Uitvoeringsagenda Koersdocument Duurzaam Waddinxveen 2022-2026
Tekst van het document
Uitvoeringsagenda Duurzaamheid Waddinxveen 2022-2026
Onderweg naar een Circulair en groen leven met schone energie
Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Samenvatting koersdocument • De donut als duurzaamheidskompas • Opgaven en missie 3. Stand van de transitie en rol voor de gemeente • Energietransitie • Circulaire economie • Klimaatadaptatie • Biodiversiteit 4. Uitvoeringsagenda per doelgroep: inwoners, bedrijven en de gemeente 5. Financiën 6. Monitoring van de transities 7. Risico’s
8. Governance Bijlagen 2
H1. Inleiding
3
Inleiding In januari 2022 is het koersdocument Duurzaam Waddinxveen vastgesteld door de gemeenteraad van Waddinxveen. Het koersdocument beschrijft vier belangrijke transities voor Waddinxveen tot 2050: de energietransitie, de transitie naar de circulaire economie, klimaatadaptatie en biodiversiteit. Deze uitvoeringsagenda is een uitwerking van dit Koersdocument in concrete projecten, Het is een bondig en beeldend document. Voor de clusters van projecten in deze uitvoeringsagenda is een omschrijving opgenomen. Daarnaast zijn de specifieke projecten met een planning opgenomen. Maar er is nog een tweede doel. Het vormt namelijk de eerste grote stap om duurzaamheid ‘van iedereen’ te maken. Duurzaamheid is niet langer als de kers op de taart, maar als de taart zelf!
4
Inleiding
Opgave
Het koersdocument Duurzaam Waddinxveen geeft inzicht in de 9 kritische grenzen van onze aarde en de mate waarin we die op mondiaal niveau overschrijden. Er worden 2 sleutel grenzen benoemd: klimaatverandering (stijging temperatuur als gevolg van CO2 uitstoot) en achteruitgang van biodiversiteit. De ontwikkeling in de tijd van deze twee grenzen is hieronder visueel weergegeven en toont zo de opgave waarvoor we staan.
Global Climate Stripes, 1850-2021
Biodiversity (loss) Stripes, 1970-2020
De klimaatstrepen zijn in 2018 gemaakt door professor Ed Hawkins aan de Universiteit van Reading. Ze laten zien hoe de gemiddelde temperatuur in bijna twee eeuwen is gestegen. Elke streep vertegenwoordigt de gemiddelde temperatuur voor een enkel jaar, ten opzichte van de gemiddelde temperatuur over de periode als geheel. Blauwtinten geven jaren aan die kouder waren dan gemiddeld, terwijl rode tinten de jaren aangeven die warmerwaren dan gemiddeld. De sterke band van dieprode strepen aan de rechterkant van de afbeelding toont de snelle opwarming van onze planeet in de afgelopen decennia.
Op basis van het Living Planet Report is de biodiversiteit in kleuren weergegeven. Hiervoor zijn de gegevens van 20.000 populaties van meer dan 4000 diersoorten gebruikt. De kleuren geven de achteruitgang van dieren in het wild aan. De strepen beginnen dus in felgroen in 1970 en worden grijs als we de jaren 2000 ingaan.
5
(Bron: https://findingnature.org.uk/)
H2. Samenvatting koersdocument 6
Samenvatting
Ons kompas (1)
De donut als duurzaamheidskompas We moeten ervoor gaan zorgen dat ons economische systeem binnen de grenzen van de beschikbare grondstoffen en energie gaat komen. Daarom start het ‘denken over duurzaamheid’ logischerwijs op wereldschaal. Maar het is juist op lokale schaal waar aan oplossingen wordt gewerkt: in huishoudens, door ondernemers, bij de maatschappelijke organisaties en bij de gemeente. Duurzame ontwikkeling van Waddinxveen verlangt een goede balans tussen mens, milieu en economie. Om te sturen op deze balans, is een duurzaamheidskompas noodzakelijk. Een duurzaamheidsinstrument waarmee de relevante thema’s, de doelen en hun onderlinge samenhang duidelijk wordt. En dat helpt bij het kiezen en houden van een koers naar een duurzame toekomstbestendige samenleving. Een instrument, dat door iedereen gebruikt kan worden om te bepalen waar we staan, waar we tekortschieten en waarop we moeten inzetten. En als we actie ondernemen, hoe die acties dan weer onderdelen van het duurzaamheidskompas beïnvloeden. De Britse econome Kate Raworth presenteerde in 2012 de ‘Donut economie’. De donut economie is een pleidooi om het streven naar eindeloze economische groei (lineaire economie) te stoppen. En in plaats daarvan te werken aan een aanpak waarmee de wensen van mensen kunnen worden vervuld en waarbij we tegelijkertijd binnen de ecologische
7
Figuur 1: Duurzaamheidskompas
Samenvatting
Ons kompas (2)
grenzen van onze planeet blijven (circulaire economie). De ‘donut’ is een model om de ‘veilige en rechtvaardige’ ruimte voor toekomstbestendige ontwikkeling te beschrijven. En dit donut model gebruiken we in Waddinxveen als duurzaamheidskompas. De buitenste rand van de donut zien we als het ecologisch draagvermogen. Het beschrijft negen ecologische onderwerpen, waarvan het verbruik of de belasting op aarde begrensd is. Wij moeten binnen deze grenzen blijven om te kunnen leven op een gezonde aarde. Dus met een stabiel klimaat, vruchtbare grond, gezonde oceanen, een beschermende ozonlaag, voldoende zoetwater en een rijke biodiversiteit. De binnenkant van de donut beschrijft de minimale levensstandaard waar elk mens recht op heeft, de sociale basis van onze samenleving. Als ecologische grenzen worden overschreden worden we geconfronteerd met wereldwijde problemen zoals klimaatverandering, verdroging en verlies aan biodiversiteit. Als aan de binnenkant van de donut de sociaal basis wegvalt, ontstaat armoede, sociale ongelijkheid en ongezondheid.
8
Duurzaamheidskompas onderdeel van alle college- en raadsvoorstellen Ook in de opgaven, die de gemeente heeft, moet rekening gehouden worden met de balans tussen ontwikkeling en ecologische draagvermogen. De gemeente moet het goede voorbeeld geven. Ontwikkelvoorstellen van de gemeente zullen daarom worden getoetst aan het duurzaamheidskompas. Deze toets wordt ook onderdeel van alle collegeen raadsvoorstellen zo is in het collegeprogramma afgesproken.
Samenvatting
Opgaven en missie
Om binnen de donut te komen, liggen onze grootste ambities vooral op ecologisch vlak. Er zijn verschillende ecologische ‘knoppen’ waaraan we kunnen draaien. Eerste opgave: Klimaatverandering tegengaan Klimaatverandering gaat over de opwarming van de aarde. Als we de CO2 uitstoot niet sterk verminderen, wordt de kritische grens van gemiddeld 1,5 graad opwarming (ten opzichte van 1850) op aarde gepasseerd. Die CO2 reductie bewerkstelligen we met de energietransitie. Dat de aarde opwarmt is wetenschappelijk een feit en we ervaren dat ook dagelijks zelf. We merken de gevolgen al en we moeten ons (gaan) aanpassen aan de nog komende gevolgen van die opwarming. Hiervoor zetten we in op een klimaatadaptatiestrategie. Tweede opgave: Herstellen van biodiversiteitsverlies Het verlies aan biodiversiteit wereldwijd - en ook in Nederland en Waddinxveen - is groot. Door het creëren van meer natuur (hierna genoemd ‘groen’) moeten we dit tegengaan.
9
Derde opgave: Reductie van ons grondstoffenverbruik Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies worden ook veroorzaakt doordat we te veel grondstoffen uit de aarde halen. En in een tempo waarin de aarde dit niet opnieuw kan aanvullen. De overgang van de lineaire economie naar de circulaire economie moet daar verandering in brengen. Onze missie: circulair en groen met schone energie Als we deze opgaven tezamen bekijken, ontstaat er een duidelijke missie: Waddinxveen wordt steeds duurzamer zodra ook wij ons aandeel leveren om binnen de grenzen van de donut te komen. Waddinxveen wordt uiterlijk in 2050 een circulaire en groene gemeente met schone energie waarbij we gelijktijdig blijven doorwerken aan het behoud en versterken van een goede sociale basis. In 2030 zijn we op de helft van deze opgave en transitie.
