vergen zeer waarschijnlijk een wijziging van het bestemmingsplan. De gemeente Wassenaar heeft in dit geval als uitgangspunt dat nieuwe functie(s) de bestaande cultuurhistorische waarden maximaal behouden en versterken. Maatschappelijke meerwaarde is wenselijk. Een passende functie draagt optimaal bij aan het behoud van de cultuurhistorisch belangrijke onderdelen van het complex (hoofdvolume, aanbouwen, loopgraafzone en omliggend terrein) en de (historische) en de onderlinge samenhang. Dit kan worden gerealiseerd door bij herontwikkeling rekening te houden met de potenties en beperkingen die het complex en de onderdelen met zich mee brengen en de herbestemming zorgvuldig in te passen.

•

rekening te worden gehouden met materiaal- en kleur keuzes. Overweeg om de terreinophoging te benutten Ondergrondse toevoegingen zijn mogelijk, wanneer ze ondergrondse waarden (loopgraven e.d.) niet aantasten.

B:

Het hart van de bunker

•

Bij de herbestemming van de bunker is het van belang dat de structuur herkenbaar en beleefbaar blijft. Dit betekent niet dat er geen veranderingen mogelijk zijn, maar dat de aanpassingen zich verhouden tot de kenmerkende structuur, zoals die wordt gevormd door gangen, trappenhuizen en de installatieruimten. Behoud onderdelen die bepalend zijn voor de sfeer van de bunker (bijvoorbeeld de oorspronkelijke interieuronderdelen, zoals beschreven in de het bouwhistorisch onderzoek). Aanpassingen aan het interieur zijn echter wel mogelijk. Hierbij is het van belang dat er gekeken wordt hoe de ingrepen zich verhouden tot de structuur en de oorspronkelijke materialisatie van de bunker. De roerende en onroerende inrichting ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog dient op relevante plekken zichtbaar te blijven. Het beperkt openwerken van de bunkerkern ten behoeve van daglicht en de toegankelijkheid ten behoeve van mensen met een beperking is denkbaar wanneer de samenhang en gesloten uitstraling te ervaren blijven.

•

Ontwikkelen vanuit de cultuurhistorische waarde De kernwaarden (zie 1.3) vormen een logisch vertrekpunt voor herontwikkeling. Een van de kernwaarden is dat het complex is opgebouwd uit vijf zones, elke met een eigen sfeer. Hieronder wordt voor elke eenheid een aantal denkrichtingen en/of uitgangspunten geformuleerd.

A:

Het perceel van de bunker

•

Behoud de samenhang tussen de bunker, het perceel en de omgeving. Zorg dat veranderingen aan het geheel zich hierin voegen. Zorg dat het terrein het groene en landschappelijke karakter behoudt. Zie het perceel als een landschap­ pelijke ‘kamer’ die hoort bij de sfeer van de buiten­ plaatsen en de militaire functie, als onderdeel van de Atlantikwall. (Bescheiden) aanbouwen aan het bunkercomplex zijn mogelijk, mits het groene karakter van de locatie en het volume met grote schilddak herkenbaar blijven, archeologische waarden worden gerespecteerd en de toevoegingen zowel functioneel als ruimtelijk ondergeschikt zijn aan het monument. Hierbij dient

•

•

•

C:

De keukenbunker

•

De oorspronkelijke roerende en onroerende interieur­ onderdelen (zoals keukenmachines, deuren, kozijnen) zijn van hoge monumentale waarde. Behoud is het uitgangspunt.

Nota van Uitgangspunten | 41

Zes sferen die de logica van de bunker representeren. Bij elke sfeer zijn onderdelen van de drie cultuurlandchappen aanwezig (BP = buitenplaats, WO II= Tweede Wereldoorlog, KO=Koude Oorlog).

