Bijlage 2 Bijlagen bij het Risicoprofiel 2023-2026

Bijlagen behorende bij het Regionaal Risicoprofiel

Inhoud 3

Bijlage 2: Risicoanalyse

4

1 Natuur en klimaat 1.1 Overstromingen 1.2 Extreme weersomstandigheden 1.3 Natuurbranden 1.4 Plagen/dierziekte 1.5 Aardbevingen

6 6 13 18 21 23

2 Milieu 2.1 Incidenten met gevaarlijke stoffen 2.2 Incidenten met giftige stof in open lucht 2.3 Radiologische en nucleaire incidenten

24 24 27 29

3 Continuïteit Vitale Voorzieningen 3.1 Verstoring elektriciteitsvoorziening 3.2 Verstoring gasvoorziening 3.3 Verstoring drinkwatervoorziening 3.4 Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering 3.5 Verstoring telecommunicatie & ICT 3.6 Verstoring afvalverwerking 3.7 Verstoring voedselvoorziening

31 31 34 36 39 41 43 43

4 Gebouwde omgeving 4.1 Complexe branden 4.2 Instorting

43 43 46

5 Mobiliteit & Infrastructuur 5.1 Luchtvaartincidenten 5.2 Incidenten op of onder water 5.3 Wegvervoerincidenten 5.4 Spoorvervoerincidenten

48 48 50 53 56

6 Gezondheid & Veiligheid 6.1 Bedreiging volksgezondheid

58 58

7 Publieke veiligheid 7.1 Verstoring openbare orde 7.2 Extreem geweld

62 62 64

Bijlagen behorende bij het Regionaal Risicoprofiel 2023 - 2026 Datum: 14 februari 2022 Auteurs: Lisan Kranenburg en Mijke Rietbroek, afd. Risicoduiding

Bijlagen

Bijlage 1: Thema-indeling

2

Bijlage 1: Thema-indeling Natuur & Klimaat

• Overstromingen • Natuurbranden • Extreme weersomstandigheden • Aardbeving • Plagen • Dierziekten Milieu

• Incident met gevaarlijke stoffen Continuïteit vitale voorzieningen

• Verstoring gasvoorziening • Verstoring elektriciteitsvoorziening • Verstoring drinkwatervoorziening • Verstoring rioolwater en afvalwaterzuivering • Verstoring telecommunicatie & ICT • Verstoring afvalverwerking • Verstoring voedselvoorziening Gebouwde omgeving

• Complexe branden • Instorting Mobiliteit & Infrastructuur

• Luchtvaartincidenten • Incidenten op of onder water • Wegvervoerincidenten • Spoorvervoerincidenten Gezondheid & veiligheid

• Bedreiging volksgezondheid Publieke veiligheid

• Verstoring openbare orde • Extreem geweld

Verantwoording Binnen het thema mobiliteit en infrastructuur is ‘scheepvaartincidenten’ aangepast naar ‘incidenten op of onder water’. De benaming scheepvaartincidenten was niet omvattend genoeg om bijvoorbeeld ook bepaalde incidenten rondom de kust onder te laten vallen. Om die reden is de benaming aangepast. Ook is de onderverdeling van de crisistypen ‘complexe branden’ en ‘grote branden’ uit de indeling gehaald. Doordat het onderscheid tussen deze twee soorten branden onvoldoende duidelijk gemaakt kon worden en grote branden ook vaak complexe branden zijn, is besloten deze bij elkaar te voegen en complexe branden uit te breiden in incidenttypen.

Bijlagen

Voor het opstellen van het risicoprofiel is uitgegaan van onderstaande thema-indeling.

Daarnaast is ‘ziektegolf’ weggehaald als crisistype en als incidenttype ondergebracht onder ‘bedreiging volksgezondheid’. De reden hiervoor is dat deze voorheen afzonderlijke crisistypen qua inhoud lastig los van elkaar te zien zijn en veel overlap vertonen. Een ziektegolf is op deze manier een uiting van bedreiging volksgezondheid in plaats van een los crisistype. In bovenstaande thema-indeling is ‘cybercrime’ als apart crisistype weggehaald bij het thema ‘Publieke veiligheid’. Cybercrime kan namelijk een oorzaak zijn voor veel risico’s. Dit kan leiden tot een gebeurtenis (bijvoorbeeld een verstoring van systemen). Onder het crisistype ‘verstoring telecommunicatie & ICT’ is digitale ontwrichting wel verder uitgewerkt als effect. Ook de trend ‘digitale afhankelijkheid’ gaat verder in op wat voor effecten dit soort verstoringen kunnen hebben. Als laatste is ‘Vondst Explosief’ niet opgenomen als incidenttype onder een crisistype van het risicoprofiel. In de afgelopen jaren zijn op meerdere momenten explosieven gevonden, maar het proces is tegenwoordig zo ingericht dat dit (zo goed als) niet meer tot incidenten leidt. De kans dat een explosief uit zichzelf of door het vinden tot ontploffing komt is (bijna) niet aan de orde.