Samenvatting
Opgaven en missie
Figuur 2: Laat zien hoe we van de hoofdkoers tot een uiteindelijke aanpak komen
10
H3. Stand van de transities en de rol van de gemeente 11
Transities
Reflectie (1)
Dit hoofdstuk gaat over de rol van de gemeente op de 4 transities. Deze rol(len) bepalen we door positie te kiezen op de 4 rollen van overheidssturing. Deze rollen worden nader toegelicht in bijlage I. De keuze van de rol wordt mede bepaald door de stand van een transitie. Daarvoor gebruiken we de X-curve als denkmodel. Dit model wordt nader toegelicht in bijlage II. Eerst volgt een korte globale beschouwing op relevante ontwikkelingen die we nu anno 2022 zien. Die vatten we samen in negen punten. Vervolgens gaan we dieper in op de staat van de 4 transities in Waddinxveen, de relevante stakeholders en de deelopgaven per transitie die we onderkennen. Deze deelopgaven zijn ontleend aan het koersdocument Duurzaam Waddinxveen en zijn ook opgenomen in de programmabegroting 2023-2026 (hoofdstuk 8, paragraaf Duurzaamheid). Alle inzichten benutten we uiteindelijk om onze rol als gemeente te bepalen. De projecten uit de uitvoeringsagenda geven we vorm aan de hand van de gekozen rollen. Relevante ontwikkelingen Enorme prijsstijgingen energie- en grondstoffen: De prijzen van energie en grondstoffen stijgen snel, fors en langdurig.
12
Toename extreme klimaat- en weersomstandigheden: Nederland kent steeds grotere extremen in het weer, zoals in Limburg. Ook elders, bijvoorbeeld in Canada en India, zijn er vaker afwijkende klimaatomstandigheden. ‘Alles hangt met alles samen’: De transities hangen sterk met elkaar samen. Acties grijpen op elkaar in en versterken elkaar. Transities herkend en erkend: Het is duidelijk, dat de wereld in een transitiefase in gekomen. De transities zijn ‘geworteld’ en dat blijkt uit het meerjarige klimaatfonds dat de nationale overheid heeft ingesteld. Er is bij bestuurders op allerlei niveaus herkenning en erkenning voor de sociale kant (gedragskant) van de transities naast de technische vraagstukken en uitdagingen. Er wordt minder gefocust op kosten en het beperken van de risico’s (100-300 miljoen schade voor Waddinxveen in 2050) en meer op het creëren van publieke waarden (het verbeteren van onze leefomgeving). Voor Waddinxveen en veel andere gemeenten betekent deze andere oriëntatie, dat er ook nieuwe taken bijkomen. Alleen al voor de energietransitie zijn 28 nieuwe taken onderkend.
Transities
Reflectie (2)
Rijksoverheid pakt regie: De rol van de rijksoverheid verschilt per transitie. De Rijksoverheid stelt normen, zoals de verplichting om alleen hybride warmtepompen te verkopen in 2025 en de beoogde verplichting voor ‘zon-op-dak’ bij de nieuwbouw en ingrijpende renovatie van bedrijfsdaken. Van beleidsdenken naar transitie-denken: Transities gaan gepaard met onzekerheid en onduidelijkheden. De gemeente is slechts één partij in deze transities en per fase in deze transities zal de gemeente haar rol moeten bepalen. Die rol kan per fase verschillen. Naar buiten: De transities vinden vooral plaats in een samenspel tussen inwoners en ondernemers. En het is belangrijk dat dat samenspel in beweging komt. Dat kan bijvoorbeeld door ‘koplopers’ te vinden, die andere inwoners en ondernemers weer in beweging brengen. We noemen dit ook wel ‘bouwen aan de beweging’. Inbedding in de organisatie: De beeldspraak is hierboven al vermeld: ‘duurzaamheid is niet meer de kers op de taart, maar de taart zelf’. Dat betekent, dat duurzaamheid goed
13
in de organisatie van de gemeente moet worden ingebed. Zodat het dus voor iedereen een basisuitgangspunt wordt. Een duiding van college- en raadsvoorstellen op het duurzaamheidskompas (te vergelijken met de generatietoets, zoals genoemd in het landelijke regeerakkoord) is daarbij belangrijk. Met zo’n duiding wordt duidelijk gemeente hoe ontwikkelingen in Waddinxveen bijdragen aan de grote transities. Arbeidsmarkt: Om de transities te realiseren is veel personele inzet nodig en een uitbreiding van de gemeentelijke formatie. Vandaag de dag toont de arbeidsmarkt echter al een ‘war on talent’. Het succes van de transities is daarom mede afhankelijk van onze aantrekkelijkheid als werkgever op de arbeidsmarkt en de mate waarin we personeel weten te werven en te binden. Overigens, ook veel ondernemers, die de oplossingen bieden voor de technische vraagstukken van de transities, kampen met dezelfde uitdagingen op de arbeidsmarkt.
Transities
Energietransitie Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
Rol van de gemeente: Thema Energietransitie Stakeholders (o.a.): Gebouweigenaren, VvE’s, Woningcorporaties, netbeheerder, energieleveranciers, RES regio, buurgemeenten, energie-corporaties en andere energieproducenten Optimaliseren
Destabiliseren
Chaos
Netwerkende overheid
Energie Besparing
Aardgasvrij Glastuinbouw
Energieopwek
Stabiliseren Institutionaliseren
Presterende overheid
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Schone mobiliteit
Emergentie Versnellen
Rechtmatige overheid
Afbreken Uitfaseren
Vanuit randvoorwaarden
Experimenteren Figuur 3: Stand van de Energietransitie
14
Responsieve overheid
Figuur 4: Rol van de gemeente
Transities
Energietransitie
Energietransitie: tijd voor doorpakken +
+
De richting van de Energietransitie is helder. De energietranistie staat op een kantelpunt: van fase van ‘nieuwigheid en pilots’ naar fase ‘het nieuwe normaal’. De gemeente heeft een sleutelfunctie om die kanteling te gaan bewerkstelligen en dat vraagt een andere rol dan de afgelopen jaren. Het vraagt: een duidelijkere resultaatgerichte rol van de gemeente. Er zijn nuances per deelopgave –
–
–
15
Inzake de ‘schone mobiliteitsdoelstellingen’ wordt er ingezet op een responsief perspectief. We faciliteren initiatieven vanuit de samenleving randvoorwaardelijk. Er wordt niet gestuurd op snelheid, gewenste en te boeken resultaten, maar op een open benaderbare houding. Inzake de energietransitie in de glastuinbouw is de reeds ingezette lijn ook duidelijk: de gewenste resultaten zijn duidelijk en we werken aan die resultaten in een actief netwerk van maatschappelijke partijen. Het initiatief ligt expliciet bij álle betrokken partijen, waarbij we een verbindende rol nemen. De afgelopen jaren zijn er op het dossier van Energie-opwek, besparing en het aardgasvrij maken grote stappen gezet. De gewenste resultaten / doelstellingen zijn uitgebreid – in co-creatie
–
met allerlei belanghebbenden – opgesteld. Het nu zaak om hier nu duidelijk op te gaan sturen. Het Presterende sturingsperspectief kenmerkt zich door een bestuur en ambtelijk apparaat dat initiatief neemt, resultaatgericht werkt, eerlijk en open over die gewenste resultaten communiceert en vooral de samenwerking met andere belanghebbenden zoekt over ‘hoe’ de resultaten worden bereikt. Op het aardgasvrij dossier is het duidelijk dat er echt nuances zijn per buurt. Niet overal is de oplossingsrichting reeds helemaal bekend. Dit houdt in dat er ook verschillen in participatie-ruimte en communicatieopties zijn.
