Bijlage 1. De Kerk in het midden houden (gean)
Tekst van het document
DE KERK IN HET MIDDEN HOUDEN SAMENWERKEN AAN EEN TOEKOMST VOOR HET RELIGIEUS ERFGOED VAN WASSENAAR VISIENOTA TOEKOMST RELIGIEUS ERFGOED MAART 2026 “Religieus erfgoed staat midden in de samenleving, en dat willen we graag zo houden. ” Colofon Visienota “Toekomst voor het religieus cultureel erfgoed van Wassenaar” Maart 2026 Bij dit document hoort de video getiteld “De kerk in het midden houden Samenwerken aan een toekomst voor het religieus erfgoed van Wassenaar”, gemaakt door Aeriallive in opdracht van gemeente Wassenaar. Foto voorzijde: Dorpskerk gezien naar de kust met vooraan het Plein. Foto Aeriallive 2022. Samenstelling: TasT, projecten voor tastbaar erfgoed Foto’s: TasT, tenzij anders vermeld SAMENVATTING VAN DE VISIENOTA Het religieus erfgoed omvat alles wat bij de geschiedenis van een religieuze plek hoort: niet alleen het gebedshuis, maar ook de directe omgeving met de begraaf- plaats, het hek, de pastorie horen bij dit erfgoed. Alle religieuze onderdelen bij el- kaar noemen we “kerkenbiotoop”, ook als het om andere gebedshuizen gaat, zoals een moskee of synagoge. Daar vallen ook het interieur, met de gebedsruimte en alles wat daar bij hoort, zoals het doopvont of de preekstoel, onder. Zelfs collecties, zoals de schilderijen of gebedsboeken, en de verhalen, archieven, gebruiken en tradities horen bij het reli- gieus erfgoed dat we willen koesteren.
Natuurlijk kan elke geloofsovertuiging gebouwen of voorwerpen hebben die tot het religieus erfgoed worden gerekend. Een gebedshuis staat midden in het dorp of ligt centraal in een wijk. Het zijn sociale ontmoetingsplekken met grote historische en emotionele waarde. De betekenis van de geloofsgemeenschappen in de samenleving verandert, maar de gebouwen houden veelal hun betekenis. Velen voelen zich verbonden met dit erfgoed. Daarom willen we deze gebouwen voor de toekomst bewaren. Samenwerken om de kerk in het midden te houden, betekent nadenken over de toekomst van dit erfgoed. Dat is niet alleen een taak van de kerkeigenaar. We zijn met elkaar verantwoordelijk voor de toekomst van dit erfgoed. Als we samenwerken aan de toekomst, moeten we nadenken over passend ge- bruik, voor de geloofsgemeenschap, de buurtbewoners én de toekomstige gene- raties. Bij voorkeur passend bij de sociaal-maatschappelijke functie die de kerken altijd hebben gehad. Of verbouwen voor een geheel nieuwe functie. We moeten rekening houden met de historische betekenis; en die in ere houden. Tegelijk moeten de gebouwen ook kunnen worden gebruikt. We zoeken naar het evenwicht tussen het behoud van de historische waarde en duurzaam, toekomstbestendig gebruik, waarbij de erfgoedwaarden behouden blijven en het erfgoed toegankelijk blijft voor de gemeenschap.
We willen samenwerken aan een toekomst waarin de historische gebedshuizen in het midden van onze samenleving blijven staan. Alle betrokkenen vormen een erfgoedgemeenschap. We sluiten niemand uit. We hebben respect voor elkaars geloof, voor elkaars rol, voor ieders belang. We houden de kerk in het midden! 3 Messiaskerk gezien over de Zijlwetering (foto Aeriallive 2022). 4 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding Voorwoord Leeswijzer Het religieus erfgoed van Wassenaar 2. Visie, missie en strategie De visie in de gemeentelijke beleidscyclus 3. De kerk in het midden houden De titel toegelicht Letterlijk Figuurlijk 4. Uitvoeringsagenda 5. Bijlagen 1 Overzichtslijst 2 Fotogalerij 3 De relatie van deze visienota met bestaand erfgoedbeleid 4 Planologisch handelings-en beoordelingskader bij functieverbre- ding en -verandering met Nationale Stappenplan Herbestem- mingsanalyse 5 Samenvatting proces en participatie in vraag en antwoord 6 Relevante definities van wet- en regelgeving 7 7 7 8 11 14 17 17 17 22 24 26 26 28 38 39 45 48 5 Sint Jozefkerk gezien vanaf de Parklaan, aan de eredienst onttrokken en verbouwd tot gezondheidscentrum (foto Aeriallive 2022). 6 INLEIDING Voorwoord Deze visienota legt de visie over een duurzaam toekomstperspectief voor het religi- euze erfgoed van onze (burgerlijke) gemeente vast vanuit het perspectief van direct betrokkenen.
Het is het resultaat van overleg dat met de kerkeigenaren en andere betrokkenen bij het religieus erfgoed van Wassenaar is gevoerd over het toekomst- perspectief van dit erfgoed. De belangrijkste vragen over het proces zijn in een vraag-en-antwoord opgenomen in bijlage 5. De ontkerkelijking en actuele vraagstukken rond de toekomst van de kerkgebou- wen verlangen een nieuwe kijk op de omgang met het religieus erfgoed. Religieus erfgoed is onlosmakelijk verbonden met kernwaarden van de samenle- ving en is medebepalend voor de kwaliteit van onze leefomgeving. Daarom ver- dient het religieus erfgoed een gemeenschappelijke visie op de toekomst. Op basis van de resultaten van dit participatietraject beschrijft deze visie hoe de gemeente wil anticiperen op actuele en toekomstige vraagstukken en op welke wijze de visie in het beleid geborgd gaat worden. Het is onderdeel van de visie op de omgang met al het erfgoed. De sectorale visies vormen bouwstenen voor de inte- grale Omgevingsvisie. Deze deelvisie vervalt zodra deze is verwerkt in de integrale visie en in andere beleidsdocumenten, zoals het omgevingsplan. Met het vaststellen van deze visie met agenda verbindt het bestuur zich aan het document en de actiepunten, en is duidelijk welke beleidstappen gaan volgen. R.A.
Zoutendijk Wethouder erfgoed Leeswijzer Dit document bestaat uit • een beknopte beschrijving van het religieus erfgoed, • de beschrijving van de missie, visie en strategie, • een toelichting op het kerndoel “de kerk in het midden houden” en • een uitvoeringsagenda. In de bijlagen zijn • een overzichtslijst, • fotogalerij, • de relatie met het bestaande beleid, • het handelings- en beoordelingskader en • de samenvatting van het proces • relevante definities van wet- en regelgeving opgenomen. 7 Het religieus erfgoed van Wassenaar Religieus erfgoed is het geheel van cultuuruitingen, materieel en immaterieel, roe- rend en onroerend, dat verwijst naar een religieuze, godsdienstige of devotionele context, of ermee in verband staat, zowel in het openbare als in het privédomein. Het gaat om cultuuruitingen die de samenleving de moeite waard vindt om te be- waren en aan volgende generaties door te geven. In bijlage 6 staan meer definities die van belang zijn voor deze visienota. In het Verhaal van Wassenaar is ook de historie van het religieus erfgoed opgeno- men. Hier volgt een beknopte samenvatting van het Wassenaarse religieus erf- goed. Onroerend erfgoed Bij beschermde objecten behoort, conform de Erfgoedwet, de gehele onroerende zaak tot het monument.
Dit betekent dat alles wat een vast bestanddeel van het monument is, beschermd is, ook onderdelen in het interieur die functioneel tot de onroerende zaak behoren, zoals een orgel. Een nadere uitleg over deze definitie is in bijlage 6 opgenomen. In de overzichtslijst (bijlage 1) zijn acht christelijke kerkgebouwen, een begraaf- plaats (met een joods, christelijk en algemeen deel), en een voormalig kloosterge- bouw opgenomen. In deze lijst staat behalve basisgegevens als bouwperiode ook de cultuurhistorische waardering en de biotoop vermeld. Ter illustratie is in bijlage 2 een fotogalerij opgenomen. De Dorpskerk, St.-Willibrorduskerk en de Goede Herderkerk hebben de hoogste erf- goedwaarden en zijn beschermd als rijksmonument. Ook de begraafplaatsen met grafmonumenten en hun muren en hekken bij de kerken zijn van belang. De Joodse begraafplaats met het bijbehorende voormalige metaarhuis, dat nu in gebruik is als aula, heeft de status van rijksmonument, net als het kerkhof bij de St-Willibrordus. De als gemeentelijk monument beschermde kerkgebouwen, zoals de Jozefkerk, de Messiaskerk, Kievietkerk en de Buurtkerk, hebben hoge cultuurhistorische waar- den. Het voormalige kloostergebouw aan de Kerkstraat is als beeldbepalend pand be- schermd. Het gebouw van de Nederlandse Protestantenbond aan de Lange Kerkdam heeft geen beschermde status, maar is wel aangemerkt als GIP 2-pand.
