Discussienota bestuurlijke toekomst gemeente Wageningen

DISCUSSIENOTA EN RAADSVOORSTEL Zaak- en documentnummer: Z25.528895 / D25.1382671 Portefeuillehouder: F. Vermeulen Onderwerp Kaderstellende uitspraak over bestuurlijke toekomst van Wageningen

Beslispunten 1. De voorkeur uit te spreken voor: A. dat de gemeente Wageningen zelfstandig blijft en inzet op het bestendigen van haar bestuurskracht, conform de aanbevelingen uit het bestuurskrachtonderzoek ‘Wageningen bokst boven haar klasse’. of B.

het college de opdracht geven om een lichte herindeling met de gemeente Renkum in gang te zetten, onder voorbehoud dat de gemeente Renkum zich uitspreekt voor een herindeling met de gemeente Wageningen en daarbij de onder op pagina 29 van het bijgevoegde rapport beschreven zes voorwaarden te hanteren.

2. Deel te blijven nemen aan zowel de Regio Foodvalley als de Modulaire Gemeenschappelijke Regeling (MGR), en richting de toekomst actief in te zetten op het versterken van de samenwerking binnen de Regio Foodvalley op inhoudelijke opgaven waar dit meerwaarde biedt.

Inleiding De gemeente Renkum heeft de wens uitgesproken om te fuseren met een andere gemeente en heeft in dat kader Wageningen benaderd als mogelijke fusiepartner. Om op deze vraag een weloverwogen antwoord te kunnen geven, heeft de gemeente Wageningen in 2024 een bestuurskrachtonderzoek laten uitvoeren. Dit onderzoek had als doel inzicht te krijgen in de bestuurlijke effectiviteit en mogelijke verbeterpunten voor de toekomst. Begin 2025 heeft de gemeenteraad de conclusies van dit onderzoek onderschreven. Hieruit blijkt dat Wageningen over voldoende bestuurskracht beschikt. De raad heeft daarnaast besloten de aanbevelingen en aandachtspunten uit het rapport op te laten nemen in het ontwikkelprogramma Fitte Organisatie. Tevens is afgesproken een impactanalyse te laten uitvoeren naar de voor- en nadelen van schaalvergroting door middel van herindeling en de regionale samenwerkingsoriëntatie, zodat de gemeente een onderbouwde afweging kan maken over mogelijke toekomstige ontwikkelingen. Impactanalyse Om de mogelijke effecten van een herindeling en in het bijzonder met Renkum goed te kunnen duiden, zijn in de impactanalyse vijf inhoudelijke invalshoeken gehanteerd: stad, beleid, organisatie, cultuur en regio.

Deze invalshoeken vormen tevens het kader voor het inzichtelijk maken van de belangrijkste overeenkomsten en verschillen tussen de scenario’s: zelfstandig blijven of inzetten op een (lichte) herindeling. Beoogd effect De gemeenteraad spreekt zijn voorkeur uit voor een van de twee scenario’s en kan hiermee een antwoord geven op de vraag van gemeente Renkum. Daarnaast neemt de gemeenteraad een beslissing met betrekking tot de regionale oriëntatie van de gemeente Wageningen. Schaalvergroting en regiokeuze zijn namelijk communicerende vaten. Overeenkomsten tussen beslispunt 1a en 1b De overeenkomsten en verschillen zijn gebaseerd op de impactanalyse en in samenspraak met onderzoeksbureau TwynstraGudde opgesteld. 1.1 Stad: in beide scenario’s behoudt Wageningen haar naam. Wageningen heeft een unieke identiteit als internationale kennisstad met een internationale naamdrager als Wageningen University & Research.

nummer blad

GRIF/ D25.1382671 2/4

1.2 Beleid: in beide scenario’s blijft het lokale beleid van Wageningen in stand. Bij een lichte samenvoeging kunnen het beleid en lokale regelingen van Wageningen overeind blijven. Harmonisatie van beleid en regelgeving vraagt veel tijd en capaciteit, ook bij een lichte samenvoeging waar niet alles opnieuw hoeft te worden vastgesteld, is het nodig om te inventariseren wat er wijzigt voor inwoners van Renkum om daar tijdig naar te kunnen handelen. 1.3 Beleid: in beide scenario’s zijn er gedeelde beleidsthema’s zoals duurzaamheid, leefomgeving en energietransitie, wat kansen biedt voor inhoudelijke synergie. 1.4 Organisatie: in beide scenario’s blijft de driehoek van Wageningen intact. Bij een lichte samenvoeging worden de burgemeester, gemeentesecretaris en griffier van de gemeente Wageningen niet van rechtswege ontslagen. 1.5 Organisatie: in beide scenario’s kan de gemeente Wageningen als aantrekkelijke werkgever worden gezien. De gemeente Wageningen wordt op dit moment ervaren als een aantrekkelijke werkgever. Een nieuwe grotere gemeente kan ook als een aantrekkelijke werkgever worden gezien door een grotere schaal en meer loopbaanperspectief kan het eenvoudiger zijn om talent aan te trekken en te behouden. Op de korte termijn bestaat bij een herindeling echter wel het risico dat talent vertrekt.