Transities
Klimaatadaptatie Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
Klimaatadaptatie Stakeholders (o.a.): Woningeigenaren, Gebouweigenaren, Huurders, Inwoners, VvE’s, Ondernemers, Ondernemersverengingen, Verengingen, Inwoners, Ondernemers, Gemeente(n), Hoogheemraadschap, Provincie, Veiligheidsregio, netbeheerder, Waterleidingbedrijf
Presterende overheid
Netwerkende overheid
Klimaatadaptatie in Openbare
Optimaliseren
Chaos
Ruimte
Stabiliseren
Destabiliseren
Institutionaliseren
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Klimaatadaptatief
Onttegelen
gebiedsontwikkeling
Emergentie
Rechtmatige overheid
Afbreken
Experimenteren
Versnellen
Figuur 5: Stand van de Klimaatadaptatie
16
Responsieve overheid
Uitfaseren Vanuit randvoorwaarden Figuur 6: Rol van de gemeente
Transities
Klimaatadaptatie
Klimaatadaptatie: balans zoeken tussen ruimte geven kaders stellen +
De impact van klimaatverandering begint concreet merkbaar te worden voor inwoners, ondernemers en de gemeente. De transitie naar een klimaat-adaptieve samenleving staat echter nog redelijk aan het begin. Hier past een responsievere rol van de gemeente. Echter: er wordt gelijktijdig ook vrij urgent en helder gewerkt aan een aantal basistaken en voorwaarden. Dit geeft een divers beeld van rollen voor de gemeente. Heldere en transparante communicatie over deze draagt er aan bij dat belanghebbenden niet verrast worden door de verschillende houdingen op hetzelfde thema. –
–
17
De kwetsbare situaties mbt klimaatdaptatie in de openbare ruimte van de gemeente zijn in beeld. We maken hier resultaatgericht beleid op, nemen initiatief en sturen op resultaat. Bij dit presterende perspectief past dat belanghebbenden worden betrokken bij het ‘hoe’. Denk aan: hoe ziet de oplossing er in praktische zin uit? Zijn er koppelkansen met andere wensen of opgaven? De doelstellingen over een klimaatadaptieve gebiedsontwikkeling raken de klassieke taak van de overheid op het vlak van zorgvuldige wet en regelgeving. Er wordt gewerkt aan kaders, richtlijnen. Een transparante opstelling, bijvoorbeeld door goed uit te leggen
–
waarom keuzes worden gemaakt en hoe de kaders passen bij besluitvorming en wetgeving van andere overheden is gewenst. Op het gebied van het onttegelen en vergroenen van m.n. particulier bezit kiezen we voor een (actief) responsief sturingsperspectief. Het aanjagen, ondersteunen van eventuele maatschappelijke initiatieven staat voorop. We zijn benaderbaar voor initiatieven, we geven ruimte aan experiment en activeren en vertrouwen op het zelfsturend vermogen van initiatiefnemers.
Transities
Biodiversiteit Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
Herstel Biodiversiteit Stakeholders (o.a.): Grondeigenaren, Particulieren (tuinen), ondernemers, belangenorganisaties
Presterende overheid
Netwerkende overheid
Verbinden natuur Optimaliseren
Stabiliseren
Destabiliseren Chaos
Institutionaliseren
1 boom per
eenheden
huishouden
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Natuur-
Vergroenen
inclusief
prive- terrein
Emergentie
Rechtmatige overheid
Afbreken
Versnellen
Uitfaseren Vanuit randvoorwaarden
Experimenteren Figuur 7: Stand van de Biodiversiteit
18
Responsieve overheid
Figuur 8: Rol van de gemeente
Transities
Biodiversiteit
Herstel Biodiversiteit: we nemen én ondersteunen initiatief +
Er komt steeds meer aandacht voor het herstel van biodiversiteit wereldwijd en tegelijk ook in Nederland en Waddinxveen. De ambitie van het herstellen van de biodiversiteit in de gemeente laat ook een divers beeld zien als de ambities op klimaat-adaptatie. –
–
19
De kwetsbare situaties in de openbare ruimte van de gemeente zijn in beeld. Het verbinden van de verschillende natuur-eenheden en het inrichten van habitat voorwaarden voor planten en dieren is een concrete opgave waarop de gemeente resultaatgericht kan sturen. Ook hier is de vraag voor andere belanghebbenden: hóe gaan we dit samen realiseren in tegenstelling tot wát er gerealiseerd moet worden. Dat is immers helder vastgesteld. In de komende periode richten we ons op het inrichten van de randvoorwaarden om deze gewenste resultaten binnen de gestelde termijnen te bereiken. De vergroeningsambitie kent een aantal nuances. • We sturen op een concreet resultaat vanuit een netwerkend perspectief: 1 boom per huishouden.
•
–
Een responsief perspectief, bouwen aan een beweging die niet alleen concreet groen toevoegt, maar ook inwoners en partijen mobiliseert en aan elkaar verbindt. Inzake de doelstellingen om een kader op te stellen voor natuur inclusieve gebiedsontwikkeling nemen we een perspectief in passend bij de rechtmatige overheid.
Transities
Circulaire Economie Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
Circulaire Economie Stakeholders (o.a.): Vastgoedeigenaren, ondernemers (-verenigingen), Brancheorganisaties, Glastuinbouw
Presterende overheid
Netwerkende overheid
Hergebruik grondstoffen Optimaliseren
Stabiliseren
Destabiliseren Chaos
Institutionaliseren
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Circulaire
Circulaire
verdienmodellen
gebieds-
Kennisopbouw
ontwikkeling Emergentie
Rechtmatige overheid
Afbreken
Experimenteren Versnellen
20
Responsieve overheid
Uitfaseren
Figuur 9: Stand van de Circulaire Economie
Vanuit randvoorwaarden Figuur 10: Rol van de gemeente
Circulair Leven
Transities
Circulaire Economie
Circulaire Economie: Een transitie in wording ondersteunen +
De maatschappelijke transitie naar een circulaire economie bevindt zich in een vroeg stadium. Toch staat het al wel op agenda van het Ondernemersplatform van Waddinxveen. En zijn meerdere bedrijven er al mee bezig. Maar globaal, waar opkomende initiatieven en oplossingen nog niet in een versnellings- en/of emergentiefase zijn, past het ons om een meer randvoorwaardelijke rol te spelen. Een responsief perspectief waarin er ruimte wordt gegeven aan vernieuwing en experiment zonder dat er volledig helder is welk concreet resultaat er bereikt zal gaan worden (en/of op welke termijn deze resultaten zichtbaar zijn). –
–
21
Op het grondstoffen- en afvaldossier is de transitie al verder en past een presterend perspectief: duidelijke communicatie over doelen en resultaten en concrete aanwijzingen over hóe deze resultaten bereikt moeten gaan worden. De doelstellingen over een circulaire gebiedsontwikkeling raken de klassieke taak van de overheid op het vlak van zorgvuldige wet en regelgeving. Vanuit een rechtmatig perspectief wordt er gewerkt aan kaders en richtlijnen. Een transparante opstelling, bijvoorbeeld
–
door goed uit te leggen waarom keuzes worden gemaakt en hoe de kaders passen bij besluitvorming en wetgeving van andere overheden is gewenst. Inzake de ‘circulaire verdienmodelen’, ‘circulair leven’en ‘’kennisopbouw wordt er ingezet op een responsief perspectief. We faciliteren initiatieven vanuit de samenleving en ondernemers randvoorwaardelijk. Er wordt niet gestuurd op snelheid, gewenste en te boeken resultaten, maar op een open benaderbare houding
Transities
Meedoen
In deze transities moet iedereen meedoen. We willen niet dat mensen alleen naar de gemeente kijken als actiehouder. Daarom willen we een beweging in de samenleving op gang brengen die de transities als een sneeuwbal laten groeien. Hieronder staat daarover een treffende illustratie.
Bouwen aan de beweging: Verhaal (Doelstelling) Huidig netwerk vaststellen
Uit ervaringen van andere gemeenten hebben we geleerd dat het ‘bouwen aan de beweging’ goed werkt. Met dit gedachtegoed gaan we interventies uitwerken en uitzetten.
Verbreden Verbreden
• •
•
•
Figuur 11: Illustratie beweging in de samenleving
22
Verbreden:
Verbreden
Groepen inwoners en initiatieven aan elkaar verbinden.
•
Verbind nieuwe initiatieven en partners met beweging om de instroom van nieuwe kennis en ervaringen opgang te houden.
•
Zorg dat het kernteam steeds minder centraal staat, de beweging neemt elke keer iets meer de leiding. Niet alleen wat, maar ook wie kan ons helpen? Van wie kan de beweging wat leren?
•
Verdiepen:
Verduurzamen:
Aanbieden van kennis die relevant is voor de doelgroep.
•
Laat inwoners en initiatieven invulling geven aan de activiteiten en kennis programma. Vergaar nieuwe kennis op basis van gedeelde kennis, creativiteit en kunde van de inwoners en initiatieven.
•
Zoek actief contact met (nieuwe) enthousiaste deelnemers.
•
Waar zit nog ruimte voor verbetering?
•
Bijsturen en aanpassen van de beweging door noodzaak voor kennis te identificeren en af te zien van elementen die niet positief bijdragen.
