Toelichting

Inhoudelijke toelichting nadeelcompensatie De overheid kan rechtmatig handelen en toch schade veroorzaken. Bij het vergoeden van die schade onderscheiden we nu twee vormen: planschade (bij planologische besluiten) en nadeelcompensatie (bij overige besluiten of feitelijk handelen). Beide vormen worden op dezelfde wijze afgehandeld. Planschade is al geregeld in een verordening; nadeelcompensatie niet. Met deze nieuwe verordening worden beide vormen van schadevergoeding samengevoegd in één verordening. De verordening biedt duidelijkheid over de procedure. De werkwijze blijft ongewijzigd. De verordening treedt in werking tegelijkertijd met de Omgevingswet. Planschade Dit is schade die het gevolg is van planologische besluiten op grond van de Wet ruimtelijke ordening (Wro). Een door de gemeente te betalen planschadevergoeding wordt doorgaans, via een daarvoor afgesloten planschadeovereenkomst, verhaald op degene in wiens belang het schadeveroorzakende besluit (het bestemmingsplan of het projectbesluit) is genomen. Bij planschade kun je denken aan een bestemmingsplan waarin een bouwmogelijkheid is opgenomen. Bij het vaststellen van een nieuw bestemmingsplan komt de bouwmogelijkheid niet meer terug, waardoor een grondeigenaar schade lijdt.

Ook is sprake van planschade bij het verlenen van een omgevingsvergunning voor een appartementencomplex, waarbij de naastgelegen woning hinder ondervindt van schaduw en schending van privacy. Nadeelcompensatie Hierbij gaat het om andere dan planologische besluiten of om feitelijke handelingen van de overheid. Als schade ten gevolge van overheidshandelen boven het normale maatschappelijke (ondernemers-) risico uitkomt en de benadeelde hierdoor in vergelijking met anderen zwaar getroffen wordt, kent de overheid een schadevergoeding toe. Deze vorm van nadeelcompensatie komt niet zo veel voor als planschade en vindt zijn grondslag in de jurisprudentie. Denk bijvoorbeeld aan de schade van een ondernemer door een wegafsluiting wegens wegonderhoud. Wanneer zijn winkel onbereikbaar is, lijdt hij schade door rechtmatig handelen van de overheid. Algemene wet bestuursrecht Op 1 januari 2024 treedt gelijktijdig met de Omgevingswet de nadeelcompensatieregeling uit de Awb in werking. Deze regeling wordt opgenomen in een nieuwe titel 4.5 van de Awb. Titel 4.5 van de Awb voorziet dan in een algemene regeling over vergoeding (of tegemoetkoming) van schade door rechtmatig overheidshandelen.

In deze titel staan:  de grondslagen, inhoudelijke eisen en procedurele bepalingen over toekenning van nadeelcompensatie;  procedureregels voor het afhandelen van die aanvragen (zoals beslistermijnen);  de maximale hoogte van het te heffen recht (drempelbedrag) voor het in behandeling nemen van de aanvraag. Het doel van titel 4.5 van de Awb is om te komen tot eenduidigheid en overzichtelijkheid van het nadeelcompensatierecht en vervangt afzonderlijke regelingen. Tegelijkertijd worden hiermee alle geschillen over rechtmatig overheidsoptreden geconcentreerd bij één rechter, namelijk de bestuursrechter. Omgevingswet Op 1 januari 2024 treedt ook de Ow in werking. In hoofdstuk 15 van de Ow is een nadeelcompensatieregeling opgenomen die aansluit op de generieke regeling uit de Awb. In afdeling 15.1 van de Ow is een specifiek op het omgevingsrecht toegesneden nadeelcompensatieregeling opgenomen die een aantal aanvullende regels bevat ten opzichte van de algemene regeling over nadeelcompensatie van titel 4.5 van de Awb. De regels over nadeelcompensatie in de Ow hebben voorrang op de regels in de Awb.

Nadeelcompensatie binnen de Ow gaat over besluiten of maatregelen:  die rechtstreeks werkende rechten en verplichtingen voor burgers en bedrijven bevatten, of  die rechtstreeks gevolgen hebben voor burgers en bedrijven door verandering van de fysieke leefomgeving. De schadeoorzaken zijn limitatief opgesomd in artikel 15.1 van de Ow. Dit betekent dat er geen andere schadeoorzaken mogelijk dan die in de Ow staan. Schadeoorzaken zijn bijvoorbeeld:  een omgevingsvergunning of het weigeren daarvan;  een projectbesluit;  een regel in het omgevingsplan. Deze moeten rechtstreekse rechten of verplichtingen voor burgers en bedrijven bevatten. Omgevingsvisies en instructieregels zijn bijvoorbeeld geen schadeoorzaken. Deze instrumenten hebben geen rechtstreekse rechten en verplichtingen voor burgers en bedrijven.