De afkorting GIP staat voor Gemeentelijk Inventarisatie Project, een project uit 2008-2009 waarbij de cultuurhistorische waarden van alle panden van Wassenaar is vastgesteld. Bij het GIP zijn de volgende scores toegepast: geen cultuurhistorische waarde van be- tekenis (1), geringe erfgoedwaarden (2), karakteristieke waarden (3), hoge waarden (4) en beschermde waarden als beschermd gemeentelijk of rijksmonument (5). De GIP 3 en 4 hebben in de jaren ’10 een beschermende status ontvangen via bescher- ming als monument of als karakteristiek element. Alle kerkgebouwen, behalve de Sint Jozefkerk, hebben nog een religieuze functie. Ook bij een wijziging in het gebruik of wisseling naar een seculiere eigenaar blijven we spreken van ‘religieus erfgoed’. In het kader van bescherming van het religieus erfgoed is het belangrijk om te be- kijken welke bescherming passend is voor het nog niet beschermde erfgoed. Zo is 8 bijvoorbeeld het kerkhof bij de Dorpskerk van grote cultuurhistorische waarde, ter- wijl het slechts als karakteristiek erfgoed een bescherming in het omgevingsplan geniet. Het passend beschermen maakt onderdeel uit van de uitvoeringsagenda. Gesloopt erfgoed Er zijn ook religieuze gebouwen gesloopt, zoals de Gereformeerde Zijllaankerk uit 1939, die gesloopt is in 1995.
Ook de kapel van huize Willibrord op de Poortlaan uit 1983, de kloosterkapel van de zusters Franciscanessen van Oirschot uit 1964 en het huis van de orde van St Jan aan de Schouwweg zijn gesloopt, net als de Ursulakapel (Eikenlaan 3). Roerend erfgoed Tot het religieus erfgoed kunnen ook roerende zaken, zoals de roerende interieur- delen, behoren. Deze onderdelen zijn niet automatisch beschermd. Een uitleg over deze termen en begrippen is in bijlage 6 opgenomen. Het Museum Catharijne Convent heeft een onderzoek uitgevoerd naar het interi- eur en de roerende collectie van de Dorpskerk. Roerende zaken kunnen alleen voor Wassenaar behouden worden, als deze collec- ties aangemerkt worden als ‘onvervreemdbaar’ erfgoed. Een voorbeeld van religi- eus erfgoed van Wassenaar dat zich momenteel buiten Wassenaar bevindt, is de miskelk van Jan I van Wassenaer en Johanna van Halewijn 1567. Deze kelk bevindt zich nu in de kapel van kasteel Beloeil in België. Interieuronderdelen kunnen ook verplaatst worden binnen Wassenaar. Zo heeft de inventaris van de kapel van de gesloopte Ursulakliniek een nieuwe plek gekregen in de kapel van het woonzorgcentrum Duinstede aan de Deijlerweg 208, een gebouw uit 1997. Ook onderdelen van de Jozefkerk hebben na de onttrekking van de kerk uit de eredienst in 2023 een nieuwe plek gekregen; zo is het doopvont naar de Willi- brorduskerk verplaatst.
Kerkenbiotoop Er zijn gebouwen in de omgeving van de kerk die tot het religieuze ensemble be- horen, zoals een pastorie of gemeenschapshuis. Deze omgeving wordt ook wel kerkenbiotoop genoemd en de onderdelen die tot de biotoop behoren zijn in de overzichtslijst (bijlage 1) vermeld. Er zijn ook religieuze gebouwen die niet direct bij een kerk staan, maar wel een religieuze functie of historische relatie met een kerk hebben, zoals Schoolstraat 2 (pastorie NH Kerk) en Schoolstraat 6 (Gebouw voor Christelijke belangen). Deze gebouwen vallen niet binnen de kerkenbiotoop van – in dit voorbeeld – de dorps- kerk. Gebouwen die binnen de invloedssfeer van het gebedshuis staan en daar een historische en functionele relatie mee hebben, vallen wel binnen de kerkenbiotoop van dat gebedshuis. Een voorbeeld hiervan is het Jeroenhuis (De Warenar). De grenzen van de biotoop worden bepaald door de cultuurhistorische waarde, niet door huidig gebruik, eigenaarschap of kadastrale percelen. Immaterieel erfgoed In het Verhaal van Wassenaar is ook aandacht besteed aan immaterieel erfgoed. Daar waar dit immateriële erfgoed raakt aan het fysieke ruimtelijke domein, zal dit ook een passende bescherming moeten krijgen in ruimtelijke visies en plannen. 9 Joods monument op de begraafplaats in Kerkehout met het Joodse Metaarhuis dat nu in gebruik is als aula van de begraafplaats.
De begraafplaats heeft naast een chris- telijk en algemeen deel ook een ouder en groot Joods deel. Op dit Joodse deel werd in 1907 voor het eerst begraven. Foto Jan van Steen 2022. Sint Willibrorduskerk gezien vanaf het kerkhof (foto Aeriallive 2022). Niet alleen de aanleg, maar ook de grafmo - numenten zijn van cultuurhistorische waarde. 10 2. VISIE, MISSIE EN STRATEGIE Het belang van visie, missie en strategie Breed gedragen en richtinggevend De visie op de toekomst van het religieus erfgoed biedt een betekenisvol kader voor alle betrokkenen, waardoor er wederzijds begrip kan zijn voor veranderingen, en het geeft richting aan toekomstige besluiten over de omgang met dit erfgoed, bij- voorbeeld over functieverbreding en -verandering. Verbinding De visie verbindt alle betrokkenen door gedeelde waarden en gezamenlijk erkende kernkwaliteiten. Beweging De visie helpt om tot actie over te gaan om bij te dragen aan toekomst voor dit erfgoed. Visie: een wenkend toekomstperspectief Het religieus erfgoed van Wassenaar staat er over tien jaar goed bij. De gemeente Wassenaar koestert de kwaliteiten van het stedenbouwkundige netwerk van ons dorp en in onze wijken en er ligt een stevige basis voor de instandhouding van en zorgvuldige omgang met dit erfgoed.
Het religieus erfgoed maakt onderdeel uit van de Omgevingsvisie en in het Om- gevingsplan zijn regels opgenomen om het als essentieel erfgoed fysiek en sociaal sterk verankerd te houden in het dorp en in de samenleving. De gebedshuizen hebben een logische en volwaardige plek in visie en plan. Het erfgoed is passend beschermd, waarbij de toekomstwaarde leidend is. De sociaal-maatschappelijke waarde wordt breed erkend en is medebepalend voor beleidskeuzes en bij vergunningverlening. Missie: Waarom doen we dit? We doen dit omdat de betekenis van het religieus erfgoed bovengemiddeld groot is. Het belang voor de materiële kwaliteit van onze fysieke leefomgeving én voor de immateriële, sociaal-maatschappelijke leefomgeving is eveneens groot. We (h)erkennen deze bestaande kwaliteiten, en kunnen het verwoorden, zodat we deze nalatenschap mee kunnen nemen naar de toekomst. Strategie: Wat gaan we daarvoor doen? - We gaan uitdragen hoe belangrijk de kerken zijn voor onze samenleving, en wat er moet gebeuren om ze toekomst te laten behouden. Deze visie vormt daarvoor de basis. - We gaan vooraf, proactief met elkaar in gesprek: zonder (voor)oordelen, en ieder vanuit zijn eigen rol en verantwoordelijkheid. Het kerkelijk erfgoed is erfgoed dat bij uitstek “van, voor en door” iedereen is.