Zorg dat het bijdrage aan de beweging zorgt voor voldoening bij de inwoners.
Figuur 12: Bouwen aan de beweging
Welke positieven resultaten heeft het programme opgeleverd?
H4. Uitvoeringsagenda per doelgroep: inwoners, bedrijven en de gemeente 23
Uitvoeringsagenda
Proces
Het gevolgde proces Het opstellen van de uitvoeringsagenda is uitgegaan van de constatering dat de uitvoering van deze vier transities bij iedereen ligt. De gemeentelijke organisatie is daarbij actief aan de slag gegaan met inventariseren en dat heeft geleid tot het overzicht van het onderdeel ‘Gemeente’. Het onderdeel ‘Ondernemers’ van de uitvoeringsagenda steunt op de uitvoeringsagenda van het Economisch koersdocument. Deze uitvoeringsagenda is tot stand is gekomen onder regie en met intensieve participatie van ondernemers. Verder is er in de projecten voor en met inwoners nog voldoende ruimte om in te spelen op wensen vanuit Inwoners. Gemeenteraadsverkiezingen 2022 en een nieuw college In maart 2022 vonden de gemeenteraadsverkiezingen plaats. In mei van dit jaar is een nieuw coalitieakkoord (periode 2022-2026) gesloten en is er een nieuw college geformeerd. De uitkomsten van het coalitieakkoord en het opgestelde collegeprogramma zijn verwerkt in deze uitvoeringsagenda. Tijdens dit bestuurlijk politieke proces is uitvoerig stilgestaan bij de beschikbare financiële middelen. Er is door het college gekozen voor een scenario van ‘toekomstbestendig temporiseren’. Volgens dit scenario kan het overgrote deel van de noodzakelijke projecten in 2023-2025 starten en ontstaat er wachttijd op bijdragen van het Rijk die met name voor 2026 en daarna relevant is.
24
Uitvoeringsagenda
Kansen
Uitvoeringsagenda: dynamisch sturen en kansen benutten Meer dan ooit is er het besef dat transities geen ‘overheidsbeleidsprojecten’ zijn en al helemaal niet maakbaar en stuurbaar. Iedereen speelt er een rol in én gedurende het transitieproces kunnen huidige systemen en regimes botsen met de opkomende vernieuwingen. De complexiteit is groot en we weten dus niet altijd op voorhand of het bedachte project het gewenste effect gaat bereiken. De staat van de transitie verandert continu als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen. Alleen al dit jaar door de oorlog in Oekraïne en de stikstofcrisis. Ook veranderen uitgangspunten door Europese of landelijke richtlijnen (zoals hybride warmtepompen in 2025, de wet gemeentelijke instrumenten warmte of het besluit om warmtenetten alleen in publieke handen te geven) of inwoners en ondernemers die in meer of mindere mate de handschoen oppakken. We moeten de uitvoering van de transities dus maar ‘gewoon’ gaan doen, vooruitstruikelend. We zullen aanspreekbaar zijn op het gevolgde proces, oproepend naar een dialoog over de (politieke) staat van de transitie. Als gevolg van deze onzekerheden zullen politiek-bestuurlijke instrumenten, zoals Kaderbrief, programmabegroting en Burap’s waarschijnlijk grilliger worden. De ontwikkelingen in de samenleving gaan ervoor zorgen dat we onze rol continu (moeten) bijstellen.
25
Organisatie: meer met de samenleving en minder focus op ‘beleid vooraf’ Gemeenten staan het dichtst bij de inwoners en ondernemers. Voor de nieuwe duurzaamheidstaken moet nog capaciteit opgebouwd worden om daar op goede wijze invulling aan te geven. De reguliere taken zijn al gericht op creëren van maximale publieke waarde, tegen de laagste acceptabele kosten. Die aanpak heeft belang bij een focus op ‘beleid vooraf’. Echter de duurzaamheidstaken zijn gericht op maatschappelijke transitie. Bij die taken ligt de focus op de samenleving en leren en niet op de beleidsprocesgerichte organisatie (zonder deze te veronachtzamen). Verzamelde startkennis bundelen we in thema-raamwerken waarin we de veronderstelde elementen en hun samenhang beschrijven. Maar we gaan eerst lerend aan de slag. Pas daarna komt beleid aan de orde.
Uitvoeringsagenda
Inwoners
Cluster projecten inwoners: 1. Woonzorgvisie en afspraken Woonpartners In de woonzorgvisie schetsen we de visie op duurzaam wonen. Jaarlijks worden er prestatieafspraken met de woningcoöperatie gemaakt over verdere invulling van de woonzorgvisie. 2. Duurzame Mobiliteit: minder en schone kilometers Door het stimuleren van minder kilometers (bijvoorbeeld OV en deelmobiliteit) en schone kilometers (elektrisch vervoer) werken we aan de invloed van mobiliteit op onze CO2 uitstoot. 3. Energiebesparing Inwoners Met deze projecten stimuleren en faciliteren we inwoners bij het nemen van energiebesparende maatregelen aan hun woning. Daarnaast helpen we mensen voor wie de energierekening te hoog is geworden.
26
4. Buurten Aardgas vrij Met de projecten gaan we buurt voor buurt woningen afkoppelen van Aardgas. Belangrijk uitgangspunt is dat we daarbij integraal naar meekoppel kansen kijken. 5. Gebiedsontwikkeling klimaatbestendig en natuurinclusief 6. Circulair Leven Dit betreft verschillende projecten, waaronder het verminderen van restafval en het halen van grondstoffen uit restafval. 7. Meedoen aan de transities De projecten hebben tot doel om jong en oud in Waddinxveen goed te betrekken bij alle veranderingsprocessen, bijvoorbeeld met educatie, bouwen aan de beweging en goede communicatie.
Uitvoeringsagenda Taaknaam 1. Woonzorgvisie en Prestatieafspraken Actualiseren woonzorgvisie Uitvoeren woonzorgvisie Raamovereenkomst Prestatieafspraken Woonpartners 2. Duurzame Mobiliteit Stimuleren EV met voldoende laadinfrastructuur passend bij groei Visie laadinfrastructuur in openbare ruimte (als onderdeel van visie Duurzame Leefomgeving) Opstellen regionale Visie Deelmobiliteit Opstellen Regionaal Uitvoeringsplan Deelmobiliteit Faciliteren Pilot deelmobiliteit met initiatief nemend bedrijf 3. Energiebesparing Inwoners Inwoners helpen elkaar met energiebesparing Collectieve actie voor koopwoningen met slechte energielabels Aanpak voor huishoudens met (risico op) energiearmoede Actualisatie uitvoeringsprogramma Energiebesparing Inwoners “Zonnepanelen actie inclusief uitrol zonnedakje“ 4. Buurten aardgas vrij “Iedereen duidelijkheid over energietransitie: * Actuele en concrete buurtplanning TVW * Communicatie hierover naar inwoners” Onderzoek naar potentie en technische haalbaarheid warmtebronnen Startnotitie 1e startbuurt | GVPH (3283 woningen) 2e startbuurt| Zuidplas80 (2262 woingen) 3e buurt| Park Triangel (617 woningen) Natuurlijk tempo aardgasvrij Actualiseren TVW
27
Inwoners 2022
2023
2024
2025
2026
Uitvoeringsagenda Taaknaam 5. Gebiedsontwikkeling klimaatbestendig en natuurinclusief Toepassing toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling 6. Circulair Leven Inwoners repareren vaker spullen “Minder (grof) huishoudelijk afval.” Verlagen kosten afgekeurd afval/dumpingen Meer grondstoffen uit restafval Regionaal (korte keten) voedsel in Waddinxveen 200 extra klimaatadaptieve en natuurinclusieve tuinen uitvoering aan het Rijksprogramma ‘Van Afval naar Grondstoffen’ (VANG) 7. Meedoen aan de transities Bouwen aan de beweging Organiseren procesondersteuning verwerving Rijkssubsidies Opstellen Strategisch communicatieplan Opzetten Stimuleringsregeling Duurzaamheid Duurzaamheidsaanbod educatie kinderen en jeugd
Figuur 13: Planning uitvoeringsagenda inwoners
28
Inwoners 2022
2023
2024
2025
2026
Uitvoeringsagenda
Bedrijven
