Bijlage 3 Rapport Evaluatie Afvalbeleid

Evaluatie Afvalbeleid Opdrachtgever: Gemeente Waddinxveen

Arnhem, 5 mei 2023 Ons kenmerk 22269-006

© KplusV

© KplusV

Evaluatie Afvalbeleid Opdrachtgever: Gemeente Waddinxveen Arnhem, 5 mei 2023 Ons kenmerk 22269-006

Contactpersoon: Douwe Huitema 06 27 08 55 47 d.huitema@kplusv.nl

© KplusV

Inhoud 1

Inleiding

5

2

Stand van zaken Waddinxveen

6

2.1

Huidig afvalbeleid Waddinxveen

6

2.2

Behalen VANG-doelstelling voor vermindering restafval

6

2.3

Scheiding grondstofstromen

7

2.4

Sorteeranalyse

8

2.5

Dienstverlening

9

2.6

PMD-enquête maart 2023

9

2.7

Kosten

10

2.8

Conclusie

10

3

Advies

11

3.1

Mogelijke maatregelen

11

3.1.1

Doorzetten gedragsverandering campagne

11

3.1.2

Inzamelen met zijladers

12

3.1.3

Omgekeerd inzamelen

12

3.1.4

PMD-bakken in plaats van zakken

12

3.2

Af te raden maatregelen

12

3.2.1

Duobbakken

13

3.2.2

Nascheiding

13

3.2.3

Investeren in nieuwe restafvalverwerking

13

Bijlagen Onze contactgegevens

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

1515

4

1 Inleiding De DVO die de gemeente Waddinxveen met Cyclus heeft, loopt af op 31 december 2023. Voor de gemeente is dit een aanleiding om het huidige afvalbeleid te evalueren. KplusV heeft het afvalbeleid onderzocht aan de hand van interviews en deskresearch. Het onderzoeken vond plaats in de periode november'22-maart'23. In dit document behandelen we de evaluatie van het afvalbeleid. Hoofdstuk 2 beschrijft de huidige stand van zaken van het afvalbeleid van Waddinxveen. Hierin zijn ook recente andere onderzoeken opgenomen zoals sorteeranalyses, de benchmark huishoudelijk afval en de PMD-bewonersenquête. Met deze kennis als achtergrond geven wij in hoofdstuk 3 ons advies voor verbeteringen van het afvalbeleid.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

5

2 Stand van zaken Waddinxveen Dit hoofdstuk beschrijft hoe het huidige afvalbeleid van Waddinxveen is opgebouwd en uitgevoerd. Na een inventarisatie van huidig en toekomstig afvalbeleid, worden recente onderzoeken besproken die hier meer context bij geven.

2.1 Huidig afvalbeleid Waddinxveen De gemeente Waddinxveen heeft in 2017 het Afval en Grondstoffenplan vastgesteld dat de basis vormt voor het huidige afvalbeleid. Het huidige beleid maakt onderscheid tussen hoog- en laagbouwgebieden. Inwoners van laagbouwgebieden (LB) beschikken over eigen containers en bij hoogbouw (HB) zijn grotere (ondergrondse) verzamelcontainers aanwezig. Het Afval en Grondstoffenplan noemt ook plannen voor toekomstig afvalbeleid. Een deel van deze suggesties is inmiddels uitgevoerd, zoals de GFT-verzamelcontainers bij hoogbouw. Onderstaande tabel geeft een samenvatting van het afvalbeleid. Wat

Hoe

Restafval

  

Diftar, gedragscampagne. LB: 2-wekelijks HB: ondergrondse container

Toekomst 



GFT

 

Papier

 

Meer (ondergrondse) containers  ‘back-up’ container als dichtstbijzijnde container defect is Inzet Schone Buurt Coaches

LB: minicontainer, 2-wekelijks HB: verzamelcontainers LB: minicontainer HB: verzamelcontainers

 

Ondergrondse containers in nieuwbouwwijken Bestaande verzamelcontainers onder de grond brengen

PMD

Zakken wekelijks met kroonringen aan lantaarnpalen

Minicontainers in overweging

Glas

Ondergrondse en bovengrondse containers

Meer (ondergrondse) containers plaatsen

Grondstoffenplein

20 afvalstromen, doordeweeks en op zaterdag

Uitbreiding naar circulair ambachtscentrum

Tabel 1: Overzicht huidig en toekomstig afvalbeleid Waddinxveen.

