Advies informateur

Aan: Van: Datum: Betreft:

de onderhandelingsdelegaties van de partijen in de nieuwe gemeenteraad van Wageningen. Selçuk Akinci, informateur 25 maart 2022 Advies voor de formatie van een nieuwe coalitie

Advies aan de onderhandelingsdelegaties van de partijen in de nieuwe gemeenteraad van Wageningen. Inleiding Met mijn aanstelling als formateur heeft u mij het vertrouwen geschonken u te begeleiden in de verkenning naar een nieuwe coalitie in Wageningen voor de bestuursperiode 2022-2026. De afgelopen week heb ik daartoe, op maandag en dinsdag, afzonderlijke gesprekken gevoerd met een vertegenwoordiging van alle in de nieuwe Wageningse gemeenteraad vertegenwoordigde partijen. Met drie partijen, te weten, GroenLinks, PvdA en D66 heb ik op donderdagochtend digitaal nog een kort aanvullend gesprek gevoerd ter nadere duiding. Alle gesprekken hebben in openbaarheid plaatsgevonden en waren rechtstreeks te volgen en blijven achteraf terug te zien via het digitaal vergadersysteem van de gemeenteraad van Wageningen. Zonder uitzondering heb ik de gesprekken als prettig en constructief ervaren. Ik wil daarmee een compliment geven aan alle Wageningse partijen. Uw onderlinge omgang is hoffelijk en respectvol en uw openheid getuigt van een breed gedeeld gevoel voor democratische principes. Voor u is dit inmiddels wellicht vanzelfsprekend, binnen Nederland vormt Wageningen een positieve uitzondering op deze beide vlakken.

Opdrachtformulering De opdracht aan de informateur viel uiteen in twee onderdelen. 1. het onderzoeken van mogelijke voorkeurscoalities op basis van informerende gesprekken met alle partijen om voorkeuren, inhoudelijke overeenkomsten en verschillen in kaart te brengen. 2. het op basis hiervan schrijven van een opdracht voor de informatiefase om enerzijds te komen tot een meerderheidscoalitie die in staat is vaart te maken op de thema’s kansengelijkheid, groene omgeving, energietransitie en armoede en anderzijds te komen tot een coalitieakkoord op hoofdlijnen. Twee voorwaarden zijn niet expliciet in de opdracht geformuleerd, maar zijn in mijn ogen van belang bij het uit te brengen advies. Zo moet de te formeren coalitie voldoende recht doen aan de verkiezingsuitslag en moet de coalitie ook voldoende stabiel zijn om voortvarend aan het werk te gaan en de rit uit te zitten. Bestuurlijke ervaring speelt daarbij een rol, maar kan geen harde voorwaarde zijn, aangezien een dergelijk criterium te snel leidt tot handhaving van de status quo.

Inhoud van de gesprekken Uit de gesprekken komt een tamelijk uniform beeld naar voren met betrekking tot de samenstelling van een nieuwe coalitie. Hoewel dit niet expliciet aan alle delegaties is gevraagd, lijkt een driepartijencoalitie voor alle partijen een logische keuze. Er is brede consensus over het feit dat

zowel GroenLinks, als grootste partij, als de Partij van de Arbeid, als grote winnaar ten opzichte van 2018, onderdeel moeten uitmaken van het komende formatieproces. Door vrijwel alle partijen worden zowel de Stadspartij als D66 genoemd als mogelijkheid om tot een meerderheidscoalitie te komen. De VVD ziet een rol voor zichzelf in een coalitie ‘niet realistisch’ en ook Connect neemt een ‘terughoudende positie’ in ten aanzien van collegedeelname, verwijzend naar de ontwikkelingsfase waarin de partij verkeert. Ook de ChristenUnie en het CDA hebben aangegeven bereid te zijn in gesprek te gaan over coalitiedeelname, indien dit gewenst of noodzakelijk is. Aangezien een formatie met GroenLinks en Partij van de Arbeid met één van deze partijen leidt tot een coalitie met de smalst mogelijke meerderheid, is dit thans niet de meest voor de hand liggende optie. Dit in acht nemende, beperkt het vervolg van deze rapportage zich tot een afweging tussen een formatie met GroenLinks, Stadspartij en Partij van de Arbeid of met GroenLinks, Partij van de Arbeid en D66.