B

WO II: intern extern

A’

KO intern

C

WO II: Extern Intern

KO: interieur keuken

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker C. Keukenbunker

A

D BP

BP WO II KO

WOII

D. Schil rondom bunker

A Eenheden bunker

KO

E. Ruimte onder dak

WO II: structuur

KO: buitenwanden

F. Exterieur: gevels, dak en terrein

N

E

A. Geheel: bunker en perceel

WO II: extern & intern

B. Hart van de bunker C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker E. Ruimte onder dak F. Exterieur: gevels, dak en terrein

F

BP: begrenzingen perceel WO II: exterieur volume loopgraaf contour

Eenheden bunker

KO: hekwerk

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker 42 | Januari 2024 C. Keukenbunker

D. Schil rondom bunker

A

A’ Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

•

•

•

•

In een deel van de keukenbunker (ruimte 107) is het karakter van de keuken goed herkenbaar gebleven door de aanwezigheid van keuken interieuronderdelen uit de jaren ’60 van de vorige eeuw. Aanpassingen aan de interieurinrichting zijn beperkt mogelijk en dienen in relatie te zijn met de ‘keukeninrichting’. Openingen t.b.v daglicht dienen beperkt te blijven en mogen geen afbreuk doen aan de essentie van de keukenbunker als een gesloten en weerbaar bouwwerk. Op- en aanbouwen aan de keukenbunker zijn mogelijk, mits deze kleinschalig blijven en vanuit het beoogde gebruik noodzakelijk en van toegevoegde waarde zijn. Hierbij dient rekening te worden gehouden met materiaal- en kleurkeuzes. Toevoegingen blijven ruimtelijk ondergeschikt aan het monument.

E:

De ruimte onder het dak

•

Benut bij een herbestemming de ruimtes onder het schilddak. De ruimtes hebben een bijzonder ruimtelijk karakter. Het toevoegen van daglichtopeningen in het dakvlak zijn alleen mogelijk wanneer het gesloten karakter van het dak behouden blijft. Beperkte openingen in het dakvlak, louter ten behoeve van daglicht zijn vanuit praktisch-architectonisch perspectief denkbaar (mits zorgvuldig ontworpen, precies gedetailleerd en met een hoogwaardige materialisatie, en altijd ondergeschikt aan het oude, vlakke beeld van de dakvlakken). Het beleefbaar maken van de fascinerende betonstructuur van de kap is daarbij een mogelijkheid, waarbij het aankomt op de kwaliteit van het ontwerp om te kunnen bepalen of zo’n ingreep recht doet aan de cultuurhistorische waarde van de bunker.

•

D: De schil om de bunker •

•

De ruimtes die rondom de bunker en onder het grote schilddak liggen, zijn relatief groot met weinig binnen­ wanden en onafhankelijk van elkaar toegankelijk. In deze ruimtes is meer ruimte voor verandering, omdat een deel van deze ruimtes van oorsprong (half) open waren (met name 93, 93A, 93B en 94). Beperkte openingen ten behoeve daglicht in de gevels (zoals in de oorspronkelijke situatie) zijn hier voorstelbaar, wanneer deze geen afbreuk doen aan het gesloten karakter van het volume met het schilddak. Het uitgangspunt is dat de delen van het bunkercomplex die georiënteerd zijn naar de openbare weg (Wassenaarseweg - Van Brienenlaan) hun gesloten karakter behouden.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 43

Plattegrond en doorsnede van de Commandopost Clingendael

A’

Voorbeeld van locaties met ontwikkelmogelijkheden, mits deze de bestaande kwaliteiten en waarden in acht nemen.

Eenheden bunker

N

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker

A

C. Keukenbunker D. Schil rondom bunker E. Ruimte onder dak F. Exterieur: gevels, dak en terrein

Eenheden bunker

44 | Januari 2024

N

A

A’

A. Geheel: bunker en perceel B. Hart van de bunker C. Keukenbunker

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

3.5 Planologisch uitgesloten functies De geldende bestemming luidt "Maatschappelijke doeleinden - Defensieterrein ". Deze bestemming biedt heel weinig ruimte voor herontwikkeling. Zo is ook voor de vestiging van een herinneringscentrum of museum wijziging van het bestemmingsplan c.q. omgevingsplan noodzakelijk. De gemeenteraad is het bestuurlijk orgaan dat over de nieuwe bestemming(en) het finale besluit neemt, met in achtneming van de uitkomsten van eventuele gerechtelijke procedures. Aan de besluitvorming gaan uitgebreide procedures vooraf waaronder begrepen bezwaar- en beroepsprocedures voor belanghebbenden, die bezwaren hebben tegen voorgenomen bestemmingen. Onderdeel van het proces zijn o.m. het integraal onderzoeken en wegen van de wenselijkheid van nieuwe voorgenomen bestemmingen en het uitsluiten en of e/o beperken van overlast en de strijdigheid met andere spelende belangen.