2.2 Behalen VANG-doelstelling voor vermindering restafval Waddinxveen heeft de doelstelling om de hoeveelheid restafval te verminderen en het scheidingspercentage van grondstoffen te verhogen. Uit de afvalcijfers (zie figuur 1) is duidelijk dat Waddinxveen met de invoering van diftar een dalende lijn heeft ingezet. In 2020 en 2021 is er wel een stijging in de hoeveelheid fijn en grof restafval te zien, waarschijnlijk als gevolg van corona. De cijfers voor de jaren 2022 en verder zijn gebaseerd op de trend die Waddinxveen laat zien. De lijn geeft de verwachting dat Waddinxveen met het huidige beleid de VANG-doelstelling van 30 kg/inwoner in 2025 waarschijnlijk niet halen.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

6

Restafval resultaten en prognose, in vergelijking met de VANG-doelstelling en vergelijkbare gemeenten 300 250

Hoeveelheid (Kg/Inw.)

200 150 100 50 0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025

Jaar Cijfers huidige gemeente VANG doelstelling Vergelijkbare gemeenten met dezelfde stedelijkheidsklasse Figuur 1: Weergave van de hoeveelheid restafval (fijn + grof) voor de gemeente Waddinxveen, in relatie tot gemeenten met een vergelijkbare stedelijkheidsklasse en de VANG-doelstellingen. Data voor 2013 en 2018 ontbreekt. De data vanaf 2022 zijn een voorspelling op basis van historische data.

2.3 Scheiding grondstofstromen Kijkend naar het verloop van de grondstofstromen zien we hier hetzelfde beeld als bij restafval: diftar zet verbetering in vanaf 2017/2018, maar de laatste jaren lijkt dit effect te stabiliseren. De inzameling van GFT en PMD stijgt sinds 2015. Textiel en glas inzameling lijkt gestabiliseerd op respectievelijk gemiddeld 4,2 en 18,9 kg per inwoner. Voor oud papier en karton valt geen trend te lezen met sterk uiteenlopende inzamelcijfers over de jaren 2015-2021. Dit komt waarschijnlijk onder andere door het wel of niet betrekken van verenigingen en het effect van corona.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

7

Verloop grondstoffen 120

Hoeveelheid (kg/inw.)

100 80 PMD 60

OPK GFT

40

Textiel Glas

20 0 2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

De Benchmark Huishoudelijk Afval geeft een vergelijking met andere gemeenten. Hieruit blijkt dat Waddinxveen een hoger scheidingspercentage heeft voor de fijne afvalstromen (huisinzameling) dan vergelijkbare gemeenten. Voor de grove afvalstromen geldt dat er juist relatief minder wordt ingezameld van grof tuinafval, Chout en overige gescheiden stromen op het Grondstoffenplein . De overige stromen worden meer of vergelijkbaar met de Benchmark ingezameld. Gemeente Waddinxveen doet het dus goed ten opzichte van gemeenten met dezelfde stedelijkheidsklasse.

2.4 Sorteeranalyse In de sorteeranalyse van 2022 is te zien dat bij zowel laag- als hoogbouw het grootste deel van het restafval bestaat uit GFT. Het percentage GFT in hoogbouwrestafval ligt met 39% boven het gemiddelde van Nederland in 20201. De gehaltes papier en kunststoffen in het restafval van Waddinxveen zitten ver onder het Nederlandse

Hoogbouw

Laagbouw

GFT 34,5%

36,7%

39,2%

Papier en karton Kunststoffen

44,4%

Metalen Drankenkartons Textiel

3,4% 0,6% 1

9,1% 1,8%

6,2%

Overig

4,5% 1,8%

3,0%

5,7% 9,1%

https://afvalmonitor.databank.nl//Jive/Jive?cat_open=Gemeentelijk%20niveau

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

8

gemiddelde, van respectievelijk 19% en 12%. In het overige restafval zit ook relatief veel incontinentiemateriaal voor zowel hoogbouw als laagbouw.