Afweging Puur getalsmatig bekeken, ligt het betrekken van de Stadspartij bij de formatie voor de hand. Het verschil tussen de Stadspartij en D66 bedraagt weliswaar slechts 2,7 procentpunt, de Stadspartij is wel de tweede partij van Wageningen. Ook de geografische herkomst van de stemmen laat geen zeer grote verschillen zien. Een coalitie met GroenLinks, Stadspartij en Partij van de Arbeid kan rekenen op een meerderheid van de stemmen in 18 van de 20 stemlocaties. Voor een coalitie met GroenLinks, Partij van de Arbeid en D66 geldt dit voor 16 van de 20 stemlocaties. Tegelijk gaat coalitievorming over meer dan alleen het streven naar een getalsmatige meerderheid. Het gaat ook over het draagvlak bij de rest van de raad, de stabiliteit van de samenwerking en de daadkracht van een te installeren coalitie. Binnen de twee overgebleven varianten heeft GroenLinks een lichte voorkeur uitgesproken ten aanzien van D66. Redenen hiervoor zijn onder meer het verschil van inzicht in de ruimte die er in Wageningen is voor de realisatie van elektriciteitsopwekking door middel van wind en de in de ogen van GroenLinks rigide opstelling ten aanzien van de financiën. Ook tussen D66 en GroenLinks bestaan verschillen van inzicht, maar deze zijn naar verwachting makkelijker overbrugbaar, meent GroenLinks.

Hoewel de Stadspartij op het winddossier een duidelijke opening heeft geboden, blijft de lichte voorkeur van GroenLinks ongewijzigd. De Partij van de Arbeid heeft geen uitgesproken voorkeur voor één van de twee partijen. In het reflectiegesprek geeft de PvdA aan dat de Stadspartij weliswaar openingen heeft geboden op het winddossier, maar dat deze gepaard gaan met veel ‘mitsen en maren’, terwijl er ook om politieke keuzes wordt gevraagd. De PvdA ziet deze makkelijker tot stand komen met D66. Op het gebied van armoedebeleid ziet de PvdA echter weer meer overeenkomsten met de Stadspartij. Wel viel het de Partij van de Arbeid op dat D66 zich in het informatiegesprek wat vlak opstelde bij de vraag of laatstgenoemde partij wilde deelnemen aan een nieuwe coalitie. Gevraagd naar de voorkeur voor een partij die een coalitie met GroenLinks en Partij van de Arbeid kan vervolmaken, is door Connect uitgesproken dat een partij die niet open staat voor hernieuwbare, duurzame energiebronnen voor hen niet de voorkeur geniet. De VVD is wat meer uitgesproken en ziet juist de Stadspartij als eerste mogelijkheid. Wel voegt de partij daar aan toe graag voortzetting te zien van het door de vanuit D66 gedelegeerde wethouder ingezette financiële beleid. De ChristenUnie spreekt een voorkeur uit voor D66, omdat deze partij inhoudelijker dichterbij de ChristenUnie staat dan de Stadspartij.

Het CDA heeft geen voorkeur uitgesproken.

Advies Alles in ogenschouw nemend is er geen overweldigende voorkeur om met één van de twee overgebleven varianten de formatie in te gaan. In beide samenstellingen lijken verschillen overbrugbaar. Uiteindelijk hebben twee factoren de doorslag gegeven in het advies. Ten eerste de inhoudelijke verwantschap, die tussen GroenLinks, Partij van de Arbeid en D66 groter is dan tussen GroenLinks, Stadspartij en Partij van de Arbeid. Ten tweede is dat de waardering die is uitgesproken voor het ingezette financieel beleid door de vanuit D66 aan het college gedelegeerde wethouder. Dit geeft het vertrouwen dat een samenwerking tussen GroenLinks, Partij van de Arbeid en D66 op voldoende breed draagvlak kan rekenen in de Wageningse raad.

Karakter van het akkoord In de verschillende gesprekken is aan de orde gekomen of de voorkeur uitgaat naar een coalitieakkoord of een raadsakkoord. De meeste partijen spreken, mede met het oog op de gewenste snelheid, de voorkeur uit voor een coalitieakkoord. Gelet op het feit dat gestreefd wordt naar een akkoord op hoofdlijnen met een beperkt aantal thema’s, leven bij de partijen die een voorkeur hebben uitgesproken voor een raadsakkoord, geen overwegende bezwaren tegen een coalitieakkoord. Een eventuele mogelijkheid om inbreng te hebben in een voorlopig akkoord, wordt gewaardeerd.