1.6 Cultuur: de constructieve, moderne ambitieuze cultuur van Wageningen kan een goede invloed hebben op de cultuur van de nieuwe organisatie en kan daarmee in beide scenario’s terugkomen. 1.7 Regio: in beide scenario's zal de regiokeuze van Wageningen leidend zijn. De nieuwe gemeente volgt, bij een lichte herindeling, de regiokeuze van Wageningen. Daarnaast is een overeenkomst dat Wageningen in beide scenario’s een stevige partner is in de regio Foodvalley. Verschillen tussen beslispunt 1a en 1b De overeenkomsten en verschillen zijn gebaseerd op de impactanalyse en in samenspraak met onderzoeksbureau TwynstraGudde opgesteld. 1.1 Overall: het onderzoeksbureau TwynstraGudde spreekt haar voorkeur uit voor scenario 1a en niet voor scenario 1b. Dit is onderbouwd op pagina 28 van de impactanalyse ‘Grenzen Verleggen’. 1.2 Stad: scenario 1b betekent een overgang naar meerkernigheid die tot meer bestuurlijke afstand kan leiden. Voor scenario 1a geldt dat niet. Een keuze voor scenario 1b betekent een overgang van Wageningen als compacte stadsgemeente naar een meerkernige gemeente. De aandacht van bestuur en organisatie moeten in deze situatie worden verdeeld over meerdere kernen met uiteenlopende lokale behoeften. Er kan concurrentie ontstaan tussen kernen over voorzieningen. Dit kan onder andere leiden tot grotere ervaren afstand tot het bestuur door inwoners.

Onderzoek wijst uit dat lokale partijen groeien na een herindeling. 1.3 Stad: scenario 1b betekent een overgang naar meer en een grotere differentiatie aan voorzieningen. Voor scenario 1a geldt dat niet. In scenario 1b ontstaan er naast stedelijke voorzieningen ook dorpse voorzieningen, plus een uitgestrekt buitengebied. In scenario 1b kan het een uitdaging zijn om de leefbaarheid en de voorzieningen in alle kernen op peil te houden. Er kan concurrentie ontstaan tussen kernen over voorzieningen. Hoewel er schaalvoordelen zijn te behalen in scenario 1b, is het de vraag hoe lang deze schaal ‘groot genoeg’ is. 1.4 Beleid: scenario 1b betekent een grotere differentiatie in beleid en vraagt om meer afstemming. Voor scenario 1a geldt dat niet. Beide gemeenten brengen eigen beleidsambities en uitdagingen in. Er zijn duidelijke verschillen in beleidsprioriteiten, mate van ambitie, lokale behoeften en tempo, wat vraagt om beleidsmatige afstemming. Door bundeling van middelen kunnen beleidsdoelen sterker worden gerealiseerd. De aanzienlijke kosten van een fusie beperken mogelijk de investeringsruimte.

nummer blad

GRIF/ D25.1382671 3/4

De organisatie wint aan kracht, maar moet tegelijkertijd haar aandacht verdelen over meerdere kernen. 1.5 Organisatie: in vergelijking met scenario 1a biedt scenario 1b op termijn minder kwetsbaarheid in specialistische functies en ook een tijdelijk verlies van de uitvoeringskracht. Met een keuze voor scenario 1b kan de nieuwe gemeente op termijn robuuster worden, met minder kwetsbaarheid in specialistische functies. Tegelijk verschillen Wageningen en Renkum nu in ambtelijke organisatiekracht. Dit brengt risico’s met zich mee: tijdelijke verlies aan uitvoeringskracht, focus op interne reorganisatie en mogelijke gevolgen voor de dienstverlening. Realisatie van hoge ambities kan hierdoor vertragen doordat er een grote focus ligt op de interne organisatie; volledige stabilisatie vergt minimaal één raadsperiode laten de ervaringen met herindelingen in het verleden bij andere gemeenten zien. 1.6 Cultuur: in scenario 1a wordt constructieve cultuur behouden. Voor scenario 1b kan er verandering van de cultuur plaatsvinden. De bestuurlijke cultuur in Wageningen – gekenmerkt door constructieve samenwerking tussen raad, college en organisatie – loopt het risico te verwateren. De nieuwe gemeente zal de verschillende lokale culturen en tradities moeten blijven koesteren en faciliteren, zodat inwoners zich zo veel mogelijk blijven herkennen in het bestuur.