2.5 Dienstverlening In de Benchmark Huishoudelijk Afval is ook een vergelijkend onderzoek gedaan naar dienstverlening. Hieruit blijkt dat Waddinxveen op een aantal (afval)stromen meer service biedt en op een aantal ook minder. Het grootste verschil zit bij restafval en PMD. Waddinxveen zamelt deze stromen respectievelijk 26 en 52 keer per jaar in, in vergelijking met het gemiddelde van 20 en 26 keer per jaar. Bij de stromen GFT(+E) en oud papier is de frequentie juist lager dan gemiddeld. Afvalstroom

Waddinxveen

Klasse B

Restafval

26

20

PMD

52

26

GFT(+E)

26

28

Oud papier en karton

12

14

Tabel 2: De inzamelfrequentie (inzamelrondes per jaar) van verschillende afvalstromen voor de gemeente Waddinxveen en het gemiddelde van stedelijkheidsklasse B. Uit de Benchmark Huishoudelijk Afval 2021.

Naast de huis-aan-huisinzameling is ook een verschil zichtbaar in de brengvoorzieningen. De gemeente Waddinxveen biedt huishoudens gemiddeld veel meer fijn restafval, GFT, oud papier, PMD en textiel verzamelcontainers aan dan vergelijkbare gemeenten, waardoor inwoners in de praktijk minder ver hoeven te lopen. Opvallend is dat Waddinxveen evenveel huishoudens per voorziening heeft voor GFT als voor restafval. Voor hoogbouw inwoners is het dus net zo makkelijk om GFT als om restafval aan te bieden. Dit ligt niet in lijn met de landelijke ontwikkeling naar meer service op grondstoffen en minder op restafval. Ten slotte blijkt uit de Benchmark ook nog een aantal verbeteringen voor de Grondstoffenplein. Zowel het aantal afvalstromen als het aantal openingsuren ligt onder het gemiddelde:  Openingsuren: op het moment is het Grondstoffenplein doordeweeks alleen open op maandag, woensdag en vrijdag tussen 13:30 en 16:30 en zaterdag van 9:00 tot 16:00. Milieustraten van vergelijkbare gemeenten zijn gemiddeld iedere werkdag geopend en dan ook voor langere tijd.  Aantal afvalstromen: op het Grondstoffenplein van Waddinxveen kunnen 20 afvalstromen aangeboden worden. Hiermee voldoet deze aan de landelijke eis van 18 stromen, maar bij nieuwe of gerenoveerde milieustraten gaat het aantal afvalstromen vaak richting de 30.

2.6 PMD-enquête maart 2023 Maart 2023 is er een enquête uitgezet onder inwoners van Waddinxveen over de PMDinzameling. Hieruit blijkt dat bijna iedereen van de geënquêteerden (99%) gebruik maakt van de PMD-zak en dat het merendeel (70%) zich niet aan ergert aan de PMD-zak in huis. Iets meer dan de helft van de inwoners heeft de voorkeur om de kosten voor PMDinzameling laag te houden, ook al betekent dit meer moeite voor de inwoner.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

9

Ongeveer de helft van de inwoners ergert zich aan de PMD-zak op straat (49% LB, 61% HB). Van de 1051 reacties, zijn de meest voorkomende redenen:  dat de zakken te vroeg worden aangeboden (376 reacties) ,  het vogels of ongedierte aantrekt (370 reacties),  de PMD-zakken openscheuren (344 reacties),  de palen hangen soms te vol (200). Desondanks is 61% van de participanten uit de laagbouw vóór het huidige PMDsysteem. Bij hoogbouw ligt dit iets lager met 57% en lijkt er iets meer draagvlak voor ondergrondse containers met 62%. De volledige uitkomsten van de PMD-enquête worden nog in een ander document gedeeld.