Doordat de vondst dus niet tot een incident leidt, maar tot het uitvoeren van een protocol is besloten dit niet als incidenttype op te nemen in het risicoprofiel.

3

Bijlage 2: Risicoanalyse Vitaal belang

Impactcriteria

Toelichting

1 Territoriale Veiligheid

1.1 Aantasting van de integriteit van het grondgebied.

Het feitelijke of functionele verlies van, dan wel het buiten gebruik zijn van, dan wel het verlies van zeggenschap over delen van de regio.

2. Fysieke veiligheid

2.1 Doden

Dodelijk letsel, direct overlijden of vervroegd overlijden binnen een periode van 20 jaar.

2.2 Ernstig gewonden en chronisch zieken

Letsel gevallen behorend tot categorie T1 en T2, en personen met langdurige of blijvende gezondheidsproblemen zoals ademhalingsklachten, ernstige verbrandingen of huidaandoeningen, gehoorbeschadiging

2.3 Lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)

Blootstelling aan extreme weer- en klimaatomstandigheden, alsmede het gebrek aan voedsel, drinkwater, energie, onderdak of anderszins primaire levensbehoeften.

3. Economische veiligheid

3.1 Kosten in euro’s

Euro’s in termen van herstelkosten voor geleden schade, extra kosten en gederfde inkomsten.

4. Ecologische veiligheid

4.1 Langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna).

Langdurige of blijvende aantasting van de kwaliteit van het milieu, waaronder verontreiniging van lucht, water of bodem, en langdurige of blijvende verstoring van de oorspronkelijke ecologische functie, zoals het verlies van soortendiversiteit flora en fauna, het verlies van bijzondere ecosystemen, overrompeling door uitheemse soorten.

Impactbeoordeling Om de impact van de risico’s te kunnen bepalen is gekeken naar de gevolgen hiervan op de door het rijk gedefinieerde vitale belangen: territoriale veiligheid, fysieke veiligheid, economische veiligheid, ecologische veiligheid, sociale en politieke stabiliteit en veiligheid van cultureel erfgoed. Per vitaal belang zijn impactcriteria benoemd. Aan de hand van deze criteria is per crisistype de impact beschreven.

Bijlagen

Voor de risicoanalyse wordt gekeken naar elk thema en de crisistypen die hieronder vallen. Per crisistype wordt vervolgens gekeken naar de impact en waarschijnlijkheid. Dit wordt gedaan aan de hand van de methodiek zoals beschreven in de Handreiking Regionaal Risicoprofiel.

4

Impactcriteria

Toelichting

5. Sociale en politieke stabiliteit

5.1 Verstoring van het dagelijks leven

De aantasting van de vrijheid zich te verplaatsen en samen te komen op publieke plaatsen en in openbare ruimten, waardoor de deelname aan het normale maatschappelijke verkeer wordt belemmerd.

5.2 Aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur

De aantasting van het functioneren van de Nederlandse overheid, in het bijzonder de lokale en regionale overheid, en haar instituties en/of de aantasting van rechten en vrijheden en andere kernwaarden verbonden aan de Nederlandse democratie en vastgelegd in de grondwet.

5.3 Sociaal psychologische impact

Gedragsmatige reactie van de bevolking die door uitgingen van angst en woede (mogelijk ook vermengd met verdriet en afschuw) worden gekarakteriseerd en waaraan de media aandacht besteden. Deze uitingen kunnen komen van personen die direct worden getroffen, en van de rest van de bevolking, en moeten waarneembaar zijn (d.w.z. hoorbaar, zichtbaar, leesbaar).