En toch blijft de ei- genaar zelf verantwoordelijk voor het duurzame behoud en het beheer van het religieus erfgoed, voor passende functies én voor eventuele (ver)bouw in, aan en bij de gebouwen. 11 - Op deze manier zijn we met elkaar beter voorbereid op toekomstige veran- deringen. Dit doen we zonder vooraf te veel te willen regelen en vastleggen, en gedacht vanuit kansen en mogelijkheden. We gaan met elkaar in gesprek vanuit de betekenis en waarde van het erfgoed in het heden en vanuit ge - deelde verwachtingen over de toekomst. - We zoeken daarbij naar een balans tussen de iconische waarde van dit erf- goed voor de samenleving en de religieuze waarde voor de geloofsgemeen- schap; tussen het duurzame gebruik en het behoud van de monumentale waarde, en de tradities die deel uitmaken van onze collectieve cultuur. - We spreken jaarlijks met de vertegenwoordigers van de kerken die de hoog- ste erfgoedwaarden hebben (kerkgebouwen van PKN en de r.-k. parochie), en op verzoek met de andere geloofsgemeenschappen, om actualiteiten en ontwikkelingen uit te wisselen. De uitkomsten worden met het gemeente - bestuur besproken. - We leggen de afspraken tussen gemeente en kerken vast, zodat de samen- werking enerzijds wendbaar en actueel blijft, terwijl tegelijk afspraken duidelijk zijn en de uitvoering gewaarborgd is.
Ruimtelijk en planologisch - We zetten bewust in op het behoud van de kwaliteiten van strategische ste - denbouwkundige locaties (pleinen, kruispunten, zichtlijnen) met religieus erfgoed. - De fysieke herkenbaarheid en beleefbaarheid van kerken, in de openbare ruimte, maar ook binnen in de kerkgebouwen, staat centraal bij opgaven en bij het maken van keuzes. - We stellen de kerkenbiotopen vast en zorgen dat het erfgoed in het Omge - vingsplan een passend beschermingsregime krijgt via de functie ‘beschermd religieus erfgoed’ en/of de functie ‘kerkenbiotopen’. Zo krijgt al het religieus erfgoed een passende bescherming. - Kerken zijn niet alleen ruimtelijke bakens in het dorp, maar ook sociale bakens. De sociaalmaatschappelijke “immateriële” betekenis van religi- eus erfgoed moet in samenhang met de fysieke (stedenbouwkundige en architectonische) betekenis een plek krijgen in de planologische instrumen- ten voor het waarborgen van de kwaliteit voor de fysieke leefomgeving. Hiervoor werken we aan een integrale aanpak voor sociaalmaatschappelijk vastgoed, met verankering van de sociaal-maatschappelijke functie van religieus erfgoed in omgevingsvisie en omgevingsplan.
- De ruimtelijke kerkenbiotopen worden in het integrale omgevingsplan in samenhang met de sociaalmaatschappelijke omgeving waar ze onderdeel van uitmaken (de kerk, het plein, de kroeg, de school) beschouwd, met als doel een integrale borging van de kwaliteiten en de functie van de gebeds- huizen als ontmoetingsplek. Zo borgen we een blijvende verbinding tussen het ruimtelijk en het sociale domein. Hierbij worden ook immateriële aspec- ten, zoals het luiden van klokken of het klinken van uurwerken, betrokken. 12 Luchtfoto met zicht op de toren van de Dorpskerk, gezien in noordoostelijke richting, naar het dorp (foto Aeriallive 2022). Kerktorens hebben niet alleen stedenbouwkundige oriën- tatiewaarde, maar huisvesten door de klokken en carillons ook klinkend erfgoed. Het zijn visuele én ‘geluidsbakens’. De Dorpskerk, Sint Willibrordus, De Goede Herderkerk en de Kievietkerk hebben klinkend erfgoed. 13 De visie in de gemeentelijke beleidscyclus Kerken kunnen een strategische rol vervullen als wegwijzer voor een duurzame toekomst voor wijken en buurten. Juist daarom is opname van de toekomstvisie voor de kerken in de overkoepelde Omgevingsvisie van groot belang. In de Omgevingsvisie krijgen visie, strategie en missie voor de toekomst van het religieus erfgoed integraal een plek, en komen sectorale visies bij elkaar.
In het Omgevingsplan wordt het handelings- en beoordelingskader vertaalt in pas- sende functies met bijbehorende regels, niet alleen voor het beschermde erfgoed, maar ook voor het nog niet beschermde erfgoed en voor de omgeving van de ker- ken. De contour van de kerkenbiotopen wordt in het omgevingsplan vastgelegd; daarbinnen gelden regels om te voorkomen dat activiteiten in de omgeving van de kerken de erfgoedwaarden kunnen verstoren of vernielen. Deze regels zijn niet het- zelfde als de aanwijzing als monument. Het zijn passende regels voor activiteiten zoals (ver)bouwen, gebruik, bomenkap, het organiseren van evenementen, het ver- anderen van een uitrit, de inrichting van de openbare ruimte, etc. voor zoverre die nodig zijn om de karakteristiek en kwaliteiten van de kerkenbiotoop te behouden. Dit is een wettelijke verplichting onder de Omgevingswet (zie Bkl 5.130). Hierbij moeten het collectieve erfgoedbelang en het gebruikers- en eigenarenbelang goed in balans gebracht worden. De ervaringen uit de praktijk nemen we mee bij de monitoring en evaluatie van het beleid. Daarom vindt regelmatig evaluatie plaats, om zo nodig de Omgevingsvisie e/o het Omgevingsplan e/o het dagelijkse beheer aan te passen. De beleidscyclus onder de Omgevingswet. 14 De Dorpskerk. (foto Aeriallive 2022). 15 De Kievietkerk bij het Wilhelminapark. Foto 2012. 16 3.
DE KERK IN HET MIDDEN HOUDEN De titel ‘De kerk in het midden houden’ toegelicht Letterlijk De kerk staat meestal in het midden van een dorp of een wijk; de kerk vormt het hoofdmoment van een plein of straat. De kerktoren is een baken en is ruimtelijk een belangrijk herkennings- of ankerpunt; je ziet de toren van verre. Figuurlijk Sinds eeuwen staat de kerk midden in de samenleving. Voor veel inwoners is het kerkgebouw belangrijk. Het kerkgebouw is een plek waar je met elkaar samen- komt, waar je je thuis kan voelen en thuishoort, voor de eredienst, voor trouwen en rouwen, en voor nog veel meer. Bij een nieuwe functie is “midden in samenleving blijven staan” opnieuw het streven. Kerkgebouwen moeten hun maatschappelijke functie voor sociale voorzieningen zo veel mogelijk behouden en bij voorkeur toe- gankelijk blijven. Spreekwoord (uitdrukking) De “kerk in het midden houden of laten” betekent: ieders belang in de gaten hou- den, oog voor beide kanten hebben, geen partij kiezen. Dit is een belangrijke lei- draad in onze visie op de toekomst voor de kerken. We hebben respect voor elkaars geloof, voor elkaars rol en voor elkaars ideeën over het belang van kerkgebouwen en hun toekomst in onze samenleving.
De kerk in het midden houden: letterlijk De kerk letterlijk ‘in het midden houden’ draait om het fysieke behoud van de ker- ken en het behoud van hun cultuurhistorische, architectonische en stedenbouw- kundige betekenis voor het dorp, een wijk of een buurt. Hoe hoger de erfgoedwaarden, des te belangrijker het erfgoed voor de gemeen- schap en hoe belangrijker het veiligstellen van een duurzame toekomst is. Een duurzame toekomst is alleen gewaarborgd bij een passend gebruik. Fysiek behoud: toekomstbestendig gebruik Het fysieke behoud bestaat uit goed onderhoud en uit goed gebruik. Het traditi- onele, oorspronkelijke gebruik is het gebruik voor de eredienst en aan het geloof gerelateerde (diaconale) nevenactiviteiten (bijv. zaalverhuur). Eigentijds gebruik is vaak breder (bijv. concert, tentoonstelling). Als de kerkzaal hoofdzakelijk voor de eredienst gebruikt blijft worden, blijkt bij het doorrekenen van kosten en baten van isoleren regelmatig dat beter de mensen in plaats van de zaal verwarmd kunnen worden. De nevenruimten zijn doorgaans meer geschikt voor isoleren en vanwege veelvuldiger gebruik is dit ook meer noodzakelijk. Als de kerk van functie verandert, door functieverbreding, blijkt dat er veel acti- viteiten mogelijk zijn binnen de sociaal-maatschappelijke functie.