2.7 Kosten Uit de Benchmark Huishoudelijk afval (2021) blijkt dat Waddinxveen met de totale afvalbeheerkosten van €218/aansluiting boven het gemiddelde van alle gemeenten met stedelijkheidsklasse B van €198/aansluiting zit. Een mogelijke verklaring hiervoor is de relatief hoge frequentie op restafval en PMD-inzameling. Daarnaast wordt er nog niet met zijbelading gereden in Waddinxveen, wat (uiteindelijk) een goedkopere manier is van inzameling dan werken met twee beladers achter de inzamelwagen.

2.8 Conclusie Concluderend kunnen we stellen dat Waddinxveen goed scoort op het gebied van milieu. De hoeveelheid restafval ligt in lijn met andere diftar-gemeenten en is minder dan het gemiddelde van stedelijkheidsklasse B. Wel lijkt de verbetering van afvalscheiding en de vermindering van restafval te stagneren met de laatste jaren. Kijkend naar de dienstverlening, ligt er nog potentie op het verbeteren van de service op een aantal grondstofstromen en de openingstijden van het Grondstoffenplein. Uit de sorteeranalyse blijkt dat er nog veel GFT+E in het restafval zit. . Er wordt binnen de gemeente veel gesproken over PMD-inzameling, maar de enquête en de afvalresultaten wijzen op functionerend beleid: er zit relatief weinig PMD in het restafval en de meerderheid van de geënquêteerden is tevreden.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

10

3 Advies In dit hoofdstuk beschrijven we welke maatregelen we de gemeenten Waddinxveen wel en niet zouden adviseren.

3.1 Mogelijke maatregelen De analyse van het huidige afvalbeleid laat een aantal mogelijke verbeteringen zien De maatregelen variëren van maatregelen die op korte termijn of langere termijn ingevoerd kunnen worden. En van ingrijpende veranderingen tot ondersteunende veranderingen. Onderstaande tabel toont een overzicht van de maatregelen met een indicatie van het effect op service, milieu en kosten. In de volgende paragrafen lichten wij de maatregelen toe. Maatregel

Timing

Service

Milieu

Kosten

Gedragsveranderingscampagne

Korte termijn, doorzetten huidige campagne

0

+

0

Inzamelen met zijladers

Korte termijn, starten met pilots met bestaande wagens van Cyclus

-

0

++

Omgekeerd inzamelen

Lange termijn, overwegen na gedragscampage

+

+

+

PMD-bakken of ondergrondse containers

Lange termijn, overwegen na gedragscampage

+

+

+

Tabel 3: Overzicht van mogelijke maatregelen, met een beschrijving van bijbehorende timing en een indicatie van het effect op service, milieu en kosten. "0" betekent een (min of meer) neutraal effect, "+" is een positief effect, "++"een zeer sterk positief effect, "-" een negatief effect.

3.1.1 Doorzetten gedragsverandering campagne

Waddinxveen is vorig jaar gestart met een communicatiecampagne om het afvalscheidingsgedrag van inwoners positief te beïnvloeden. Uit de ervaringen van andere gemeenten blijkt dat deze campagnes zeer effectief kunnen zijn in het verbeteren van afvalscheiding. De continuïteit van de campagne is hierbij een belangrijke succesfactor. Daarom adviseren wij om de campagne door te zetten en eind 2023 te beoordelen of de campagne het gewenste resultaat heeft bereikt, of de campagne aangepast moet worden, of dat er aanvullende maatregelen nodig zijn. Bij het voeren van een gedragsveranderingscampagne hoort ook het actief aanmoedigen of helpen bij het uitvoeren van goed gedrag. Daarom adviseren wij ook de inzet van zogeheten Schone Buurt Coaches. Dit zijn personen die inwoners helpen met afvalscheiding, door op een vriendelijke manier te wijzen op wat inwoners beter zouden kunnen doen. Ook staan zij paraat om inwoners te helpen met vragen over afvalscheiding. Het is aan de gemeente of zij de Schone Buurt coaches ook wil combineren met handhaving op verkeerd aangeboden afval.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