Cultuurverschillen kunnen taai zijn en leiden tot spanningen ten koste van de productiviteit en daarmee uiteindelijk de realisatie van ambities en het niveau van dienstverlening. 1.7 Omgeving: in scenario 1b worden we een grotere speler in de regio dan bij scenario 1a. Een grotere gemeente kan een sterkere positie innemen in regionale en landelijke overleggen. De toegevoegde waarde hiervan hangt af van bestuurlijke kwaliteit en focus. In scenario 1b moeten uiteenlopende belangen van stad en platteland worden afgewogen. Dit vraagt om een evenwichtige koers, zodat de zichtbaarheid van Wageningen als kennisstad behouden blijft. Schaalvergroting kan bijdragen aan de regionale kracht van Wageningen. Tegelijkertijd leidt een herindeling met Renkum tot een gespleten oriëntatie (van de inwoners), wat ook druk zal leggen op de kracht in één regio. Ook bij een keuze voor scenario 1b is de vraag of de nieuwe schaal duurzaam groot genoeg is. Argumenten voor beslispunt 2 2.1 We waarborgen daarmee de continuïteit. Wageningen werkt op dit moment samen in zowel de Regio Foodvalley (ruimtelijk-economisch) als de Modulaire Gemeenschappelijke Regeling (inkooptaken sociaal domein). Voortzetting van deze situatie voorkomt abrupte breuklijnen in lopende samenwerking, hoge uittredingskosten en waarborgt continuïteit. Wageningen is tevreden over de dienstverlening van MGR.

Aan de Groene Metropoolregio (GMR) Arnhem-Nijmegen neemt Wageningen op dit geen deel, maar is in het verlengde van de MGR-samenwerking wel een mogelijk scenario. 2.2 Foodvalley sluit het best aan bij het Wageningens profiel. De impactanalyse onderstreept dat de maatschappelijke oriëntatie, economische structuur en bestaande relaties van Wageningen beter passen bij de Regio Foodvalley dan bij de samenwerkingen in de regio Arnhem-Nijmegen. Hierbij hoort de opmerking dat een meer volledige keuze voor Foodvalley los staat van de kwaliteit van de samenwerking binnen de MGR; Wageningen is zeer tevreden over deze inkoopsamenwerking. Daarnaast is er een grotere overeenkomst in de ‘politieke kleur’ met de deelnemende gemeente van de GMR/MGR. 2.3 Samenwerking binnen Foodvalley is nog onvoldoende breed georganiseerd. Zo heeft regio Foodvalley geen breed samenwerkingsverband voor het sociaal domein. Een volledige overstap naar één regio is op dit moment niet haalbaar, waardoor deelname aan beide regio’s logisch en uitlegbaar is. 2.4 Wageningen vervult een natuurlijke scharnierfunctie Historisch en geografisch bevindt Wageningen zich op het snijvlak van meerdere regio’s. Wageningen kan hiermee een scharnierfunctie (blijven) vervullen. De ervaringen op het gebied van deze functie, bijvoorbeeld de Verstedelijkingsstrategie Arnhem-Nijmegen-Foodvalley, zijn positief.

Een regiokeuze kan deze verbindende rol onder druk zetten. Kanttekeningen

nummer blad

GRIF/ D25.1382671 4/4

2.1 Op meerdere borden schaken vraagt meer energie en aandacht. De gemeente Wageningen werkt momenteel in twee regio’s samen. In ideale omstandigheden werkt een (middelgrote) gemeente zoveel als mogelijk binnen een en dezelfde regio samen. Dit vermindert coördinatie- en afstemmingskosten, zowel bestuurlijk als ambtelijk. Reflectie college Het college geeft zijn reflectie op de beslispunten in de informatienota die als bijlage 2 is toegevoegd aan dit voorstel. Financiën Zelfstandig blijven heeft geen nadere financiële consequenties. Een gemeentelijke herindeling brengt financiële gevolgen met zich mee, waaronder frictiekosten voor integratie van systemen, processen en personeel. Overigens ontvangt de gemeente hiervoor wel middelen vanuit het gemeentefonds om dit deels te kunnen dragen (herindelingsbijdrage). Daarnaast kan de structurele financiële positie van Wageningen beïnvloed worden door eventuele lasten uit Renkum. Het is van belang om financiële risico’s tijdig in beeld te brengen en actief te bewaken gedurende het verdere proces. Ook met de ontvlechting uit een regio gaan altijd frictiekosten gepaard. Communicatie De richtinggevende uitspraak van de gemeenteraad wordt in ieder geval gedeeld met de provincie Gelderland, de gemeente Renkum en het bestuur van de regio Foodvalley, zodat deze partijen actief worden betrokken bij eventuele vervolgstappen.

Vervolg De vervolgstappen worden bepaald aan de hand van de richtinggevende uitspraak van de gemeenteraad. Bijlage(n) Bijlage 1: Impactanalyse Grenzen verleggen Bijlage 2: Informatienota collegereflectie