6.1 Aantasting van cultureel erfgoed

De beschadiging, vernietiging of verdwijning van materiële sporen of getuigenissen uit het verleden in het heden die de samenleving om redenen van o.a. collectieve herinnering en identiteitsbehoud dan wel identiteitsvorming van belang acht om te bewaren, te onderzoeken, te presenteren en over te informeren.

6. Veiligheid van cultureel erfgoed

Waarschijnlijkheidsbeoordeling De term waarschijnlijkheid is gedefinieerd als: ‘De kans dat een incident binnen de komende vier jaar plaats zal vinden’. Voor bepaalde incidenten kan ook een andere tijdshorizon worden genomen. De waarschijnlijkheidsbeoordeling kent een meer kwalitatieve benadering.

Bijlagen

Vitaal belang

Voor deze versie van het Regionaal Risicoprofiel is een start gemaakt met het onderbouwen van de risicoanalyse door middel van data. Bij het crisistype ‘Natuurbranden’ onder het thema Natuur en Klimaat is gebruik gemaakt van data van de Gemeenschappelijke meldkamer, op basis waarvan de kans op natuurbranden voor de komende vier jaar is ingeschat. De beschikbare data geven bruikbare inzichten waarmee risico-inschattingen voor de toekomst beter gestaafd kunnen worden. Echter blijft het labelen van incidenten door de meldkamer een menselijke en dus subjectieve handeling, waardoor de analyses op basis van deze data niet onfeilbaar zijn.

5

1

Natuur en klimaat

Onder dit thema vallen de volgende crisistypen:

De aanjagers die van invloed zijn op deze crisistypen: klimaatverandering, verdichting en hyperconnectiviteit.

1.1 Overstromingen VRHM heeft met verschillende hoogwaterdreigingen te maken. Zo kan het gebied overstromen vanuit de kust, rivieren, een combinatie van beide of vanuit regionale keringen1. Bij overstromingen zijn de waarschijnlijkheid en impact van de mogelijke incidenten uiteenlopend. Daarom wordt voor dit crisistype onderscheid gemaakt tussen:

• Het bezwijken van primaire waterkeringen; • Het bezwijken van regionale keringen.

1.1.1 Bezwijken primaire waterkering Primaire waterkeringen bieden bescherming tegen overstroming bij hoogwater vanuit het buitenwater, zoals vastgelegd in de Waterwet4. Het doorbreken van de primaire waterkering is het meest waarschijnlijk bij de gemeenten Katwijk, Noordwijk en het Westland. Op deze plekken zijn de duinen (de kustverdediging) het smalst. De afgelopen jaren zijn echter wel veel stappen genomen om deze duinen te verstevigen. Alleen in geval van een zeer zware (noord)westerstorm in combinatie met zeer hoge zeestanden een kans dat op de betreffende plekken een doorbraak plaatsvindt. In geval van de EDO-kust (Ergst Denkbare Overstroming) bezwijkt de primaire kering langs de kust op meerdere plekken tegelijk. De gevolgen van het bezwijken van de kustverdediging in combinatie met hoge zeestanden zijn desastreus. Binnen enkele uren stroomt het zeewater op diverse plekken diep de regio in, met alle gevolgen van dien5. Dit kan tevens plaatsvinden vanuit de rivieren, namelijk de Lek en de IJssel, ook hiervan zijn de gevolgen al zeer groot.

Overstromingen door hevige regenval, zoals in Limburg in juli 20212, zijn voor onze regio veel minder waarschijnlijk omdat we niet aangesloten zijn op het ‘hoofdsysteem’ van de rivieren en omdat VRHM niet in een dal ligt. Overstromingen door hevige regenval zijn dus voorstelbaar, maar niet met de stroomsnelheden en problemen die in Limburg aan de orde waren3.

Het is moeilijk te voorspellen op welk moment een waterkering precies kan bezwijken waardoor een enorme overstroming plaatsvindt. Ook met de huidige technologische ontwikkelingen blijft het namelijk lastig te voorspellen hoe een storm ontwikkelt en wat de ligging van een depressiegebied zal zijn6.

1 Programma Waterveiligheid VRHM (2021) Risicoanalyse regionale keringen 2 NU.nl Tijdlijn: door water geteisterde Limburg. Geraadpleegd op 11 oktober 2021. 3 Rijkswaterstaat (2019) Watermanagement in Nederland.