Cluster projecten bedrijven: 8. Aanpak verduurzaming Bedrijventerreinen Met deze projecten zetten we de stap om bedrijventerreinen te verduurzamen 9. Waddinxveense Bedrijven Circulair Met deze projecten zoeken en faciliteren we koplopers van Waddinxveense ondernemers om een circulair business model te ontwikkelen 10. Schone warmte naar Waddinxveen Met deze projecten halen we regionale restwarmte naar Waddinxveen om deze te benutten voor Glastuinbouw en mogelijk ook voor de gebouwde omgeving 11. Opwek van schone energie Deze projecten zorgen ervoor dat we schone energie opwekken
29
Uitvoeringsagenda Taaknaam 8. Aanpak verduurzaming Bedrijventerreinen “Uitvoering Economisch Koersdocument aan de hand van het uitvoeringsprogramma.” Energiek Distripark Coenecoop klimaatbestendig en natuurinclusief 9. Waddinxveense Bedrijven Circulair “Uitvoering Uitvoeringsprogramma Economisch Koersdocument van het uitvoeringsprogramma.” Procesbegeleiding triple-helix Ondernemersinitiatief Circulaire Maakindustrie Ondernemers verbinden: Intervisie groep circulair ondernemen Waddinxveen Samenwerken Triple-Helix actieprogramma circulaire glastuinbouw Wadd-Minder zakelijke kilometers 10. Schone warmte naar Waddinxveen Energiebesparing Glastuinbouw Bijdragen aan regierol Warmte Samenwerking Oostland Marktpartijen in stelling brengen voor realiseren Grand Design Regionaal Warmteinfrastructuur Verlenging B3 Hoekleiding tbv Glastuinbouw 11. Opwek van schone energie Bestemmingsplannen energieke landschappen Ondersteuning bedrijven via Servicepunt Energietransitie Bedrijven Facilitering Uitvoering vergunde energie projecten
Figuur 14: Planning uitvoeringsagenda bedrijven
30
Bedrijven 2022
2023
2024
2025
2026
Uitvoeringsagenda
Gemeente
Cluster projecten gemeente: 12. Paraplu Duurzame Beleidsontwikkeling beheren gebieden Met deze projecten uit het projectenboek Openbare Ruimte en eventuele versnellingstrajecten gaan we stappen zetten in het klimaatbestendig en natuurinclusief maken van buurten in Waddinxveen. 13. Toepassen Groei Groen en Klimaatdaptatie en en biodiversiteit in (re) constructies We voeren de uitvoeringsagenda uit met meer dan 10 verschillende deeltrajecten. 14. CO2 en Energiereductie Openbare verlichting Op basis van een routekaart gaan wij voor 100% LED verlichting in 2030. 15. Paraplu Beleidsontwikkeling en randvoorwaarden ontwikkelen gebieden Wat we leren uit diverse gebiedsontwikkelingsprojecten, zoals De Dreef, leggen we in beleid vast voor alle toekomstige projecten.
31
16. Verduurzamen gemeentelijk vastgoed (en scholen) We gaan scholen en gemeentelijke gebouwen klimaatadaptief en natuurinclusief inrichten. We zorgen voor volledig aardgasvrije gebouwen. Scholen zijn goed geventileerd. 17. Schone mobiliteit 18. Gemeentelijke Bedrijfsvoering verduurzamen In de bedrijfsprocessen van de gemeente reizen en werken wij duurzaam en emissieloos. 19. Regionale Energiestrategie 20. Organisatie ontwikkeling Met deze projecten integreren we de duurzaamheidsambities verder in de organisatie. 21. Transitiemonitoring We gaan de voortgang van de transities monitoren en voeren jaarlijks een transitiegesprek met de gemeenteraad.
Uitvoeringsagenda Taaknaam 12. Paraplu Duurzame Beleidsontwikkeling beheren gebieden Visie Duurzame Leefomgeving Visie Laadinfrastructuur Inzichten en beleid droogte en sociale risico’s Opstellen Handboek Verduurzaming in reconstructies openbare ruimte Inzicht krijgen ondergrondse infrastructuur en mogelijkheden voor de tranisties Opzetten Duurzame Leidraad inrichting openbare ruimte (D/LIOR) Doorvertaling koerdocument naar bestaand beleid openbare ruimte Schone luchtakkoord 13. Toepassen Groei Groen en Klimaatdaptatie en biodiversiteit in (re)constructies Uitvoeren Uitvoeringsagenda klimaatadaptatie en biodiversiteit Impulsregeling Ruimtelijke Adaptatie Versnelling klimaatadaptatie en Biodiversiteit Afkoppelen 12% van de riolering openbare ruimte te vergroenen van 45 m2 naar 48 m2 Visie en uitvoering Ecologisch beheer bermen en gazons Visie en aanleg Natuurvriendelijke oevers Actualisatie klimaatstress test Opzetten Monitor omvang openbaar groen (m2) Monitor compensatie boommassa (punten) Monitor uitvoering motie bomen (aantallen) Resultaten cf uitvoperingsplan Groen 14. CO2 en Energiereductie Openbare verlichting Routekaart ‘100% LED in 2030’ 75% Openbare Verlichting met LED Inrichtingskader Duurzaam Verlichten OR Pilots Solar LED
32
Gemeente 2022
2023
2024
2025
2026
Uitvoeringsagenda Taaknaam 15. Paraplu Beleidsontwikkeling en randvoorwaarden ontwikkelen gebieden Handboek circulaire gebiedsontwikkeling “Adoptie Convenant Klimaatadaptief (toekomstbestendig) bouwen“ Beleidskader duurzaamheidsonderzoeken bij grondexploitatie Vertaling koersdocument Duurzaam Waddinxveen in reguliere ruimtelijke ordeningwerkprocessen Realisatie urban mining hub 16. Verduurzamen gemeentelijk vastgoed (en scholen) “Opstellen duurzaam meerjarenonderhoudsplan (DMJOP)” Gemeentelijke gebouwen volledig aardgasvrij Gemeentelijke gebouwen klimaatadapatief en natuurinclusief ingericht Scholen Waddinxveen Duurzaam: Nulmeting duurzaamheid en ventilatie Scholen Waddinxveen Duurzaam: Overzicht te treffen voorzieningen “Scholen Waddinxveen Duurzaam: Schoolgebouwen (minimaal) op minimale wettelijke niveau ‘duurzaamheid en ventilatie’.” 17. Schone mobiliteit Verkeersbeleid aansluiten op koersdocument 18. Gemeentelijke Bedrijfsvoering verduurzamen Medewerkers reizen en werken emissieloos Waddinxveen koopt bedrijfsvoering circulair/ duurzaam in Visie op impact en verduurzaming gemeentelijke dienstverlening 19. Regionale Energiestrategie “Vaststellen Concrete zoekgebieden“ Vergunde energieopwekprojecten Verankering in omgevingsvisie en omgevingsplan Ondersteuning bedrijven via SEB. Vaststellen Beleidskader lokaal eigenaarschap. Vaststellen Afwegingskader Energiebronnen RES 3.0
33
Gemeente 2022
2023
2024
2025
2026
Uitvoeringsagenda Taaknaam Overkoepelende gemeentelijke projecten (gemeente algemeen) 20. Organisatie ontwikkeling Strategisch communicatieplan Bouwen aan de interne beweging Formatieve gevolgen 21. Monitoring transities Transitiemonitor Jaarlijks transitiegesprek met college en raad Implementeren Duurzaamheidkompas als onderdeel van raad- en collegevoorstellen
Figuur 15: Planning uitvoeringsagenda gemeente
34
Gemeente 2022
2023
2024
2025
2026
H5. Financiën 35
Financiën
Globaal
In deze paragraaf volgt een raming van de beoogde kosten op hoofdlijnen. We maken daarbij een uitsplitsing naar • de kosten die al in de programmabegroting 2023-2026 zijn opgenomen en aanvullende kosten • de doelgroepen: inwoners, bedrijven en gemeente • de vier transities Toewijzing van geld In de programmabegroting 2023-2026 zijn veel activiteiten expliciet gekenmerkt (en begroot) als initiatieven voor de duurzaamheidskoers. Er zijn echter ook projecten, zoals de uitvoeringsagenda Economie, die gekenmerkt zijn als ‘reguliere’ projecten, terwijl een deel van de activiteiten wel degelijk ook betrekking hebben op duurzaamheid. Om consistentie te bewaken volgen we qua financiën de opzet van de programmabegroting. Het betekent wel dat de cijfers in deze paragraaf soms een licht vertekend beeld geven. Geld van het Rijk Via de VNG hebben is een brief ontvangen van minister Jetten over de voorlopige rijksbijdrage aan de uitvoeringskosten van het klimaatakkoord. Nog niet alles is duidelijk, maar we verwachten ongeveer 545.000 euro per jaar te ontvangen in de periode van 2023 tot 2030.