nieuwe bestemming waarschijnlijk niet of net niet zal passen op de gevraagde herbestemming. Voor het toekomstig gebruik van de Commandopost Clingendael zijn, conform het geamendeerde raadsbesluit van de gemeente Wassenaar, 7 maart 2023, in ieder geval de volgende functies/bestemmingen uitgesloten:

•

Kantoor groter dan 1.000 m² bvo

•

Evenemententerrein Een evenemententerrein kent grote pieken in verkeer aantrekkende werking en veroorzaakt overlast voor de buurt.

•

Solitaire detailhandel buiten de hoofdwinkelstructuur is niet wenselijk. Slechts ondergeschikte detailhandel is mogelijk (bijvoorbeeld giftshop in museum).

• Dat proces start met het beoordelen en selecteren van de verwervende partij (zie ook paragraaf 5.1). Die eerste stap betekent geenszins dat daarmee ook een juridisch "ja" wordt afgegeven voor de voorgestelde bestemming/functie. Daarvoor moet het bovenbeschreven proces t/m het finale raadsbesluit worden doorlopen (zie ook paragraaf 5.2). Vanwege het unieke karakter van het bunkercomplex is ervoor gekozen om niet voorafgaande aan het uitgifteproces specifieke bestemmingen op te leggen. In de motivatie van het toekomstig in te dienen plan zal in voldoende mate tot uitdrukking moeten komen hoe met de aanwezige cultuurhistorische waarden is omgegaan, in samenhang met de overige in hoofdstuk 3 en 4 genoemde beleidskaders- en regels. Een dergelijk proces kost veel tijd en geld met in casu de voorzienbare uitkomst dat de Commandopost Clingendael Wassenaar

Detailhandel

Horeca categorie 1c, 2 en 3 Niet wenselijk en veroorzaakt overlast voor de omwonenden. Onder deze categorieën vallen:

- Bierhuis; - Biljartcentrum; - Café; - Proeflokaal; - Shoarma/grillroom; - Zalenverhuur (zonder regulier gebruik ten behoeve van feesten en muziek-/dansevenementen). Categorie 3 ‘zware horeca’: Horecabedrijven die voor een goed functioneren ook ’s nachts geopend zijn en die tevens een groot aantal bezoekers aantrekken en daardoor grote hinder voor de omgeving met zich mee kunnen brengen, zoals: - Dancing; - Discotheek; - Nachtclub; - Partycentrum (regulier gebruik ten behoeve van feesten en muziek-/dansevenementen). Horeca categorie 1a en 1b is alleen toegestaan wanneer deze ondersteunend is aan het hoofdgebruik. Bron: Bestemmingsplan Landelijk Gebied 2015 vanaf pagina 173, bijlage 2 Regels.

Categorie 1c Horecabedrijven met een relatief grote verkeersaantrekkende werking, zoals: - horecabedrijven genoemd onder 1a en 1b met een bedrijfsoppervlak van meer dan 250 m²; - restaurant met bezorg- en/of afhaalservice (o.a. pizza, chinees, drive-in restaurant). Categorie 2 ‘middelzware horeca’ Horecabedrijven die normaal gesproken ook delen van de nacht geopend zijn en die daardoor een zekere hinder voor omwonenden kunnen veroorzaken, zoals: Nota van Uitgangspunten | 45

46 | Januari 2024

4

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Uitvoeringsaspecten

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 47

48 | Januari 2024

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

In dit hoofdstuk komen enkele aanvullende uitvoerings­aspecten nadrukkelijk naar voren om rekening mee te houden rondom de herbestemming/transformatie van de Commandopost Clingendael.