Om richting te geven aan de mogelijkheden en het proces van functieverbreding en – verandering 17 is een handelingskader opgesteld (bijlage 4). Hierin is ook een ladder opgenomen van voorkeursfuncties. Een sociaal-maatschappelijke functie die het kerkgebouw midden in de samenleving en toegankelijk houdt, geniet de voorkeur. De kerken vormen ‘sociaal-maatschappelijk vastgoed’, dat multifunctioneel inzetbaar is, bijv. het gebruik voor concerten, grote uitvaarten (binnen én buiten de geloofsgemeen- schap), als stembureau, etc. Begin 2022 is door het college het “Planologisch handelings-en beoordelingskader bij functieverbreding en -verandering” vastgesteld. Hierin staan spelregels voor en afspraken over toekomstbestendigheid en passend gebruik van religieus cultureel erfgoed (bijlage 4). Het planologisch handelingskader biedt duidelijkheid over rol- len, mogelijkheden en stappen die doorlopen moeten worden. Het voorkomt wille- keur en ad hoc-besluiten over de omgang met het religieus cultureel erfgoed. Luchtfoto Sint Willibrorduskerk aan de Kerkstraat (foto Aeriallive 2022). Tot de kerkenbiotoop van deze kerk horen be - halve het kerkgebouw het hele gebied rond de kerk met pastorie, erfafschei- ding (muur), kerkhof, én het voormali- ge Jeroenhuis (Warenar). Ook de voor - malige R.K.
school en de voormalige schoolmeesterwoning (linksboven in beeld) kunnen tot de omgeving van dit monument gerekend worden, vanwege de samenhangende Rooms-Katholieke geschiedenis en ruimtelijke en functio - nele stedenbouwkundige samenhang. Ook de Dorpskerk en De Goede Herder - kerk hebben vergelijkbare omvangrijke biotopen, die bestaan uit meerdere onderdelen en kerkhoven. 18 Kerkenbiotoop Kerkgebouwen maken onderdeel uit van het stedenbouwkundige netwerk. Het kerkgebouw vormt samen met de bijbehorende onderdelen, zoals begraafplaats, pastorie, kerkhof of hek een zogenaamd “complex” of “ensemble”. Dit heet kerken- biotoop. Ook een kerkenpad of zichtlijn op een toren kan onderdeel uitmaken van deze biotoop. Volgens de Omgevingswet en de uitwerking daarvan in de Algemene maatregel van bestuur (Amvb) “Besluit kwaliteit leefomgeving” (Bkl) is de gemeentelijke over- heid verplicht te zorgen dat activiteiten in de invloedssfeer van een beschermd mo- nument het monument zelf niet kunnen schaden (Bkl 5.130). Dit kan om de directe omgeving gaan, maar ook (bijvoorbeeld) om een zicht(as) op een kerktoren. Deze instructieregel van het Rijk kan dus letterlijk verstrekkende gevolgen hebben. In het integrale Omgevingsplan moeten regels opgenomen gaan worden die erop toezien dat er getoetst kan worden of activiteiten in de omgeving van het religieus erfgoed dit erfgoed kunnen schaden.
Nieuwe functies en de samenhang met bestaande waarden Nieuwe functies willen we zoveel mogelijk laten aansluiten op de eeuwenoude, sociaal-maatschappelijke functie van kerken. Uit het participatietraject met de kerkeigenaren en gebruikers is gebleken dat het sociaal-maatschappelijk belang van de kerken groot is. Bij het realiseren van nieuwe functies is aandacht voor bouwhistorie essentieel: een gebedshuis en zijn omgeving zijn door de tijd gevormd en veranderd. Het be- lang van de Dorpskerk is evident. Deze kerk is al sinds de Middeleeuwen van groot belang, maar ook jonge(re) kerkgebouwen kunnen iconische waarde hebben en een centrale rol in de wijk spelen, zoals de Jozefkerk. Bij veranderingen halen we inspiratie uit de historie en hebben we aandacht voor het organisch gegroeide monument. Zelfs als er sprake is van sloop, heeft de plek nog steeds betekenis. Het behoud van de herinnering aan geschiedenis van de locatie staat centraal bij ver- en nieuwbouw. Gebruik dat dicht bij de oorspronkelijke functie blijft, heeft de voorkeur. Het behoud van de sociaal-maatschappelijke bestemming is van groot belang en heeft priori- teit. Belangrijke aspecten zijn het behouden van het gebouw als ontmoetingsplek en de beleefbaarheid van de voormalige functie. De herinnerings- en emotionele waarden zijn belangrijke waarden om te koesteren. De herkenning, bijv.
door de markante toren als baken in de wijk, blijft, ook als de functie verandert. De sa- menleving verandert, en daardoor ook de rol van kerken en het Christendom in de samenleving, maar niet de (collectieve) herinnering en de emotie. Bovendien voegen nieuwe functies nieuwe herinneringen en emoties toe, bijvoorbeeld door het bijwonen van een concert of theatervoorstelling, of het bezoeken van een tentoonstelling. Kerken, als grote, centraal in het dorp gelegen gebouwen zijn van grote waarde voor het dorp. Nieuwe functies kunnen die waarde vergroten en voor de toekomst veiligstellen. Functieverandering is een proces dat altijd maatwerk verlangt. Een belangrijke randvoorwaarde voor een succesvolle herbestemming is het zorgvuldig doorlopen van het planproces op basis van de juiste kaders en uitgangspunten. Het handelings- en beoordelingskader (bijlage 4) biedt een handelingsperspectief 19 voor functieverbreding, -verandering en herbestemming van religieus erfgoed en bevat onder meer een prioritering van functies, een stappenplan voor het proces en een beoordelingskader. Ook is het Nationale Stappenplan Herbestemmingsanalyse (als onderdeel van bijlage 4) bijgevoegd, als leidraad voor nieuwe functies in bescherm- de monumenten. Aanbevelingen handelingskader Het kader is in 2022 vastgesteld.
Op basis van de ervaringen zijn de volgende aanbe - velingen over de toepassing geformuleerd: Over in- en extern proces en werkwijze - Maak het handelingskader meer bekend, zowel onder medewerkers, bestuur als onder eigenaren en gebruikers - Communiceer dat het gebruikt moet worden bij functieverbreding en – verande- ringen - Maak de wijze van gebruik (wanneer, op welke wijze toepassen) helder - Leg proces en afspraken vooraf, in de initiatieffase, vast, en bouw go/ no go mo- menten in per planfase, doe dit op basis van heldere spelregels en uitgangspunten. Zodra de wensen van de initiatiefnemer wijzigen, moet ook de wenselijkheid en de haalbaarheid opnieuw bekeken worden - Werk vanaf het begin integraal, zodat voorkomen wordt dat bepaalde aspecten niet of te laat in het proces meegewogen worden. Over implementatie in het integrale (definitieve) Omgevingsplan: - Vertaal het handelings- en beoordelingskader naar (beoordelings)regels voor bui- tenplanse activiteiten in het omgevingsplan (activiteiten die in strijd zijn met het plan). - Neem de functieladder van het kader (van bijlage 4) op in het Omgevingsplan. Daarbij geldt dat openheid en toegankelijkheid en zo min mogelijk aantasting van het erfgoed het meest gewenst is. Door publieke toegankelijkheid blijft het kerk- gebouw beleefbaar en ‘midden in de samenleving’, en dat is een van de kerndoelen van de visie op dit erfgoed.
Zo min mogelijk aantasting van erfgoed (lees: verlies aan monumentale waarde) is een wettelijke vereiste vanuit de Erfgoedwet en de Omgevingswet. Deze twee aspecten (open blijven en behoud van erfgoedwaarden) zijn leidend bij de vraag voor verandering van gebruik (binnen de functie, voorheen ‘bestemming’) en/of functie (voorheen ‘bestemming’). 20 De Sint Jozefkerk werd tijdens de gesprekken over de toekomst van het religieus erfgoed aan de eredienst onttrokken. Voor deze kerk is op basis van het handelingskader uit 2022 een ontwikkelkader opgesteld als handvat voor de nieuwe functie als gezondheidscentrum. Foto Aeriallive 2022. 21 De kerk in het midden houden: figuurlijk Behalve dat kerken tot het “materiële netwerk” (architectuur en stedenbouw) van het dorp behoren, behoren ze ook tot het immateriële netwerk. Ze zijn sociale an- kerpunten in buurten en wijken. Het sociaal-maatschappelijke belang is veel groter dan het aantal beschikbare meters gebruiksoppervlak voor sociale voorzieningen. De sociaal-maatschappelijke betekenis is net als de materiële betekenis uit te druk- ken in een “sociaal-maatschappelijke biotoop”. Het is daarom belangrijk om het vraagstuk over de toekomst van de kerken te verbinden aan bredere, maatschap- pelijke vraagstukken. Kerken willen graag toegankelijk zijn en open staan voor alle leden van de dorpsgemeenschap.