36
Van raming naar budget Uiteindelijk wordt jaarlijks in de P&C-cyclus een selectie gemaakt van de uit te voeren projecten en worden de middelen hiervoor beschikbaar gesteld. We maken onderscheid in projecten die al zijn opgenomen in de programmabegroting 2023-2026 en projecten die daarop aanvullend zijn. De som van de geraamde kosten voor projecten die nu niet in de programmabegroting 2023-2026 zijn opgenomen bedraagt in totaal zo’n €1,6 miljoen in de komende 4 jaar. Deze projecten zijn nog niet in de programmabegroting 2023-2026 opgenomen tijdens het opstellen van het collegeprogramma en de programmabegroting. Hiervoor is mede gekozen in verband met het ‘ravijn-jaar’ 2026 (zie programmabegroting 2023-2026, bladzijde 78). Daarnaast hebben we op dit moment nog geen inzicht in de financiële gevolgen van bijvoorbeeld de groei van de maatschappelijke voorzieningen. We ramen zo’n €1,6 miljoen voor aanvullende projecten, ten opzichte van de programmabegroting 2023 - 2026.
Financiën Totale kosten
Globaal 2023
Onderdeel van programmabegroting 20232026 Aanvullend op de programmabegroting 2023-2026
Totaal Uitsplitsing kosten naar doelgroep
2024
2025
2026
1.659
1.854
1.749
1.481
165
301
598
794
1.824
2.156
2.347
2.276
2023
2024
2025
2026
1.010
1.253
1.498
1.541
Ondernemers
252
252
252
127
Gemeente
562
650
596
607
1.824
2.156
2.347
2.276
Inwoner
Totaal Uitsplitsing kosten naar transitie
2023
2024
2025
2026
Energietranistie
976
1.251
1.502
1.425
Klimaatadaptatie en Biodiversiteit
217
279
319
390
Circulaire Economie
172
192
147
147
Allen
458
433
378
313
Totaal
1.824
2.156
2.347
2.276
Figuur 17 a-c: Weergave van de geraamde projectkosten, in duizenden euro’s
H6. Monitoring van de transities 38
Monitoring
Indicatoren
De vier transities hangen met elkaar samen en beïnvloeden elkaar. Daarom gaan we de verschillende transities ook integraal monitoren. Dit stelt ons in staat om in een dialoog vast te stellen waar we staan. En zo kunnen we bepalen of we op koers liggen en wat we moeten aanpassen. De onderstaande indicatoren vormen het raamwerk op basis waarvan we gaan monitoren en sturen. In het collegeprogramma is afgesproken dat we jaarlijks een transitiegesprek voeren met de raad over de stand van de transities. Dan kijken we daarbij dus naar het geheel en niet naar de specifieke projecten. Het raamwerk heeft de vorm van een piramide en wordt opgebouwd uit vijf verschillende ‘lagen’: de systeemveranderingsindicatoren, duurzaamheidskompas-indicatoren, transitie-indicatoren, resultaatindicatoren en indicatoren over de projectvoortgang. De piramide is geen hiërarchie. Het geeft een toenemend niveau van detail en zo zicht op onderliggende indicatoren. 1. Systeemveranderingsindicatoren geven een indruk van de mate waarin systeemveranderingen zijn gerealiseerd op de vier opgaven: de mate van circulariteit van de economie, de ontwikkeling naar een schoon energiesysteem, de weerbaarheid van Waddinxveen met betrekking tot klimaatverandering en systeemverandering met betrekking tot biodiversiteit.
Ze zeggen nog niets over de impact die dit heeft, bijvoorbeeld in termen van CO2 besparingen, maar zijn geschikt om te communiceren over de
39
2.
3.
4.
5.
transitie naar een duurzame samenleving als geheel. Ze hebben een rol die vergelijkbaar is met de rol van het BNP voor het communiceren van de staat van een lineaire economie. De duurzaamheidskompas-indicatoren beschrijven de impact van de systeemveranderingen. Ze omvatten elementen uit het duurzaamheidskompas. Een voorbeeld hiervan is de reductie van de CO2 uitstoot, De transitie-indicatoren geven inzicht in systematische veranderingen in de structuur van de samenleving en het gedrag van mensen en bedrijven. Ze kunnen gebruikt worden om de implementatie van beleid, en veranderingen in het gedrag van mensen en bedrijven te monitoren, soms nog voor de effecten van deze veranderingen meetbaar worden De resultaat-indicatoren vormen de vierde laag van het raamwerk. Om de systeemveranderingen te realiseren moet ook concretere tastbare resultaten gerealiseerd worden. Bijvoorbeeld: het aantal woningen en bedrijven dat aardgasvrij wordt gemaakt, het aantal onttegelde tuinen, enz. De resultaatindicatoren geven de voortgang aan ten opzichte van de beoogde resultaten uit het koersdocument Duurzaam Waddinxveen. Indicatoren over de projectvoortgang Om transities in beweging te zetten en te houden neemt de gemeente initiatieven in de vorm van projecten. De voortgang van de projecten (inhoudelijk en financieel) presenteren we in deze laag.
Op basis van dit raamwerk ontwikkelen we in de komende jaren stap voor stap een concreet monitoringsdashboard.
Monitoring
Raamwerk
De duurzaamheids kompas-indicatoren
De transitie-indicatoren
De resultaat-indicatoren
Indicatoren over de projectvoortgang
40
Toenemend detailniveau
Systeemveranderingsindicatoren
Figuur 18: Raamwerk geeft zicht op onderliggende indicatoren
H7. Risico’s 41
Risico’s
Project/programma
We benoemen in dit hoofdstuk de belangrijkste risico’s die we vanuit de gemeente zien op deze vier transities. Risico’s worden in de operatie op verschillende niveaus geïdentificeerd en bewaakt: op projectniveau, op programmaniveau (het samenhangend geheel van individuele duurzaamheidsprojecten), door de gemeente (als organisatie). De kleuren van de risico’s corresponderen met het betreffende niveau. Van ieder risico is een inschatting gemaakt van de kans en impact (op 5 punts schaal) wat resulteert in een risico-getal. Bij ieder risico is een hoofdstrategie geformuleerd met globale maatregelen.
42
Gemeente
Samenleving
Risico’s
Project/programma
Gemeente
Samenleving
Risico’s
Kans
Impact
Risico
Strategie
Maatregel
Onzeker, onvoorspelbaar, dynamiek waardoor in de lijn raad – college – ambtelijk discussie ontstaat over de voorspelbaarheid van projecten en haar uitkomsten.
5
5
25
Accepteren (omarmen)
Met elkaar in gesprek blijven en verantwoording afleggen over gemaakte keuzen, onderbouwingen. Per thema bewust kiezen voor de aanpak (proces, project, programma) en rol. Jaarlijkse transitie met de gemeenteraad.
Arbeidsmarkt krapte, waardoor: Eigen projecten niet kunnen uitvoeren Projecten in de samenleving stagneren (installateurs enz)
5
5
25
Accepteren
Verdere ontwikkeling van de identiteit van gemeentelijke organisatie als aantrekkelijke werkgever. Die propositie zou de kweekvijver of leerschool voor lokaal openbaar bestuur en verandermanagement kunnen zijn.
Prijsstijgingen en extremiteiten. Prijzen energie en grondstoffen langdurig omhoog. Weerextremiteiten zoals Limburg, Canada, India, Frankrijk Geopolitiek gaat (weer) verschuiven
5
3
15
Accepteren
Deze ontwikkelingen vormen kans en bedreiging. Een bedreiging omdat middelen moeten worden ingezet om een niet voorzien urgent vraagstuk op te lossen. Gelijktijdig bieden ze vaak een nieuwe zet in de transitiedynamica die maakt dat versnelling ontstaat.
Klimaatschade; Waddinxveen zo’n 100 miljoen (wegen/riolering) tot 2050
3
5
15
Reduceren
Schade brengt kosten/investeringen die niet aan de 4 transities besteed kan worden.