4.1 Archeologie Het gemeentelijke archeologiebeleid is verankerd in de Erfgoedvisie (2018) en nader uitgewerkt in het paraplu­ bestemmingsplan cultureel erfgoed Wassenaar, Panden, objecten en Archeologisch Erfgoed (2016). In dit bestemmings­ plan zijn regels opgenomen ter bescherming van in het gebied aanwezige of te verwachten archeologische waarden. Voor deze locatie geldt de dubbelbestemming ‘Waarde archeologie – 3’. De dubbelbestemming ‘Waarde Archeologie - 3’, impliceert dat bodemingrepen groter dan 100 m² die dieper reiken dan 30 cm –Mv zonder omgevings­vergunning niet zijn toegestaan. Afwijking van dit verbod kan slechts in een aantal gevallen worden verleend. Onderzoek van RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. heeft aangetoond dat er inderdaad een hoge archeologische waarde kan worden toegeschreven aan het terrein op de locaties waar archeologische resten aanwezig zijn uit de Tweede Wereldoorlog en Koude Oorlog. Daarnaast geldt er een hoge verwachting voor archeologische bewoning uit het midden neolithicum t/m vroege middeleeuwen. Het adviesbureau geeft de aanbeveling om de vindplaats(en) in het plangebied in situ te beschermen. Om verstoring van de vindplaats(en) te voorkomen wordt geadviseerd geen bodemingrepen uit te voeren op het terrein waar de vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog zich bevinden.

Voor de overige delen van het terrein geldt een hoge verwachting voor resten uit midden neolithicum t/m vroege middeleeuwen. Nader archeologisch onderzoek dient plaats te vinden, indien deze resten door Commandopost Clingendael Wassenaar

ingrepen bedreigd worden. In die delen van het complex die onder de status van rijksmonument vallen, vallen bodemingrepen sowieso onder een vergunning van het Rijk.

4.2 Niet gesprongen explosieven

Indien de gemeenteraad zou besluiten om aan een functie die voldoet aan de in deze Nota gestelde randvoorwaarden een planologische grondslag te verlenen waarop milieuregels van toepassing zijn, dan moet een aanvrager rekening houden met de volgende kaderstelling vanuit de geldende milieuregels:

•

De Commandopost Clingendael en de directe omgeving zijn gelegen in een NGE (niet gesprongen explosieven) risicogebied. Het gebied is verdacht m.b.t. het voorkomen van kleinkaliber munitie, handgranaten en geschutsmunitie. Bij uitvoerende werkzaamheden dient men hierop bedacht te zijn.

Mocht een inrichting in het kader van de Wet milieubeheer mogelijk gemaakt worden, dan is de maximaal toegestane milieucategorie 1, op basis van de VNG Handreiking Bedrijven en Milieuzonering (2009). De afstand tot de dichtstbijzijnde woning is namelijk 22 meter en het plangebied bevindt zich in een rustige woonwijk. Eventuele overige beperkingen met betrekking tot de functie worden opgelegd vanuit andere overwegingen en worden daarom in de andere paragrafen van deze Nota beschreven.

4.3 Milieuwetgeving De locatie ligt in grondwaterbeschermingsgebied. De Provinciale milieuverordening (PMV) geeft restricties wat wel en niet mag met of zonder ontheffing. De aanleg van koude/ warmte energiesystemen is niet toegestaan. Vanwege de ligging nabij twee risicobronnen, namelijk een transportroute voor gevaarlijke stoffen (Benoordenhoutseweg) en een tracé van een hogedruk aardgasleiding (Laan van Clingendael), kan het aspect externe veiligheid en de toepasselijke regelgeving (Besluit externe veiligheid transportroutes, Besluit externe veiligheid buisleidingen) hier niet onvermeld blijven. Andere milieuaspecten die, afhankelijk van de aard van de beoogde herontwikkeling, onderbouwing kunnen vergen zijn: de zonering ten opzichte van nabijgelegen functies, geluidhinder, bodemkwaliteit (zie paragraaf 4.4) en luchtkwaliteit. Toetsingskaders voor deze aspecten zijn onder anderen: Bedrijven en milieuzonering (VNG,2009), Wet geluidhinder, Wassenaarse Bouwverordening, Wet Milieubeheer en Wet Natuurbescherming. Er moet rekening worden gehouden met genoemde aspecten bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet.

Milieucategorieën

•

Mogelijkheden voor afwijken Een aangevraagde functie die valt in milieucategorie 2 of hoger kan alleen worden gerealiseerd, indien door middel van onderzoek wordt aangetoond dat deze functie een richtafstand passend bij milieucategorie 1 mag aanhouden volgens de VNG-brochure ‘Bedrijven en milieuzonering’ en een lage verkeersaantrekkende werking heeft. Van de in de VNG-brochure bedoelde richtafstanden kan dus worden afgeweken volgens de werkwijze omschreven in deze brochure. Dit geldt bijvoorbeeld indien kan worden aangetoond dat er maatregelen zijn genomen waardoor lagere afstanden kunnen worden gehanteerd voor geluid, geur, stof en/of gevaar.