4 Helpdesk Water Rijksoverheid. Home - Helpdesk water. Geraadpleegd op 11 oktober 2021. 5 VRHM (2014). Coördinatieplan Dijkring 14 Regionaal deel Hollands Midden 6 Gebied met lage druk die ontstaat in het grensgebied tussen twee luchtsoorten (bron: KNMI).

Bijlagen

• Overstromingen; • Extreem weer; • Natuurbranden; • Plagen en dierziekten; • Aardbevingen.

Om die reden is dit geen apart incidenttype onder overstromingen en richten we ons bij overstromingen op de bovengenoemde incidenttypen. Wateroverlast naar aanleiding van extreme neerval wordt onder 1.2 (extreme weersomstandigheden) verder uitgewerkt.

6

1.1.2 Beoordeling impact

Omdat de gevolgen van een overstroming catastrofaal kunnen zijn, wordt intensief samengewerkt rondom dit thema. Diverse projecten zijn gestart en vele partijen sluiten aan om hun kennis en expertise te delen. Een voorbeeld is het project SCOR (Samenwerking Crisisbeheersing Overstromingen Randstad). Binnen dit samenwerkingsverband werken 18 organisaties (waterschappen, veiligheidsregio’s, RWS etc.) samen om bovenregionale afspraken te maken over de coördinatie bij een (dreigende) overstromingen binnen de Randstad.

7 VRHM (2014). Coördinatieplan Dijkring 14 Regionaal deel Hollands Midden 8 Hoogheemraadschap van Rijnland (2017) Calamiteitenplan

Territoriale veiligheid Bij het bezwijken van de primaire waterkering zal een groot gebied niet meer toegankelijk zijn en dit kent een lange nasleep. De precieze impact van een dergelijke overstroming is afhankelijk van het aantal doorbraken, de grootte van de doorbraken, de hoogte en de duur van de waterstand, de locaties van de doorbraken en het achterland en de ligging (en sterkte) van waterkeringen en wegen. Daarnaast is er een kans dat pas na weken tot maanden na de overstroming kan worden begonnen met het herstel van voorzieningen, infrastructuur en woningen. Dit is namelijk afhankelijk van de snelheid waarmee het water terugloopt en hoe snel hulpverleners alle overlevenden hebben geholpen. De overstroming van 1953 leert ons dat de gehele infrastructuur na een grootschalige overstroming niet meer zal bestaan. Maar ook de overstromingen in Limburg (juli 2021) leren ons dat het een grote maatschappelijke opgave is om het gebied te herstellen. Zo kunnen wegen en waterkeringen zijn weggespoeld en sloten zijn dichtgeslibd. Daarnaast vergroten factoren, zoals een groeiende bevolking, de toenemende verdichting en de steeds groter wordende verwevenheid van de samenleving (hyperconnectiviteit) de impact van een dergelijke overstroming)9.

Door de stijgende zeespiegel zal bovendien de hoeveelheid water wat bij een doorbraak van de primaire waterkering het land in stroomt in de toekomst toenemen. Dit vergroot zowel de impact als het effectgebied. Het complete herstel van een overstromingsgebied vergt jaren.

9

Planbureau voor de leefomgeving (2014). Kleine kansen grote gevolgen.

Bijlagen

Hierdoor kan pas op een relatief laat moment worden vastgesteld welke plek van het kustgebied zal worden getroffen en waar de overstroming zal plaatsvinden. Acht dagen voor een overstroming ziet het KNMI de eerste aanwijzingen voor een storm met orkaankracht. Pas twee dagen voor de depressie de kust bereikt is de weersverwachting betrouwbaar genoeg om de waterstand- en golfverwachting langs de kust met voldoende nauwkeurigheid te geven7. Op dat moment is het zeker dat de kust zwaar belast zal worden en dat een overstroming dreigt. Pas één dag van tevoren is duidelijk waar de kern van de depressie naartoe gaat. De precieze locaties van de dijkdoorbraken blijven tot het laatste moment onzeker. Die zijn sterk afhankelijk van lokale weerseffecten en de actuele sterkte van de dijken/duinen. Pas als daadwerkelijk dijkdoorbraken optreden, wordt het mogelijk de omvang van de overstroming in te schatten8. Aangezien water zich niet aan (regio)grenzen houdt is het ook belangrijk om zicht te blijven houden op bovenregionale overstromings-scenario’s.