Dit draagt niet alleen bij aan de verbinding met het dorp en de levendigheid, maar ook aan het fysieke behoud van het erfgoed. Aanbevelingen De toekomst van de gebedshuizen staat niet op zichzelf. Het religieus vastgoed maakt onderdeel uit van het sociaal-maatschappelijke vastgoed en is van belang voor de sociale voorzieningen en de ontmoeting in de wijken. Het is belangrijk om de balans te zoeken tussen bredere maatschappelijke doelen, de wensen van de geloofsgemeenschap en de erfgoedwaarden. Deze toekomstvisie moet daarom een vertaling krijgen in de integrale beleidsdo- cumenten (omgevingsvisie en -plan). In deze visie en plan komen de economische, toerisme/recreatieve, kunst & cultuur-, milieu/biodiversiteit/groenwaarden en ook het belang van sociale voorzieningen in samenhang bij elkaar. In de omgevingsvisie staat deze integrale samenhangende aanpak voorop en dit is essentieel om toe- komstige keuzes te kunnen maken. 22 Toekomstbestendig beleid verlangt ook een goed inzicht in de gevolgen van beslui- ten, bijvoorbeeld het gevolg van parkeer- en verkeerbeleid voor de bereikbaarheid, en daarmee voor de gebruiks- en verhuurmogelijkheden, van de kerkgebouwen. Daarnaast is het belangrijk dat het gesprek gevoerd blijft worden met alle eigena- ren, ook met eigenaren van erfgoed dat niet meer in gebruik is door een geloofs- gemeenschap.
Ook de gemeenschappen die geen religieus erfgoed in eigendom of beheer hebben, kunnen hierin een rol spelen. De Dorpskerk is het meest oude en belangrijke religieuze monument van Wassenaar. Hier is het dorp Wassenaar ontstaan. Niet alleen de historie van de plek, bestaande uit het gebouw, maar ook de biotoop van de kerk (met begraafplaats, grafmonumen- ten, hekwerken en baarhuisje) én de stedenbouwkundige en sociaal-maatschappelijke en culturele relatie met de omgeving zijn van wezenlijk belang. (foto Aeriallive 2022). 23 UITVOERINGSAGENDA Voor de realisatie van de visie en het duurzaam borgen ervan is een uitvoeringsagenda opgesteld. Activiteit 2026 Na 2026 Vaststelling visienota (bestuurlijke besluitvor- ming) x Publicatie document en film x Verwerken van de visienota als bouwsteen in omgevingsvisie en bij actualisering van de erfgoedvisie x Opname passende bescherming van kerken- biotopen in omgevingsplan via functies, regels en beoordelingskaders x Jaarlijks: uitwisseling tussen gemeente en kerken met evaluatie x x Doorlopend: erfgoedloket bij gemeente x x Doorlopend: burgemeester als aanspreekpunt voor de religieuze gemeenschappen x x Actie: in omgevingsvisie opnemen Het religieus erfgoed bestaat uit alle religieuze terreinen en gebouwen waar cul- tuurhistorische waarde aan toegekend wordt.
Deze samenhangende, religieuze plekken, kortweg kerkenbiotopen, hebben grote betekenis voor de samenleving, zowel vanwege de stedenbouwkundige, architect- onische en kunstwaarden, als vanwege het sociaal-maatschappelijke belang. Bij het toekennen van passende functies houden we rekening met deze waarden en stellen we de waarden veilig via beoordelingsregels. Dit geldt ook voor tradities, zoals het luiden van klokken. De visie, missie en strategie van deze visie vormen hierbij de vastgestelde kaders. Acties omgevingsplan - het handelings- en beoordelingskader wordt vertaald in passende functies, ver- gunningplichtige activiteiten en verbods- en beoordelingsregels, niet alleen voor monumenten, maar ook voor het overige erfgoed en voor de omgeving van de ker- ken, namelijk voor de gehele zogenaamde kerkenbiotoop, inbegrepen tradities. - de contour van de kerkenbiotopen wordt in het omgevingsplan vastgelegd; daar- binnen gelden regels om te voorkomen dat activiteiten in de omgeving van de kerken de erfgoedwaarden kunnen verstoren of vernielen. Waar nodig kunnen ook regels direct buiten de biotoop gelden, als dat nodig is voor de bescherming van de biotoop.
24 - de passende regels betreffen niet alleen de monumentenactiviteit, maar alle acti- viteiten die de waarden kunnen raken, zoals (ver)bouwen, gebruik, bomenkap, het organiseren van evenementen, het veranderen van een uitrit, de inrichting van de openbare ruimte, geluidsnormen etc. Het betreft regels die nodig zijn om de karak- teristiek en kwaliteiten van de kerkenbiotoop te behouden. De rooms-katholieke kerk De Goede Herder in Stoephout (Wassenaar Zuid) bestaat uit een rijke biotoop met kerk, begraafplaats met grafmonumenten, ossuarium, kosters- woning en school (nu: appartementen) (foto Aeriallive 2022). 25 Bijlage 1: Overzichtslijst kerkgebouwen, bijbehorende elementen en kerkhoven Monumentale_status | Cultuur- | Adres | Huisnr. | Actuele_naam | Type | Functie | Architect | Hoofddat | Eeuw | Buiten | Denominatie | Denominatie | Biotoop | Opmerking historische | gebruik | oorspronkelijk | Huidig waardering Rijksmonument | Het Kerkehout | Begraafplaats Persijnhof | metaheer- | religieus / funerair | Simons, L.
| 1906 | 20ste | 0 | Nederlands | Joods, | begraafplaats | Joods, sinds 1977 huisje | eeuw | Israëlitische Ge- | Rooms-Katho- | met muren en | naast Joods deel een meente ‘s-Gra- | liek, algemeen | toegangen, | algemeen en rk deel, venhage | twee metaar- | metaheerhuis is nu huisjes, 1 Joods | aula; 2de metaarhuis monument, | op Joods deel grafmonumen- ten Rijksmonument | Kerkstraat | 77 | Sint Willibrorduskerk | Kerk | Religieus | Molenaar, N. | 1903-1905 | 20ste | 0 | (RKK) | (RKK) | kerk met pas- | pastorie is nu hos- eeuw | Rooms-Katho- | Rooms-Katho- | torie, begraaf- | pice lieke Kerk in | lieke Kerk in | plaats, hek, Nederland | Nederland | muur en voorm. Jeroenhuis (wa- renar) Rijksmonument | Plein | 3 | Dorpskerk | Kerk | Religieus | onbekend | 1100-1200 | 12de 0 | (NH) Neder-(PKN) Protes- | kerk, begraaf- | 1938-1940 restau- eeuw | landse Her- | tantse Kerk in | plaats, baar- | ratie H. van der vormde Kerk | Nederland | huisje en muren | Kloot-Meyburg; en hekwerken Rijksmonument | Stoeplaan | 4 | De Goede Herderkerk | Kerk | Religieus | Laan, L. & J.A. van der | 1931-1932 | 20ste | 0 | (RKK) | (RKK) | Kerk, kosters- eeuw | Rooms-Katho- | Rooms-Katho- | woning, lagere lieke Kerk in | lieke Kerk in | school, begraaf- Nederland | Nederland | plaats Gemeentelijk Monu- | Hofcampweg | 3 | Buurtkerk Wassenaar | kerk | Religieus | Blok, J.W.
| 1951 | 20ste 0 | Nederlands | Evangelisch | wijkgebouw | Wijkgemeenschap ment | eeuw | Hervormde | Groot Deijleroord Kerk Gemeentelijk Monu- | Oranjelaan | 2 | Kievietkerk | Kerk | Religieus | Mutters, J. jr. | 1925 | 20ste 0 | (NH) Neder- (PKN) Protes- | kerkgebouw ment | eeuw | landse Her- | tantse Kerk in vormde Kerk | Nederland Gemeentelijk Monu- | Parklaan | 28 | Sint Jozefkerk | Kerk | Religieus | Laan, J.A. van der | 1962 | 20ste 1 | (RKK) | (RKK) | kerkgebouw | Nieuwe functie als ment | eeuw | Rooms-Katho- | Rooms-Katho- | met aange- | gezondheidscen- lieke Kerk in | lieke Kerk in | bouwde ne- | trum Nederland | Nederland | venruimten/ pastorie Gemeentelijk Monu- | Zijllaan | 57 | Messiaskerk | Kerk | Religieus | Asbeck, J.B. baron 1966 | 20ste | 0 | (NH) Neder- | (PKN) Protes- | kerkgebouw ment | van | eeuw | landse Her- | tantse Kerk in | met aange- vormde Kerk | Nederland | bouwde neven- ruimten Beeldbepalend pand | Kerkstraat | 26 tm 34 | t Klooster | klooster | Religieus | Molenaar, N. | 1899 | 19de | 1 | Zusterhuis van | Verbouwd tot | kloosterge- | Uitbreiding 1954 eeuw | Zusters Fran- | appartemen- | bouw en muur ciscanessen van | tencomplex Oirschot Geen status (GIP 2) | Lange Kerkdam | 46 | Nederlandse Protestan- | Kerk | Religieus | Bontenbal, A.