Betaalbaarheid inwoners, ondernemers waardoor voortgang stagneert
3
5
15
Overdragen
Lobby via VNG, Provincie, Ministerie
Betaalbaarheid overheid eventueel door verschuivingen landelijke politiek / andere ontwikkelingen waardoor voortgang stagneert
3
5
15
Overdragen
Rijksbijdrage onvoldoende waardoor geen uitvoering gegeven kan worden aan de transities. Lobby via VNG, Provincie
Gemeenten qua structuur en bezetting ingericht op links (presterend, rechtmatig), terwijl de actie op rechts ligt. Tempo komt niet op gang, procedures te lang.
5
5
25
Reduceren
Via het programma meewerken aan organisatie ontwikkeling
De kers wordt niet echt de taart. Intern blijkt de transitie te ingewikkeld, onvoldoende kennis.
5
4
12
Reduceren
Mede op sturen bij aanname beleid
Onvoorziene situaties (zoals de Oekraïne-crisis) maken dat beschikbaarheid van ambtenaren op juiste moment lastig/ onmogelijk wordt.
4
4
16
Accepteren
Voor de start van een project toetsen we de uitvoerbaarheid. Dit doen we door een plan van aanpak (inclusief resource overzicht) door de ambtelijke organisatie te laten vaststellen. Bij het optreden van risico’s stellen we de impact en het effect vast. Dit wordt bestuurlijk besproken met de portefeuillehouder(s).
Figuur 19: tabel belangrijkste risco vanuit de gemeente
43
H8. Governance 44
Governance
Positionering
De governance Er is ook gewerkt aan de governance structuur op hoofdlijnen. Deze structuur, bestaande uit de opdracht voor het transitieprogramma, de globale organisatie en de belangrijkste processen is uitgewerkt en wordt globaal geschetst. We schetsen daarbij eerst onze zienswijze alvorens deze drie governance aspecten te beschrijven. De opdracht We zien dat: • Er toenemend draagvlak is voor de transities • De transities vergen dat we bestaande taken en processen anders (blijven) inrichten (zoals gebiedsontwikkeling, gebiedsreconstructies, bedrijfsvoering, armoedebeleid, publieksplein) en nieuwe taken erbij nemen zoals energiebesparing, bestrijden energiearmoede, schone energieopwek, aardgasvrij, circulair ondernemerschap, klimaatadaptatie en biodiversiteit bij inwoners en ondernemers) gaan oppakken. • Duurzaamheid iedereen in de organisatie (en de samenleving) raakt • Duurzaamheid gaat over innovatie en daarmee kansen biedt • In Waddinxveen heel veel enthousiasme is; het is intrinsiek gemotiveerd, het daagt mensen uit
45
Wat vraagt de transitie naar een duurzame gemeentelijke organisatie? • De basisgedachte dat de duurzaamheidskoers van iedereen is • Bestaande taken veranderen vraagt denk- en leertijd (nieuwe kennis, competenties) en geld, wat lastig is in een organisatie met hoge werkdruk en arbeidsmarkt problematiek; maar stap voor stap komen we verder • De nieuwe taken vragen een andere aanpak en vergen andere competenties van medewerkers • De nieuwe taken vergen extra geld én nieuwe medewerkers, wat nog als lastig wordt ervaren op deze overspannen arbeidsmarkt • Bestaande en nieuwe taken kunnen botsen omdat ze op andere principes en uitgangspunten zijn gebaseerd; op de langere termijn moet alles weer in elkaar vloeien in het nieuwe normaal • Het organiseren van de nieuwe taken in nauwe samenhang met bestaande taken vergt nog een organisatievorm (governance) In de kern gaat het samenvattend om: • Creëren van nieuwe publieke waarde • Duurzaamheid te zien als driver en enabler voor innovatie en een vernieuwende, toekomstgerichte organisatie • Een organisatie-veranderingsvraagstuk • Transitie in en met de samenleving • Arbeidsmarktvraagstuk, waarvoor Waddinxveen goed is gepositioneerd.
Governance
Positionering
Organisatorische inrichting • Bovenstaande rechtvaardigt een transitieprogramma organisatie • Geborgd in MT en Bestuur (portefeuille Duurzaamheid) Transitieorganisatie Duurzaamheid: Klimaatactie en Biodiversiteit • Opdracht: ◦ Het realiseren van de doelen uit de duurzaamheidskoers en bewaken van de uitgezette strategische lijnen. • Missie: De beweging naar een circulair en groen Waddinxveen met schone energie in- en extern faciliteren/aan te jagen en deels te realiseren. • Taken: ◦ De opgaven vertalen naar werk: het organiseren van een organisatiebreed integraal passend inhoudelijk uitvoeringsprogramma ◦ Uitvoering geven aan de nieuwe taken ◦ Wegnemen van beleidsmatige belemmeringen ◦ Monitoren van de transitievoortgang (ingebed in de Planning en Control Cyclus) ◦ Creëren en behouden van draagvlak: ambtelijk, bestuurlijk en politiek ◦ Bij te dragen aan de arbeidsmarkt profilering van Waddinxveen
46
Governance
Raad
Organisatie
College
Portefeuillehouders
strategisch adviseur
Gemeentesecretaris
Concernmanagers
Portefeuillehouder Duurzaamheid
Concernmanager Ruimte Programmamanager Transitieorganisatie Duurzaamheid
Beleidsadviseurs
Bijdragen aan inbedding in bestaande taken PFO
Figuur 20: Organisatieschema
47
PFO
PL
PL
PL
PL
projecten
projecten
Coördinatie
projecten
Nieuwe taken duurzaamheidskoers projecten
Inbedding in bestaande beleidsvelden; • Bestaande beleidsvelden ‘leveren’ zelfstandig aan het programma • Bestaande beleidsvelden leveren duurzaamheidsanalyse en monitoringsinfo
Programma Office (virtueel) • Ondersteunende functies
Monitoring voortgang transities kennisontwikkeling
Governance
Organisatie
Splisting duurzaamheid in bestaande taken en nieuwe taken Het realiseren van de doelen uit het koersdocument Duurzaam Waddinxveen wordt bereikt door duurzaamheid enerzijds in te bedden in reguliere beleidsvelden. De reguliere beleidsvelden leveren zo hun bijdrage aan de koers. Ze verstrekken ook monitoringsinformatie aan het transitieprogramma om de voorgang te kunnen bewaken. Naast de reguliere beleidsvelden moeten er ook nieuwe taken opgezet en uitgevoerd worden. Het betreft hier taken rondom de doelgroepen inwoners en ondernemers voor alle 4 de genoemde duurzaamheidstransities. Dat pakken we in het transitieprogramma Duurzaamheid structureel op projectmatige wijze op, waarbij we op termijn voorzien dat deze meer een repeterend en daarmee procesmatig karakter zullen krijgen. Ieder project heeft in basis een verantwoordelijk projectleider en wordt bestuurlijk geborgd via een portefeuillehoudersoverleg. Daarnaast houdt het transitieprogramma de regie op de ontwikkeling van duurzaamheidsbeleid en verzorgen we ook de overal monitoring op de doelen van het koersdocument Duurzaam Waddinxveen. Coördinatie tussen bestaande en nieuwe taken Tussen de reguliere beleidsvelden en de nieuwe taakgebieden die volgen uit het koersdocument Duurzaam Waddinxveen moet coördinatie plaatsvinden.
Projecten kunnen gebruik (moeten) maken van dezelfde medewerkers, benaderen mogelijk dezelfde doelgroep of kunnen opereren
48
in hetzelfde (ruimtelijke) gebied. In alle gevallen kan dit afstemming vergen op het niveau van de portefeuillehouders. Borging transitieprogramma in MT en College Het transitieprogramma is binnen het MT geborgd via de concernmanager Ruimte en in het college via de portefeuillehouder Duurzaamheid. Portefeuillehouders en beleidsadviseur uit de reguliere beleidsvelden verzorgen, in overleg met het transitieprogramma, in de P&C-cyclus zelf de noodzakelijke financiële middelen. De voortgang van het programma wordt ook geborgd doordat alle college- en raadsvoorstellen de impact van het voorstel op de duurzaamheidskoers beschrijven. Aanpak: adaptief en flexibel De besturing van het transitieprogramma (en daarmee de uitvoeringsagenda) is gebaseerd op adaptief programmeren en leren zodat we kunnen omgaan met de dynamiek in deze transities. Zoals al eerder gesteld zal de rol van de gemeente in de tijd veranderen, wanneer de transitiedynamiek daarom vraagt. In projecten gaan we meer en meer agile aanpakken: kleine sprints van beperkte tijd waarin we direct iets proberen en ervan willen leren. Met projecten bedoelen we hier iedere interventie die de transitie in de gewenste richting stuurt: programma’s, projecten, processturing, onderzoek enz.