Nota van Uitgangspunten | 49

50 | Januari 2024

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

4.4 Bodem Er zijn diverse bodemonderzoeken uitgevoerd. Daaruit blijkt dat rond de bunker in de bovengrond regelmatig een lichte verontreiniging met lood, zink en kwik wordt gevonden. Deze lichte verontreinigingen geven geen risico’s voor mens of dier. Ter plaatse van het noordoostelijke terreindeel zijn in de bodemlaag tot minimaal 1 m-mv en over een oppervlakte van 3.250 m² heterogeen matige tot en met sterke verontreinigingen aangetoond met koper, zink en/of lood. De verontreinigingen zijn echter in zowel het horizontale als verticale vlak, niet volledig afgeperkt. Het grondwater is licht verontreinigd. In de bunker bevinden zich twee olietanks ten behoeve van de oliestookinstallatie. De tanks zijn in 1992 buiten gebruik gesteld. Ter plaatse van het vulpunt aan de buitenzijde van de bunker is een spot met sterke minerale olie verontreiniging in de grond aangetoond met een omvang van 7,5 tot 10 m³. Bij het bodemonderzoek werden enkele stukken asbest aangetroffen op het maaiveld.

4.5 Natuur / Flora- en Fauna Er is een (actualiserend) ecologische quickscan uitgevoerd. Daarin wordt geconcludeerd dat bij de nadere planuitwerking door de initiatiefnemer, vervolgonderzoek nodig is voor grondgebonden zoogdieren, broedvogels en vleermuizen zodat de ecologische waarden overeenkomstig de wet Natuurbescherming gewaarborgd zijn. Het plangebied is opgenomen in het Natuur Netwerk Nederland (NNN), als onderdeel van het naastgelegen landgoed Clingendael. Het plangebied maakt echter geen onderdeel uit van een Natura 2000-gebied.

Commandopost Clingendael Wassenaar

De verkoop van het plangebied heeft geen negatief effect op de NNN. Eventuele herontwikkelingsoptie(s) dienen beoordeeld te worden op hun effect op de NNN. Gelet op de ligging nabij Natura 2000 gebied dient in het kader de Wet Natuurbescherming voor (her)ontwikkeling van de Commandopost Clingendael een berekening naar de stikstofdepositie te worden uitgevoerd.

Bij de toekomstige planvorming dient rekening te worden gehouden met de opgave die er ligt met betrekking tot het conditioneren van het interieur en daarmee het in stand houden van resterende KO interieurafwerkingen. Het is van belang dat de stabiele situatie die er nu is wordt gecontinueerd totdat er een definitief plan wordt uitgevoerd.

4.6 Asbest Er is een onderzoeksrapport opgesteld waarbij asbesthoudende materialen zijn aangetroffen. Het asbest is in 2020 gesaneerd.

4.7 Binnenklimaat Als onderdeel van de herontwikkeling is er een opgave wat betreft het binnenklimaat van de bunker. De aanwezige luchtbehandelingsvoorzieningen zijn vanwege hun ouderdom al geruime tijd niet meer operationeel. Het ontbreken van luchtbehandeling heeft in het verleden de nodige biologische aantasting van het nagelvaste interieur tot gevolg gehad. Met name de interieurafwerkingen uit de Koude Oorlog zoals zachtboard en gips zijn in meer en mindere mate onderhevig geweest aan deze aantasting. Momenteel wordt het binnenklimaat alsmede de conditie van de afwerkingen gemonitord en wordt er ingegrepen wanneer dit nodig is doormiddel van tijdelijke maatregelen zoals mobiele luchtontvochtigers. Hierdoor is er momenteel sprake van een stabiele situatie.