| 1924 | 20ste 0 | (NPB) Neder- | (VrN) Vrijzinni- | kerkgebouw | uitbreiding 1969 door ten Bond | eeuw | landse Protes- | gen Nederland | P.A. Bloys van Tre- tanten Bond | (Geloofsge- | slong meenschap NPB) zeer hoge waarde (nationaal/bovenregio | Oranje waarde (karakteristiek) hoge waarde (lokaal) | Geel geringe erfgoedwaarden 26 | 27 Bijlage 2 Fotogalerij Begraafplaats Persijnhof Voormalig Metaarhuis. Foto 2003 Foto Jan van Steen 2014 Voormalig Metaarhuis. Foto 2014 28 Foto 2011 Doopvont. Foto 2003 Sint Willibrorduskerk Foto Aeriallive 2022 29 Dorpskerk Foto Aeriallive 2022 Foto Aeriallive 2022 Foto 2008 30 Foto 2012 Foto Mariëtte van Lit 2012 Doopvont. Foto Mariëtte van Lit 2012 31 De Goede Herderkerk Foto G. Dukker 1994 Foto 2003 Foto 2003 Foto 2003 32 Buurtkerk Wassenaar Foto 2012 Kievietkerk Foto 2012 Foto 2012 33 Sint Jozefkerk Foto Aeriallive 2022 Foto 2022 Foto Aeriallive 2022 34 Messiaskerk Foto Aeriallive 2022 Foto Aeriallive 2022 Foto Aeriallive 2022 Foto 2022 35 ’t Klooster (r-k. zusterhuis) Het Zusterhuis. Collectie Gemeentearchief Wassenaar (18063), foto 1905. Foto 2012 36 Nederlandse Protestanten Bond Collectie Gemeentearchief Wassenaar (05539), foto 1930 Foto Jan Stegeman 1970, collectie gemeentearchief Wassenaar (05540) 37 Bijlage 3 De relatie van deze visienota met bestaand erfgoedbeleid Erfgoedvisie Wassenaar 2018-2024.
Naar een erfgoedzorg voor iedereen Bouwsteen 2 : Vitaliteit en duurzaamheid De visienota Toekomst religieus erfgoed Wassenaar sluit aan op de Erfgoedvisie en specifiek op Bouwsteen 2 van het Erfgoedprogramma. 38 Bijlage 4 Planologisch handelings-en beoordelingskader bij functieverbreding en -verandering Spelregels voor en afspraken over toekomstbestendigheid en passend gebruik van religieus cultureel erfgoed Er is geen standaard, rechte lijn van 100 procent religieus gebruik naar 100 procent ander gebruik. Elk gebouw, omgeving en omstandigheden zijn anders. Functiever- andering is daarom altijd een proces dat maatwerk verlangt. Een planologisch han- delingskader biedt duidelijkheid over rollen, mogelijkheden en stappen die doorlo- pen moeten worden. Het voorkomt willekeur en ad hoc-besluiten over de omgang met het religieus cultureel erfgoed. Het planologische kader biedt een handelingsperspectief voor functieverbreding, -verandering en herbestemming van religieus cultureel erfgoed en kan een plek krijgen in het Omgevingsplan. Omgevingswetbestendig kader Het handelingskader voor de omgang met het religieus erfgoed bestaat nog niet uit een set regels, maar duidt de omgang met de kernkwaliteiten en -waarden van dit type erfgoed.
Daarmee geeft het kader invulling aan het casco Omgevingsplan van de VNG dat voorstelt om in hoofdstuk 2 van het Omgevingsplan de bedoeling te beschrijven. Het handelingskader geeft die bedoeling helder aan via de uitgangspunten: be- houd door ontwikkeling, treden (ladder) voor functies en wijziging daarvan, en een stappenplan voor planontwikkeling. Daarnaast maakt het duidelijk hoe de beteke- nis van het erfgoed en het gebruik zich tot elkaar verhouden. De kernkwaliteiten maken de plek herkenbaar en leggen de te beschermen eigenheid vast. Door de kernkwaliteiten leidend te maken bij het maken van plannen kan de betekenis van het erfgoed versterkt worden, en is duidelijk waarin het erfgoed onderscheidend is en kan het eigen karakter, in welke vorm dan ook, doorgegeven worden. Zo wordt het verhaal en de bedoeling van het verleden doorgegeven. Op deze wijze worden erfgoedwaarden onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit en wordt invulling gegeven aan de bedoeling van de Omgevingswet. Hiermee ligt de houding vast ten opzichte van dit erfgoed en is vooraf voorspelbaar welke maatwerkeisen er binnen een op- gave liggen. Doel van functieverandering en herbestemmen Functieverbreding, -verandering en herbestemming van cultuurhistorisch waarde- vol religieus vastgoed betreft gebouwen die een leven geleefd hebben en een ver- haal te vertellen hebben.
Een passende functie is de belangrijkste (economische) drager voor goed beheer en behoud. Doel van flexibiliteit in functies is dat objecten een nieuw leven krijgen zonder dat ze daarbij hun verhaal verliezen, terwijl er tege- lijkertijd toch ook een ander gebruik mogelijk is. Rol van cultuurhistorische waarde De cultuurhistorische waarde en de beschermingsstatus zijn zeer bepalend in de zoektocht naar passend gebruik. De erfgoedwaarden bepalen de mate van de zo- genaamde aanraakbaarheid: hoe hoger de waarde, hoe zorgvuldiger het vraagstuk rond de instandhouding van het erfgoed doorlopen moet worden. 39 Over het algemeen geldt dat het oorspronkelijke gebruik het meest passend is, ook al kunnen veranderingen in de liturgie ook wijzigingen in het gebruik verlangen die van invloed zijn op de erfgoedwaarden. Ook functieveranderingen binnen de bestaande sociaal-maatschappelijke bestemming kunnen ingrijpend zijn en vergen een zorgvuldige afweging. Scenario’s in relatie tot het gebruik Getrapt scenario van meest gewenst naar minst gewenst. 1. Het gebedshuis blijft in gebruik door en in bezit van één geloofsgemeen- schap en wordt incidenteel en/of structureel voor andere functies gebruikt vanuit de doelstellingen van de gemeenschap (diaconaal werk). Dit wordt niet gezien als verbreding of functieverruiming, maar hoort bij de geloofstaak.
Door een brede opvatting van het begrip “kerk” en de plek van het gebouw daarin (met bijbehoren- de sociaal-maatschappelijke bestemming) is het mogelijk om toekomstwaarde te scheppen zonder “zware procedures” om ander gebruik mogelijk te maken. Dit wordt gezien als het optimaliseren van het gebruik binnen bestaande kaders. 2. Het gebedshuis blijft in gebruik door en in bezit van de geloofsgemeen- schap, maar krijgt medegebruik door andere geloofsgemeenschappen en/of ande- re functies binnen sociaal-maatschappelijke bestemming (bijv. priklocatie, vluchte- lingenopvang); het gebruik als gebedshuis blijft de hoofdfunctie. 3. Het gebedshuis blijft in gebruik door en in bezit van de geloofsgemeen- schap, maar komt daarnaast beschikbaar voor nevengebruik en multifunctioneel gebruik. Hierbij kan de liturgische functie nevengebruik worden, en het bijbeho- rende terrein kan worden ontwikkeld en/of geëxploiteerd voor ander gebruik (bijv. woningbouw voor een passende doelgroep). 4. Het gebedshuis komt in ander eigendom (bijvoorbeeld stichting of exploi- tant), maar de kerkelijke partij blijft het gedeeltelijk gebruiken voor de eredienst. De gebedshuisfunctie wordt een “nevenfunctie” naast andere functies, en ook ge- bruik van het gebedshuis buiten de niet-sociaal-maatschappelijke bestemming is mogelijk (kantoor, horeca). 5.