Call for action!
Vooruitstruikelen
Vooruitstruikelend aan de slag We moeten aan de slag. We eindigen de uitvoeringagenda daarom met 4 aanbevelingen van het Dutch Research Institue for Transitions (DRIFT): • Een gevoel van urgentie: we zitten in een klimaat- en biodiversiteitscrisis. • Het omarmen en vormgeven van een transitieagenda: niet het verduurzamen van het bestaande, maar vanuit een visie op gewenste transities en breken met bestaande onvolhoudbare praktijken. • Erkenning van én ondersteuning aan bestaande transitiepraktijken in de samenleving: inwoners, ondernemers, activisten en beleidsmakers die al lang transities omarmen en vormgeven en laten zien dat het kan. • Het omarmen van vooruitstruikelen binnen beleid en management: in plaats van verbeteren het anders proberen. In plaats van implementeren al doende leren. En in plaats van controleren laten ontstaan.
49
Bijlage I
Rol van de overheid | sturingskwadrant
50
Bijlage I NSOB / Sturingskwadrant (Van der Steen et. al) +
Sturing van maatschappelijke transities en de inrichting hiervan kan op verschillende manieren invulling krijgen. Er zijn meerdere ‘perspectieven’ mogelijk
+
Elk perspectief legt accenten op andere elementen van sturing en stelt andere inrichtingsprincipes centraal
+
Vanuit elk van de vier perspectieven ziet sturing er anders uit en maken betrokkenen andere keuzes en hebben ze andere voorkeuren
+
Bepaalde keuzes lijken vanuit één perspectief heel logisch, terwijl ze bezien vanuit een ander perspectief vreemd over komen. Daarom is het goed om te expliciteren wat eenieders perspectief op sturing is. Als gemeenschappelijke taal
+
Elk van vier perspectieven stelt andere waarden voor goed bestuur centraal
51
Bijlage I Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
Presterende overheid
Netwerkende overheid
New Public Management (NPM)
Network Governance (NG)
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Public Administration (PA)
Societal Resilience (SR)
Rechtmatige overheid
Responsieve overheid
Vanuit randvoorwaarden
52
Bijlage I Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
Efficiënt, effectief, output, focus op bereiken van resultaten. Operationele werkprocessen zijn de basis van de samenwerking.
Vervlochten overheid die gedwongen is om met andere partijen de samenwerking aan te gaan. Aansluiting zoeken bij de wensen en de initiatieven van anderen. Vanuit samenleving naar overheid
Vanuit overheid naar de samenleving
Overheid gaat primair om het borgen van rechtsbescherming, -zekerheid en zorgvuldigheid. Zolang het goed en zorgvuldig geregeld is, is het goed.
Creëren van maatschappelijke waarde is vanuit dit perspectief vooral een zaak van burgers en organisaties zelf.
Van randvoorwaarden naar resultaten
53
Bijlage I Presterende overheid +
Vanuit het perspectief, New Public Management, bezien gaat het bij overheidssturing om het efficiënt en effectief uitvoeren van publieke taken. Het gaat om het leveren van output, om het bereiken van resultaten. Daarmee worden prestaties en de daarop ingerichte operationele werkprocessen de basis van de samenwerking.
1. Resultaatgericht
Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
2. Initiatief nemend 3. Voortgang 4. Monitorend 5. Risico bewustzijn
Presterende overheid
Netwerkende overheid
New Public Management (NPM)
Network Governance (NG)
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Public Administration (PA)
Societal Resilience (SR)
Rechtmatige overheid
Responsieve overheid
Vanuit randvoorwaarden
54
Bijlage I Netwerkende overheid +
Het bestuurskundige paradigma van Network Governance vertrekt vanuit het perspectief van een vervlochten overheid, die voor het bereiken van doelen gedwongen is om met andere partijen de samenwerking aan te gaan. Dat kunnen andere overheden, uitvoerende diensten, maatschappelijke organisaties, bedrijven, koepels of andere partners zijn. De centrale idee is steeds dat een overheidsorganisatie om de bedoelde resultaten te realiseren aansluiting zoekt bij de wensen en de initiatieven van anderen. Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
1. Samen 2. Relatiegericht (verbinden) 3. Co-creatie
Presterende overheid
Netwerkende overheid
4. Brainstormen
New Public Management (NPM)
Network Governance (NG)
5. Harmonie bevorderend
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Public Administration (PA)
Societal Resilience (SR)
Rechtmatige overheid
Responsieve overheid
Vanuit randvoorwaarden
55
Bijlage I Rechtmatige overheid +
Volgens de klassieke Public Administration benadering is overheidssturing primair een zaak van toebedelen van taken, bevoegdheden en verantwoor delijkheden. Overheidssturing gaat primair om het borgen van rechtsbescherming, rechtszekerheid en zorgvuldigheid, als kaders van waaruit vervolgens beleidsrealisatie invulling krijgt. Zolang het goed en zorgvuldig geregeld is, is het goed. De organisatie van de overheid wordt gekarakteriseerd door een sterk juridisch georiënteerde interpretatie van sturing. Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
1. Kaders 2. Uitleggen 3. Transparantie
Presterende overheid
Netwerkende overheid
4. Objectiviteit
New Public Management (NPM)
Network Governance (NG)
5. Duidelijkheid
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Public Administration (PA)
Societal Resilience (SR)
Rechtmatige overheid
Responsieve overheid
Vanuit randvoorwaarden
56
Bijlage I Responsieve overheid +
Het societal-resilience-paradigma heeft betrekking op de ontwikkeling dat er in toenemende mate initiatieven vanuit de samenleving zijn te onder scheiden, die zich richten op het realiseren van publieke waarden. Het creëren van maatschappelijke waarde is vanuit dit perspectief bezien vooral een zaak van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties zelf.
1. Aansluiten
Vanuit resultaten naar randvoorwaarden
2. Benaderbaar 3. Ruimte gevend 4. Faciliterend 5. Vertrouwend
Presterende overheid
Netwerkende overheid
New Public Management (NPM)
Network Governance (NG)
Mix
Vanuit overheid naar samenleving
Vanuit samenleving naar overheid
Public Administration (PA)
Societal Resilience (SR)
Rechtmatige overheid
Responsieve overheid
Vanuit randvoorwaarden
57
Bijlage II
Stand van de transitie | X curve
58
Bijlage II Drift / EUR: X-curve. Denkraam voor transitie-dynamiek. (o.m. Bode, 2019) +
Model om gesprek over aard, oorsprong en richting van transitiedynamiek te bespreken
+
Patronen van op en afbouw versterken elkaar of zorgen voor tegenwerking: elk met verschillende aard en bewegingen
+
Allerlei autonome ontwikkelingen beïnvloeden die op- en afbouw: demografie, economie, technologie, enz.
+
Onderscheidt vier fases in maatschappelijke transities: opbouw, ombouw, afbouw en voortbouw
+
Transities zijn niet af te dwingen maar te beïnvloeden in richting en snelheid
59
Bijlage II
X curve
Optimaliseren
Stabiliseren
Destabiliseren Chaos
Institutionaliseren
Emergentie Afbreken
Experimenteren Versnellen
60
Uitfaseren
Bijlage II Aan het begin van de transitie + – –
Optimalisatie en experimenten: innovatie bestaande structuren gericht op verbeteren van het bestaande tegelijkertijd ontstaan afwijkende geluiden, structuren en praktijken
+ – – –
Destabilisatie en versnelling volgen: bestaande systemen lopen vast en de vraag komt op hoe dit vol te houden is Ontstaan crises met ruimte voor versnelling van alternatieven weerstand tegen verandering
Optimaliseren
Stabi
Destabiliseren Chaos
Institutionaliseren
Emergentie Afbreken
Experimenteren Versnellen
61
Uitf
Bijlage II De omkering + – – –
Chaos én Emergentie: Bestaande, structuren vallen stap voor stap weg schijnbaar plotseling ontstaan er nieuwe oplossingen. Eichting wordt duidelijker weerstand tegen de afbraak verhardt zich
+ –
De verandering is onomkeerbaar: nieuwe systemen en verhoudingen worden gevormd en de verliezers zijn zichtbaar
+
In deze fase spreekt de verandering voor zich: stabilisatie treedt op
Optimaliseren
Stabiliseren