Nota van Uitgangspunten | 51

52 | Januari 2024

5

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Procedures

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 53

Ontwerptekening uit circa 1943 voor de aanleg BBAvan een loopgraaf rond de bunker |

54 | Januari 2024

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK BUNKER SEYSS-INQUART, WASSENAAR, DEEL 1

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar 29 Ontwerptekening voor de aanleg van een loopgraaf rond de bunker. Op de tekening is de keukenbunker niet ingetekend. De tekening zal van vóór maart 1943 dateren aangezien de aanbouw onder

5.1 Verkoop De verkoop van de Commandopost Clingendael verloopt via een openbare verkoopprocedure met voorselectie. Deze verkoop­ procedure wordt uitgelegd op biedboek.nl en nader beschreven in het Biedboek wat ten tijde van de start van de verkoop­ procedure tegen betaling beschikbaar wordt gesteld. De voorselectie vindt plaats aan de hand van een Selectie­ leidraad en bestaat er onder meer uit dat belangstellenden moeten kunnen aantonen dat zij ervaring hebben met projecten van soortgelijke complexiteit, aard en omvang. Verder moeten zij hun visie geven op de herontwikkeling van het complex, die goed aansluit bij de vastgestelde kaders en randvoorwaarden van deze Nota van uitgangspunten. De precieze selectiecriteria en de Selectieleidraad worden in het Biedboek opgenomen. Belangstellenden die voldoen aan de gestelde selectiecriteria, worden daarna uitgenodigd om een bieding uit te brengen. Het Rijksvastgoedbedrijf onderzoekt vervolgens de aanvaard­ baarheid van de uitgebrachte biedingen. Hierbij kijkt het Rijksvastgoedbedrijf naar de risico’s die zijn verbonden aan de eventueel gestelde voorwaarden in relatie tot de hoogte van de uitgebrachte bieding. Met name de eventuele onzekerheid ten aanzien van afname, alsmede de termijn waarbinnen de bieder de eigendomsoverdracht wil laten plaatsvinden, zal worden meegenomen in die afweging.

Het Rijksvastgoedbedrijf beslist uiteindelijk of kan worden gegund en zo ja, of wordt gegund aan degene met de meest aanvaardbare bieding. In deze Nota van uitgangspunten zijn ambities en kansen genoemd voor het leveren van een visie. Er is nadrukkelijk ruimte gelaten voor verschillende invalshoeken en voor een verschillende programmering en de regels voor Commandopost Clingendael Wassenaar

herontwikkeling zijn eerder stimulerend dan beperkend. Dit betekent dat alleen de hoogstnoodzakelijk gestelde eisen zijn genoemd, afgezien van algemeen geldende wetten en voorschriften waaraan een planuitwerking te zijner tijd moet voldoen. De beoogde inhoudelijke kwaliteit van de visie is door de gemeente en het Rijksvastgoedbedrijf benoemd in termen van ‘ambities’. Deze zijn terug te vinden in hoofdstuk 3. De visie wordt, in aansluiting op de uitgangspunten van deze Nota van uitgangspunten, beoordeeld op de ambities binnen de volgende drie hoofdonderwerpen: • • •

Integrale kwaliteit Landschap, ruimte en planologie Gebouw, architectuur en cultuurhistorie

Bij veel aspecten binnen deze hoofdonderwerpen is geen boven- of ondergrens (geen maximum- of minimumeis) aan de beoogde kwaliteit gesteld. De reden hiervoor is dat gestreefd wordt naar integrale kwaliteit, waarbij niet altijd voorkomen kan worden dat een hoge kwaliteit op het ene aspect in sommige gevallen noodzakelijkerwijs samen moet gaan met een mindere kwaliteit op een ander aspect. De ingediende visies zullen integraal en ten opzichte van elkaar beoordeeld worden. De beoordeling van de ingediende visies vindt onder meer plaats door het Atelier Rijksbouwmeester, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Rijksvastgoedbedrijf. Tevens wordt er namens Wassenaar iemand benoemd die zitting neemt in de beoordelingscommissie. Dit zal iemand zijn die een grote afstand heeft tot de dagelijkse politiek of ambtelijke organisatie en zonder last- of ruggenspraak kan opereren.