11

3.1.2 Inzamelen met zijladers

Zoals al beschreven in het vorige hoofdstuk, wordt afval nog niet met zijladers ingezameld in Waddinxveen. Hier ligt vooral potentie voor kostenbesparing. Op korte termijn vraagt het (gedeeltelijk) inzetten van zijladers een investering in nieuwe inzamelvoertuigen (door Cyclus). De verwachting is echter dat dit op lange termijn zeker wordt terugverdiend, doordat er structureel minder personeel nodig is bij de inzameling. Bij het invoeren van zijladers hoort wel een analyse over de toepasbaarheid. Niet alle straten zullen geschikt zijn, omdat deze bijvoorbeeld te smal zijn. Inzameling met zijladers vraagt niet alleen om logistieke aanpassingen, maar ook om verandering van het gedrag van de inwoners. De containers moeten namelijk met de juiste afstand van elkaar en van de stoep aangeboden worden. In de communicatiecampagne kan aandacht besteed worden aan deze manier van inzameling. 3.1.3 Omgekeerd inzamelen

Uit de Benchmark blijkt dat Waddinxveen nog relatief veel service biedt voor fijn restafval. Inzameling vindt iedere twee weken plaats, en er zijn relatief veel ondergrondse containers voor het aantal huishoudens. Door de service op fijn restafval te verminderen en die op GFT en oud papier te verhogen, worden inwoners gestimuleerd om beter afval te scheiden. Concreet zou dit betekenen dat er extra inzamelrondes komen voor GFT, bijvoorbeeld in de zomermaanden. Ook zouden een aantal ondergrondse restafvalcontainers omgezet kunnen worden naar oud papiercontainers. De inzamelfrequentie van restafval zou kunnen worden verlaagd naar eens per drie of vier weken. 3.1.4 PMD-bakken in plaats van zakken

Ondanks dat de enquête aangeeft dat inwoners tevreden zijn over de huidige PMDinzameling met zakken, is het wel het overwegen waard om over te gaan op PMDminicontainers voor laagbouw en ondergrondse containers voor hoogbouw. De containers zorgen voor minder zwerfafval. Omdat de laagbouwhuishoudens eigenaar zijn van de minicontainer, zou het ook makkelijker kunnen zijn om te achterhalen welke inwoners het PMD te vroeg of verkeerd aanbieden. Een nadeel van PMD-containers is dat de inhoud niet meer zo eenvoudig gecontroleerd kan worden als bij een transparante zak. Hierdoor neemt het risico op vervuiling groter toe. Ten slotte zijn de kosten op de lange termijn waarschijnlijk minder, doordat zakken relatief duur zijn in vergelijking met bakken. Op korte termijn vraagt het echter wel de nodige investering om voor alle laagbouw huishoudens minicontainers aan te schaffen. Bij de hoogbouw zou een deel van de ondergrondse restafval containers omgezet kunnen worden naar PMD-containers. Deze overgang is, net als de invoering van omgekeerd inzamelen, wel ingrijpend voor inwoners. Het advies is om deze maatregel in te voeren als de communicatiecampagne niet leidt tot het gewenste resultaat.

3.2 Af te raden maatregelen Wij raden ook een aantal maatregelen af: duobakken, nascheiding en investeren in nieuwe restafvalverwerkingstechnieken. Dit zijn maatregelen die sommige andere gemeenten worden toegepast, maar die wij niet toepasbaar achten voor Waddinxveen in de huidige situatie. Hieronder geven wij per afgeraden maatregel een uitleg.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

12

3.2.1 Duobbakken

Een duobak is een minicontainer met een scheidingswand waarin twee afvalstromen ingezameld kunnen worden. Vaak gaat het om restafval in combinatie met GFT of PMD. Landelijk neemt het aantal gemeenten dat duobakken toepast al jaren af. De reden hiervoor is dat het vaak zorgt voor veel vervuiling doordat het restafval tóch in het andere containerdeel beland. Deze vervuiling resulteert in veel afkeur en dat maakt duobakken relatief ook een duur systeem. Om deze redenen en aangezien het huidige inzamelsysteem Waddinxveen voldoende resultaten biedt, raden wij duobakken af. 3.2.2 Nascheiding