Bestuursthema’s Door de partijen is een veelheid van thema’s benoemd voor het akkoord, dan wel voor behandeling als A-dossiers. Een beknopt overzicht hiervan is opgenomen in de bijlage (bestuursthema’s en Adossiers). Daaruit valt een lijst van onderwerpen te destilleren die door een substantieel deel van de toekomstige Wageningse gemeenteraad van belang worden geacht voor de komende bestuursperiode en een plaats zouden moeten krijgen in het coalitieakkoord. Deze onderwerpen zijn: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

de huisvestingsopgave (wonen en bouwen); Klimaatadaptatie, energietransitie en biodiversiteit; Armoede, schuldenproblematiek en kansengelijkheid; Cultuur en sport, in het bijzonder huisvesting van organisaties; Binnenstad; Mobiliteit; Financieel beleid.

Omwille van de afrekenbaarheid is het wenselijk om op deze thema’s ook een aantal concrete doelstellingen op te nemen. Door alle partijen is de wens onderschreven dat het coalitieakkoord een akkoord op hoofdlijnen moet zijn en een beperkt aantal thema’s moet omvatten. Desondanks is het raadzaam het akkoord ook te voorzien van een gedeelde missie van de coalitie. Een gedeelde missie maakt helder waar de samenleving de toekomstige coalitie en de formerende partijen elkaar op kunnen aanspreken. Ook de toevoeging van een financiële paragraaf met een meerjarenraming is raadzaam. Dat dwingt de formerende partijen tot realistische en haalbare doelstellingen op de diverse beleidsthema’s. Ook zou kunnen worden opgenomen hoe de formerende partijen wensen om te gaan met mogelijke mee- of tegenvallers in de komende jaren.

A-dossiers Over de A-dossiers heeft een grote meerderheid van de partijen uitgesproken hiermee in de komende periode terughoudend te willen zijn. De tijdsinvestering om een A-dossier te doorlopen is voor raadsleden fors en het proces is tijdrovend, waardoor het op gespannen voet kan komen te staan met de op een aantal thema’s zeer gewenste snelheid. Het aanwijzen van A-dossiers is geen onderwerp voor een coalitie, maar houdt wel verband met de formatiebesprekingen. Immers, hoe meer zaken gedetailleerd worden opgenomen in een coalitieakkoord, hoe minder groot de ruimte is voor de raad om het onderwerp als A-dossier naar zich toe te trekken. Andersom moeten de formerende partijen zich er ook rekenschap van geven dat de raad van hen verwacht op belangrijke thema’s voortvarend initiatief te nemen, omdat het aantal A-dossiers dat de raad kan verhapstukken, beperkt is. Door diverse partijen is tijdens de informatiegesprekken een aantal van circa vier Adossiers voor de komende bestuursperiode als realistisch genoemd. Om te borgen dat op belangrijke thema’s die niet in aanmerking komen voor de status van A-dossier de raad toch in een vroegtijdig stadium betrokken wordt, is het aan te bevelen de werkwijze voort te zetten waarbij het college zelf een startnotitie produceert en de raad een aantal keuzevarianten voorlegt voor de nadere uitwerking van beleids- of uitvoeringsplannen.

Mogelijk kan een doorontwikkeling van deze werkwijze de betrokkenheid van de raad nog wat vergroten. Te denken valt aan een raadssymposium of een forum.

Betrokkenheid raad en maatschappelijke organisaties In de gesprekken in de informatieronde stonden partijen over het algemeen niet onwelwillend tegenover betrokkenheid van maatschappelijke partners en vertegenwoordigende organisaties bij het formatieproces. Wel werd door diverse partijen opgemerkt dat dit ten koste kan gaan van de voortvarendheid van de formatie. Hetzelfde geldt voor tussentijdse terugkoppeling aan delegaties van niet-formerende partijen. Hierbij werd door diverse partijen ook gezegd dat dit alleen zinvol is wanneer een dergelijke terugkoppeling ook van invloed is op het uiteindelijke resultaat. Op basis daarvan is het advies aan de formerende partijen om tijdens het eerste formatieoverleg te inventariseren op welke thema’s en met welke maatschappelijke organisaties nadere gesprekken van meerwaarde zijn voor het akkoord, zodat deze desgewenst ingepland kunnen worden. In hetzelfde overleg zal ook geïnventariseerd worden welke aanvullende informatiebehoefte er is vanuit de ambtelijke organisatie. Voor wat betreft terugkoppeling aan de overige partijen, is het raadzaam een conceptversie van het akkoord inhoudelijk te bespreken met (delegaties van) de partijen uit de nieuwe Wageningse raad en de partijen in de gelegenheid te stellen suggesties tot aanvulling of aanpassing te doen. Het is aan de formerende partijen hoe ze hiermee om willen gaan.