5.2 Planuitwerking Op basis van deze Nota van Uitgangspunten kan de initiatiefnemer een planvoorstel uitwerken. Initiatiefnemer is verantwoordelijk dat zijn planuitwerking voldoet aan de gestelde raadskaders en aan de criteria ‘Een goede ruimtelijke ordening dan wel een evenwichtige toedeling van functies aan locaties / goede fysieke leefomgeving’. De verdere uitwerking van het planvoorstel behoeft zowel de goedkeuring van de gemeenteraad, waarbij advies ingewonnen wordt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Commissie voor Welstand en Cultureel Erfgoed. De gemeente wil, gezien het belang dat zij hecht aan deze locatie, nauw betrokken zijn bij de verdere uitwerking van de planvorming. In verband met de ligging pal naast het Haags grondgebied en het feit dat de verkeersafwikkeling over Haags grondgebied gaat, is ook afstemming met de gemeente Den Haag vereist. Verder moet de initiatiefnemer aantonen dat het plan financieel haalbaar en economisch uitvoerbaar is en op toekomstige bestendige wijze bijdraagt aan het duurzaam behoud van het rijksmonument. Initiatiefnemer is ook verantwoordelijk om de aspecten - die niet in deze Nota van uitgangspunten zijn geregeld, maar wel wettelijk zijn vereist - nader te onderzoeken en uit te werken. Bij de realisatie van de beoogde herontwikkeling wordt afgeweken van het geldende bestemmingsplan.

Om medewerking te verlenen doet zich de vraag voor welke procedure hiervoor moet worden doorlopen. Onder de huidige Wet Ruimtelijke Ordening zijn voor initiatiefnemer twee opties: het indienen van een aanvraag om een (project)omgevings­ vergunning of een verzoek tot herziening van het bestemmings­ plan.

Nota van Uitgangspunten | 55

56 | Januari 2024

Rijksvastgoedbedrijf & Gemeente Wassenaar

Als voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet en ontwerp besluit of ontwerp bestemmingsplan ter inzage is gelegd, dan blijft het huidige recht van toepassing en kan op basis hiervan de benodigde (project) omgevingsvergunning of het bestemmingsplan worden afgegeven c.q. worden vast­gesteld. Het is echter de vraag of tijdig een ontwerp besluit of bestemmingsplan in procedure kan worden gebracht. Lukt dit niet, dan moet dan moet initiatiefnemer onder de Omgevingswet een aanvraag voor de planontwikkeling indienen. De Omgevingswet biedt ook mogelijkheden om met het geldende Omgevingsplan strijdige activiteiten toe te staan. Deze Nota van Uitgangspunten treedt op geen enkele manier in de plaats van de beoordeling van een eventueel verzoek voor herziening van het bestemmingsplan of het (tijdelijke) omgevingsplan of een aanvraag om een (project)omgevings­ vergunning, buitenplanse omgevingsactiviteit of een aanvraag om wijzigingsbesluit. Het laat het democratisch proces met de diverse rechtsbeschermingsmiddelen in stand. Zie voor een nadere uitwerking van de processtappen de bijbehorende bijlage ‘Processtappen planontwikkeling initiatiefnemer’.

5.3 Financiën De ontwikkeling zal plaatsvinden voor rekening en risico van de initiatiefnemer. Om de ontwikkeling mogelijk te maken dient er een ruimtelijke ordening procedure of een omgevingswet­ procedure te worden doorlopen. De initiatiefnemer levert het wijzigingsplan aan. Daarnaast kan het wenselijk, dan wel noodzakelijk, zijn dat er diverse voorzieningen ten gunste van het plangebied aangelegd moeten worden of andere maatregelen genomen worden ten gunste van de ontwikkeling. Vanwege het profijt voor de initiatiefnemer van de ontwikkeling is het niet gerechtvaardigd om de kosten niet ten laste van de algemene middelen te brengen. Om deze reden is het wettelijk verplicht dat de gemeente haar kosten naar evenredigheid verhaald op de initiatiefnemer van de ontwikkeling. De gemeentelijke voorkeur heeft het om het kostenverhaal via een anterieure overeenkomst te verhalen. Mocht een anterieure overeenkomst niet haalbaar zijn, is de gemeente verplicht haar kosten te verhalen via de publiekrechtelijk weg, een exploitatieplan.

Inwerkingtreding van de Omgevingswet is op het moment van schrijven voorzien op 1 januari 2024. Vanaf het moment van de inwerkingtreding zal mogelijk deels de Nota van Uitgangs­ punten geactualiseerd moeten worden. Aan de inhoud kunnen derhalve geen rechten worden ontleend.

Commandopost Clingendael Wassenaar

Nota van Uitgangspunten | 57