Bij nascheiding wordt restafval machinaal gescheiden op verschillende afvalstromen. In de praktijk gaat het hierbij vooral om PMD, omdat de kwaliteit van het gesorteerde PMD relatief goed is en hier een significante marktprijs of vergoeding tegenover staat. Nascheiding is een techniek die vooral een oplossing biedt voor stedelijke gebieden waar PMD-bronscheiding niet of nauwelijks toepasbaar is. Daar waar de stedelijke inrichting en mentaliteit zorgt voor een beperkte hoeveelheid (bruikbare) PMD. . KplusV raadt (PMD-)nascheiding af voor Waddinxveen, omdat (1) de huidige PMDinzameling goede resultaten oplevert; (2) Waddinxveen heeft de ruimte voor PMDbronscheiding, (3) nascheiding lastig te combineren is met diftar; (4) bewoners tevreden zijn over bronscheiding; en omdat (5) nascheiding waarschijnlijk meer kost dan voorzetting van het huidige bronscheiding beleid. 1. De sorteeranalyses wijzen uit dat het restafval relatief weinig kunststoffen bevat in vergelijking met andere gemeenten. De hoeveelheid ingezameld PMD is goed. Dit laat zien dat PMD-bronscheiding werkt in de gemeente Waddinxveen. 2. Waddinxveen is weliswaar een stedelijke gemeente, toch zijn de (nieuwbouw)huizen en straten relatief ruim opgezet in vergelijking met andere steden. Er is dus genoeg fysieke ruimte voor bronscheiding. 3. Waddinxveen hanteert een diftar systeem.

Nascheiding kan toegepast worden in een diftar gemeenten, maar nascheiding dit vraagt wel om herziening van de diftarmethodiek. De hoeveelheid restafval zal namelijk weer toenemen als PMD weer bij het restafval mag. Een andere complexiteit is dat de boodschap voor inwoners moeilijker te begrijpen wordt. De boodschap wordt dan: afvalscheiding loont, maar PMD hoef juist niet te scheiden. Nascheiding vermindert dus een deel van de effectiviteit van diftar. 4. In de recente PMD-enquête gaf het merendeel van de geënquêteerden aan de PMDzakken te gebruiken en hier tevreden over te zijn. 5. Nascheiding is duurder voor gemeenten die een goed werkend PMDbronscheidingssysteem hebben. De vergoeding voor na te scheiden restafval (€10,83 per ton restafval) is namelijk veel minder dan voor brongescheiden PMD (€218,00 per ton PMD). Uitgaande dat PMD-rijk restafval doorgaans zo'n 10% PMD bevat (in kg's), is de business case voor nascheiding nadelig voor gemeenten die PMDinzameling al op orde hebben. 3.2.3 Investeren in nieuwe restafvalverwerking

Landelijk en internationaal wordt er geëxperimenteerd met verschillende afvalverwerkingstechnieken. Bijvoorbeeld de vergassing (valt onder de noemer van 'chemische recycling') van restafval of natte nascheiding. In theorie zouden deze technieken restafval hoogwaardiger kunnen verwerken dan de huidige afvalverbranding.

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

13

Op het moment zijn deze technieken echter nog niet geschikt voor grootschalige verwerking en zijn bijbehorende kosten nog niet in beeld. Daarnaast is er in de regiogemeenten te weinig restafval beschikbaar om een dergelijke innovatieve installatie vol te krijgen. De situatie van de Waddinxveen past dus niet bij het deelnemen aan dergelijke innovaties, los van de bijbehorende investeringskosten. Vanuit landelijke afvalverbanden zou Waddinxveen via Cyclus wel mee kunnen doen met innovaties die gestart worden

5 mei 2023. Ons kenmerk 22269-006

14

Onze contactgegevens KplusV Vestiging Arnhem Postbus 60055 6800 JB Arnhem Westervoortsedijk 73 6827 AV Arnhem T +31 (0)26 355 13 55

Vestiging Amsterdam Postbus 74744 1070 BS Amsterdam Science Park 402 1098 XH Amsterdam T +31 (0)20 669 90 66

E info@kplusv.nl

Vestiging Rotterdam Weena 788 3014 DA Rotterdam T +31 (0)10 254 00 17

I www.kplusv.nl

Thema's

15