Opdracht voor de formatie Samenvattend luidt het advies voor de formatie als volgt:

Benoem een formateur met als opdracht: 1. gesprekken te faciliteren tussen GroenLinks, Partij van de Arbeid en D66 ten einde te komen tot een akkoord tussen deze partijen; 2. een akkoord op hoofdlijnen te bereiken tussen deze partijen, waarbij in ieder geval de volgende thema’s aan bod komen: ▪ de huisvestingsopgave (wonen en bouwen), ▪ Klimaatadaptatie, energietransitie en biodiversiteit, ▪ Armoede, schuldenproblematiek en kansengelijkheid, ▪ Cultuur en sport, in het bijzonder huisvesting van organisaties, ▪ Binnenstad, ▪ Mobiliteit, ▪ Financieel beleid; 3. tijdens de openingsgesprekken te inventariseren met welke maatschappelijke partners en vertegenwoordigende organisaties nadere gesprekken gevoerd moeten worden en dit te (laten) organiseren; 4. tijdens de openingsgesprekken te inventariseren welke ambtelijke ondersteuning noodzakelijk dan wel gewenst is voor de formatiegesprekken en dit te (laten) organiseren; 5. een conceptakkoord voor te leggen aan (delegaties van) de in de nieuwe Wageningse raad vertegenwoordigde partijen, alvorens tot een definitief akkoord te komen; 6. een voordracht van wethouderskandidaten aan de gemeenteraad van Wageningen voor te bereiden die getoetst zijn op integriteit.

Bijlage: Bestuursthema’s en A-dossiers

Thema’s

GL

StP

PvdA

D66

Connect

VVD

CU

CDA

Coalitieakkoord

Coalitieakkoord

Coalitieakkoord

Raadsakkoord

Coalitieakkoord

geen voorkeur

Coalitieakkoord

Raadsakkoord

Wonen

Wonen

Wonen en Bouwen

Woningbouw

Woningbouw

Onafhankelijk procesbegeleider inbreidingslocaties

Wonen (maak stadsagenda met WUR)

Klimaatadaptatie

Klimaattransitie

Energietransitie

Klimaat & vergroening (biodiversiteit) binnen en buiten de kom

Klimaat (ook verduurzaming gemeentelijk vastgoed)

Energietransitie

Armoede- en Schuldenproblematiek (eventueel)

Armoede, kansengelijkheid en Schuldenproblematiek

Armoede en kansengelijkheid

Kansengelijkheid en werkgelegenheid; inclusiviteit

Armoede- en Schuldenproblematiek

Armoedebestrijding (zorg om elkaar)

Huisvesting culturele en maatschappelijke organisaties

Duurzame energie

Sport en cultuur

Financiën

Sportvoorzieningen; zwembad open Financiën (duurzaam financieel gezond)

Financiën (en slagkracht ambtelijke organisatie)

Leefbaarheid wijken

Binnenstad

Leefbaarheid wijken (sociale cohesie, wijkbegroting) Binnenstad

Binnenstad

Vernieuwende oplossingen; integraliteit van beleid Omgang schaarse ruimte Sneller en beter OV

Mobiliteit

Seksuele intimidatie A-dossiers

Diversiteit, inclusiviteit, intersectionaliteit en kansengelijkheid Jongeren (leefbaarheid, ondersteuning opvoeding en opgroeien Armoede- en Schuldenproblematiek (eventueel)

Armoede- en Schuldenproblematiek (houd raad betrokken)

Groei van Wageningen Mobiliteit (transitie mobiliteitssysteem) Participatie en burgerbetrokkenheid

Participatie en burgerbetrokkenheid Preventie Stress en Burnout

Participatie