De locatie verliest zijn religieuze functie in het geheel, en er wordt een geheel nieuwe functie binnen of buiten de sociaal-maatschappelijke bestemming gezocht. Gebedshuis én terrein krijgen een ander gebruik, waarbij de erfgoedwaar- den niet of niet onevenredig worden aangetast. 6. Sloop van het gebedshuis, volledig nieuwe ontwikkeling van de locatie, waarbij de geschiedenis meegenomen wordt in het nieuwe verhaal van de plek, zowel letterlijk (stedenbouwkundig/architectonisch) als figuurlijk. Functies De mate van open/toegankelijk blijven en de ingrijpendheid voor de erfgoedwaar- den zijn leidend bij de keuze voor functieverandering of -verbreding a. Functieverandering of -verbreding binnen de bestaande sociaal-maat- schappelijke functie 1 Kunst en cultuur 2 Verenigingsleven 3 Onderwijs (inclusief kinderopvang / BSO) 4 Maatschappelijke opvang en/of zorg 5 Sport 40 b. Functieverandering of -verbreding buiten de bestaande sociaal-maat- schappelijke functie 1 Horeca en/of dienstverlening (kantoor) 2 Wonen 3 Andere functies die minder passend zijn door de aard van de functie en/of de ingrijpende wijzigingen die er mee gepaard gaan.
Omdat de betekenis van gebedshuizen voor het dorp en haar inwoners een essenti- ele waarde is, zijn functies waarbij het gebedshuis en het omliggende terrein open- baar toegankelijk blijven of worden meer gewenst dan functies die privatisering betekenen. Hoewel eerst gezocht moet worden naar functieverandering of -verbreding binnen de bestaande sociaal-maatschappelijke bestemming kan een andere bestemming meer gewenst zijn vanwege de benodigde ingrepen in het gebouw en/of de gevol- gen voor de omgeving van een nieuwe functie binnen de sociaal-maatschappelijke bestemming. Bijvoorbeeld: als voor de inrichting als winkel of als restaurant niet of nauwelijks wijzigingen aan het monument plaats hoeven te vinden, dan geniet deze functie, waarbij het gebouw ook openbaar toegankelijk is, de voorkeur boven wonen of gebruik als kantoor. Over het algemeen kan ook gesteld worden dat de verbouw tot appartementen meer ingrijpend is voor de erfgoedwaarden dan een woonfunctie voor één huishouden. Een proces voor functieverbreding, -verandering en herbestemming begint met vragen stellen Wat voor plek wil je dat de kerk is en blijft? Welke kernkwaliteiten moeten behou- den blijven? Wat is het belangrijkste aspect hierin: wat is absoluut ‘onaanraakbaar’ en vormt het “hart” of de “ziel” van het erfgoed waar het erfgoed niet zonder kan.
Hoe kan deze “ziel” behouden blijven bij herbestemming van het gebouw, zijn om- geving en/of de religieuze objecten, zelfs bij (gedeeltelijke) sloop? In het planproces moet het beantwoorden van deze vragen geborgd worden; het is een verplicht onderdeel bij veranderingen in het gebruik. De kernkwaliteiten dui- den en respecteren zijn vereist in het plan. Stappenplan bij functieverandering en herbestemming 1. De eigenaar (initiatiefnemer) formuleert wensen en voert een eerste verken- ning uit op basis van de beoordelingsaspecten. De herbestemmingsanalyse is hiervoor een hulpmiddel 2. Initiatiefnemer betrekt gemeente en omwonenden bij het proces. Initiatiefne- mer kiest een vorm van periodiek overleg (bijv. oprichting van een stuurgroep of klankbordgroep) en communicatie richting omwonenden 3. Gemeente is gesprekspartner over mogelijkheden voor functies en omgang met het erfgoed 4. Initiatiefnemer maakt een schetsontwerp en maakt inzichtelijk in hoeverre het erfgoed gewijzigd moet worden voor de functieverandering 5. Gemeente vraagt advies over het schetsontwerp aan de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit (vooroverleg) 6.
Initiatiefnemer voert de benodigde nadere onderzoeken uit om tot een defi- nitief plan te komen, waaronder ten minste een Cultuurhistorische Effectrap- 41 portage (CER) waarin de gevolgen voor de erfgoedwaarden (aspecten zoals opgenomen in de waarderingstabel) inzichtelijk worden gemaakt 7. Het definitieve plan volgt de reguliere (formele) route voor functieverandering en vergunningverlening Beoordelingsaspecten voor functieverandering en herbestemming Financiële aspecten Beleid van de betreffende geloofsgemeenschap / eigenaar Bouwtechnische aspecten Cultuurhistorische aspecten - Historische betekenis (rol in historie van het dorp) - Stedenbouwkundige betekenis (rol in stedelijk weefsel / oriëntatiewaarde) - Architectuur (exterieur) - Architectuur (interieur) - Roerende collectie inclusief orgels, kerkelijke kunst, archieven - Sociaal-maatschappelijke waarde van het erfgoed, zoals dit erfgoed leeft en functioneert vanuit de betreffende gemeenschap. Liturgische aspecten (inclusief muziek) Draagvlak in de wijk en in het dorp Deze beoordeling vindt plaats aan de hand van het Nationale Stappenplan “Her- bestemmingsanalyse” of een ander, in samenspraak tussen gemeente en eigenaar goedgekeurde wijze van analyseren.
Nationale Stappenplan Herbestemmingsanalyse Doel Het doel van de herbestemmingsanalyse is dat vooraf onderzocht wordt in hoever- re het mogelijk is om het vastgoed een nieuw leven te geven zonder dat het daarbij zijn verhaal verliest, terwijl er tegelijkertijd toch ook een impuls kan worden gege- ven aan het dorp. Opzet De herbestemmingsanalyse richt zich op een balans (synergie) tussen kernwaarden en programma van eisen. Het onderzoek geeft ten minste inzicht in: a. Het laadvermogen van het monument Wat zijn de kernwaarden, welke veranderruimte is er (de aanraakbaar - heid), in hoeverre is de veranderruimte afhankelijk van bepaalde functies? b. De noodzakelijke aanpassingen ten behoeve van het programma Beoordeling van de noodzakelijkheid van aanpassingen en de impact ervan op de waarden. c. De eenheid van de bestemming Levensvatbaarheid, toekomstbestendigheid, maatschappelijke relevantie. d. De financiële consequenties 42 Welke kosten, opbrengsten, exploitatiemogelijkheden, belangen, partijen spelen een rol; wanneer moet de exploitatie kostendekkend zijn; wat is er nodig om een herbestemming al dan niet op termijn haalbaar te maken? e.
De mogelijkheden om met tijdelijke functies naar een eindmodel te groeien Stadsherstelformule: onderzoek de haalbaarheid, voorkom verval, koop het pand of complex en restaureer het en zoek er een passende (economi- sche) functie bij, zodat het gebouw of complex behouden blijft. f. De plan van aanpak Scenariostudie voor de invulling, waarna zo nodig een gefaseerde uitvoe - ring van bouwen/restaureren in combinatie met het completeren van het financiële plaatje. Onderzoeksvragen Meer specifiek is het gewenst een beeld te schetsen van de kansen en bedreigingen op basis van de volgende facetten: bestuurlijk, economie, cultuurhistorie, ruimte, milieu en financiën. Per facet dienen – voor zover relevant – de vragen te worden beantwoord en zaken te worden beoordeeld. De analyse is een hulpmiddel, geen lijst om af te vinken. De analyse wordt tijdens het planproces steeds meer ingevuld en verfijnd. Per opgave zullen er andere accen- ten nodig zijn. De analyse blijft van eerste idee tot en met het definitieve plan een beoordelingskader voor kansen en bedreigingen. economie 1. bijdrage aan de aantrekkelijkheid voor de woon- en werkomgeving 2. invloed op nieuwe locaties/mogelijkheden voor bedrijven 3. mate waarin de economische structuur wordt versterkt 4. invloed op de werkgelegenheid 5. invloed op de lokale bestedingen 6. invloed op de concurrerendheid met nieuwbouw 7.
invloed op de vastgoedmarkt ruimte 1. invloed op de gebiedsidentiteit 2. invloed op maatschappelijke effecten 3. kwaliteitsimpuls voor de buurt 4. prikkel voor andere investeringen 5. realisatie van ruimtelijk beleid op lange termijn 6. mogelijkheid voor huisvesting van specifieke groepen 7. mate waarin sprake is van katalysatorfunctie voor gebiedsontwikkeling 8. mate waarin ruimte ontstaat voor experimenten 9. mate waarin sprake is van strijdigheid met ruimtelijke kaders cultuurhistorie 1. bijdrage aan de culturele geschiedenis (gebouw en gebied) 2. invloed op de cultuurhistorische waarden vanwege het gebruik* 3. invloed op de cultuurhistorische waarden vanwege aanpassingen* 4. inbreng van expertise (passende functies en veranderruimte monument) 43 * * de Cultuurhistorische Effectrapportage, waaruit de gevolgen voor de erf- goedwaarden duidelijk worden, heeft zowel betrekking op de gevolgen van het gebruik als de gevolgen van de aanpassingen die nodig zijn. milieu 1 invloed op het voorkomen van nieuwbouw in groene gebieden 2 mate waarin verbruik van grondstoffen wordt voorkomen door nieuwbouw 3 invloed op het voorkomen van verkeer(sbewegingen) 4 mate waarin de principes van Duurzame Monumentenzorg kunnen worden gerealiseerd 5 invloed op energieverbruik financiën 1 invloed op waarde omliggend vastgoed (OZB) 2 invloed op de OZB-opbrengsten (a.g.v.
gebruik) 3 snelheid en prijs in relatie tot nieuwbouw 4 mate waarin kosten door leegstand kunnen omgezet in opbrengsten door gebruik 5 mate waarin elders aanleg en beheer van voorzieningen kan worden voorko - men 6 mate waarin elders inkomsten uit gronduitgifte worden gemist 7 mate waarin financiële belangen in andere vastgoedprojecten worden beïn- vloed 8 gevolgen op waarde a.g.v. prijsontwikkelingen na verwerving vastgoed 9 investeringskosten in kennis, vaardigheden en begeleiding bestuurlijk 1 aanwezigheid van middelen en kennis om de herbestemming te ondersteunen 2 mogelijkheden vraag, aanbod en belangen met elkaar te verbinden 3 maatschappelijke verantwoordelijkheid tegen gevolgen van leegstand 4 voorbeeldfunctie (met eigen vastgoed) 5 intensieve(re) samenwerking tussen diensten 6 invloed van de formele taken op het creatieve proces 7 mogelijkheid nieuwe financieringsconstructies te gebruiken 8 invloed van regel- en bestuursdruk 9 mogelijkheid van oppositie bij burgers als gevolg van nieuwe functies 10 mogelijkheid van succes binnen ambtsperiode bestuurders 44 Bijlage 5: Samenvatting proces en participatie in vraag en antwoord Wat is een kerkenvisie? De “Kerkenvisie” is het resultaat van een dialoog met alle betrokkenen over de toe- komst van het religieus cultureel erfgoed, waarin de eigenaren van dit erfgoed een belangrijke rol spelen.
De toekomstvisie is niet enkel op kerken gericht, maar op al het religieuze cultu- reel erfgoed, zowel beschermd als niet-beschermd (dit is een voorwaarde voor de toekenning van de decentralisatie uitkering). Dit betekent dat ook het beheer en behoud van interieur en collecties en kerkelijke archieven bij de toekomstvisie be- trokken kunnen worden. Een kerkenvisie geeft inzicht in de status, waarde en het potentieel van het re- ligieus erfgoed in de gemeente. Een kerkenvisietraject biedt houvast bij de in- standhouding van en een goede omgang met dit religieuze erfgoed. Het helpt de gemeente in het formuleren van een integrale zienswijze met betrekking tot dit cultuurhistorische erfgoed en kan daarmee anticiperen op toekomstige ontwik- kelingen. Daarmee kan een kerkenvisie ook een waardevolle bouwsteen zijn voor de ontwikkeling van het ruimtelijk beleid en gekoppeld worden aan de ruimtelijke opgaven waar de gemeente voor staat (Omgevingsvisie en-plan) en aan de soci- aal-maatschappelijke opgaven. Bovendien kan door een kerkenvisie geborgd worden dat religieus erfgoed een blij- vende rol van betekenis binnen de gemeente kan spelen. Gemeenten Wassenaar en Voorschoten hebben in 2021 een decentralisatie-uitke- ring bij het Rijk aangevraagd ter financiering van deze dialoog en het opstellen van de visie.
Wat is “De kerk in het midden houden”? Het resultaat van het gezamenlijke project van Voorschoten en Wassenaar, ge- naamd “Toekomst voor het religieus cultureel erfgoed van Voorschoten en Wasse- naar”. Het is het resultaat van de dialoog over de toekomst van het religieus erfgoed. Tij- dens de dialoog zijn uitgangspunten geformuleerd en afspraken gemaakt over een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus cultureel erfgoed van Wassenaar. Met het vaststellen van deze visie met agenda verbindt het bestuur zich aan het document en de actiepunten, en is duidelijk welke beleidstappen gaan volgen. Waarom heet dit document dan niet “Kerkenvisie Wassenaar”? Het programma toekomst religieus erfgoed is landelijk bekend geworden onder de naam “Kerkenvisie”. Deze naam is om drie redenen niet in de titel van dit document gebruikt en komt ook elders in de tekst niet voor vanwege: 1 Kerken (gezindte): het landelijke project is bedoeld voor alle denominaties. Niet alleen christelijke genootschappen zijn bij het project betrokken. Het woord kerken (gezindte) is daarom te beperkend. We gebruken zoveel mogelijk het woord geloofsgemeenschap. 45 2 Kerken (gebouw): dit project gaat over de toekomst van alle religieuze zaken die tot het erfgoed behoren.
Dit is breder dan alleen christelijke gebedshuizen en breder dan alleen het exterieur / casco ervan, en betreft ook interieur en roerende collecties, het kerkhof, de armenhuisjes, etc. Tegelijk is de verzame - ling ook kleiner, want het gaat alleen over religieuze zaken (kerken, synago - gen, moskeeën etc.) die tot het cultureel erfgoed behoren. Het woord kerken (gebouw) dekt de lading daarom onvoldoende. Bovendien draagt het woord “kerken” onvoldoende uit dat het religieuze erfgoed in samenhang zijn bete - kenis heeft: locatie, exterieur, interieur, roerende collectie en historie van de eredienst bepalen samen de erfgoedwaarden. We gebruiken zoveel mogelijk het woord gebedshuis. 3 Visie: het woord visie refereert aan een bepaald type beleidsstuk van de ge - meente, dat ook een vaste bestuurlijke route volgt en een vaste plek heeft in de gemeentelijke organisatie. Vanaf 1 januari 2024 kent de gemeente nog maar één overkoepelende, integrale omgevingsvisie. Het woord visie schept daarom vanuit het gemeentelijke perspectief een incorrecte verwachting over het eindproduct. Dit document is een inhoudelijke visie, waarin de acties staan om de uitkomsten te implementeren in de verschillende beleidsdocumenten, waaronder de omgevingsvisie.
Deze visienota is, binnen de instrumenten van de Omgevingswet, een niet bindend, vrijwillig programma, dat zijn vertaling moet krijgen in de (zelfbindende)omgevingsvisie en het (wel een rechtsgevolg kennend) omgevingsplan. Wat is religieus cultureel erfgoed? Voor het dorp betekenisvolle cultuurhistorische zaken die met religie te maken hebben: roerend en onroerend, onder- en boven de grond, in situ (in het gebeds- huis) en ex situ (bijv. in een museum) bewaard Wanneer is dit project uitgevoerd? 2021-2025 Waarom? Religieus cultureel erfgoed is van grote betekenis voor ons dorp. Het beheer en behoud verlangt een gedragen langetermijnvisie, en goede onderlinge verstand- houdingen Op welke wijze? gesprekken met belanghebbenden (groepsgewijs en 1 op 1 gesprekken), waaronder een bijeenkomst met kerkvertegenwoordigers, en met buurtverenigingen - onderzoek van Museum Catharijneconvent naar Dorpskerk - fotografie en films van de belangrijkste gebouwen en hun direct omge - ving (biotoop) Wat speelde de hoofdrol? Gebedshuizen die als gebedshuis zijn gebouwd, als zodanig nog in gebruik zijn en tot het erfgoed van Wassenaar behoren 46 Wie speelden de hoofdrol? Vertegenwoordigers vanuit de geloofsgemeenschappen in bezit van en gebruikers van religieus erfgoed Wie waren nog meer belangrijk? Vertegenwoordigers en eigenaren van herbestemd religieus erfgoed, en historische organisaties Wie
gaven advies? Werknemers van Museum Catharijne Convent, Rijksdienst voor het cultureel erf- goed, provincie Zuid-Holland, Adviescommissie Omgevingskwaliteit ( WCE) Welke thema’s waren het belangrijkst? - energietransitie - toekomstbestendig gebruik (functieverbreding, - verandering en herbestemming, exploitatie) - sociaal-maatschappelijke betekenis van het erfgoed Wat is het resultaat? Een document met toekomstperspectief - Een handelings- en beoordelingskader als handleiding bij functieveran- deringen - Aansprekende film en fotografie door Aeriallive Wat volgt nu? Uitvoering volgens de Uitvoeringsagenda, met onder meer de implementatie van de uitkomsten in de diverse beleidsdocumenten, zoals omgevingvisie en omge- vingsplan 47