7

Fysieke veiligheid

Naast al het voorgaande moet ook rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat het water in de overstroomde gebieden verontreinigd kan raken met toxische stoffen vanuit industriële faciliteiten (denk aan buisleidingen, vrachtwagens, spoorwagons en vrachtschepen), die zich binnen het overstromingsgebied bevinden. Dit verontreinigde water kan mensen ziek maken.

Economische veiligheid De economische kosten kunnen in de miljarden lopen. De provincie Zuid-Holland, waar Hollands Midden onderdeel van is, kenmerkt zich door veel bebouwing en veel economische activiteiten binnen de regio. Daarnaast zullen de kosten van de bestrijding, hulpverlening en het herstel ook hoge kosten met zich meebrengen. De verdere verdichting zorgt ervoor dat de kosten van een dergelijke overstroming in de toekomst alleen maar zullen toenemen.

Ecologische veiligheid

Anderzijds raakt het water wat het land instroomt onderweg ernstig vervuild met bijvoorbeeld toxische stoffen, allerhande spullen en verdronken mensen en dieren. Dit vervuilde water verspreidt zich vervolgens over de regio en heeft ook een schadelijke invloed op de flora en fauna.

Sociale en politieke stabiliteit Het dagelijks leven in het overstromingsgebied zal grotendeels tot stilstand komen. In het gebied zullen maatschappelijke voorzieningen stilliggen, mensen zullen niet naar hun werk kunnen en de bereikbaarheid binnen het overstromingsgebied zal drastisch verminderen. Vanwege de eerdergenoemde hyperconnectiviteit van de samenleving kan het stilvallen van één voorziening grote gevolgen hebben voor allerlei andere aspecten van het dagelijks leven. Doordat ook supermarkten overstroomd zijn en niet kunnen worden bevoorraad, ontstaat er schaarste aan levensmiddelen wat kan leiden tot plunderingen. Dit is bijvoorbeeld gebeurd in het Duitse Noordrijn-Westfalen na de overstromingen in juli 2021. Hoewel plunderingen na een overstroming in Nederland nog niet zijn voorgekomen, is dit geen ondenkbaar gevolg11.

Bijlagen

Bij een overstroming kunnen mensen gewond raken of komen te overlijden, bijvoorbeeld door onderkoeling of verdrinking. Het is mogelijk dat getroffenen zichzelf meerdere dagen moeten redden. Door de stormachtige weersomstandigheden, een verder uitbreidende overstroming en mogelijk verwoeste infrastructuur zullen hulpverleningsdiensten lastig het overstromingsgebied kunnen bereiken10. Het is dus voorstelbaar dat mensen lange tijd zonder bijvoorbeeld voedsel, onderdak of andere primaire levensbehoeften zitten.

Kijkend naar de impact op het dagelijks leven zullen ook volksvertegenwoordigers door een overstroming worden bemoeilijkt in het uitvoeren van hun bestuurlijke taak. Daarnaast kunnen genomen besluiten (voorafgaand, tijdens of na het incident) door bestuurders van invloed zijn op het vertrouwen in de (lokale) overheid.

Een overstroming volgend op een doorbraak van een primaire kering kan het ecosysteem ernstig beschadigden. Bomen en planten staan lange tijd onder water waardoor zij afsterven en dieren, zowel wilde dieren als vee, verdrinken. Daarnaast raakt de bodem zodanig aangetast dat het langdurige effecten heeft voor de flora en fauna. 10 Crisis.nl. Overstroming Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

11 Telegraaf.nl. Duitse politie grijpt in bij plunderingen na overstromingen. Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

8

1.1.3 Beoordeling waarschijnlijkheid

Veiligheid van cultureel erfgoed Een doorbraak van een primaire waterkering heeft grote impact op cultureel erfgoed. Rijksmonumenten en museumcollecties komen bijvoorbeeld onder water te staan en lopen als gevolg van de wateroverlast ernstige schade op of gaan zelfs verloren12.

Conclusie De impact van het bezwijken van een primaire kering is groot. Voor mensen (als slachtoffer en sociaal psychologisch), flora en fauna, het grondgebied, het dagelijks leven als cultureel erfgoed. Daarnaast brengt dit veel kosten met zich mee. Op alle gebieden heeft de doorbraak van een primaire kering dus een grote impact.

12 Cultureelerfgoed.nl. Waterschade aan Limburgs erfgoed. Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

Sinds de watersnoodramp in 1953 heeft Nederland zich ontwikkeld tot het best beschermde deltagebied van de wereld. De kans op een doorbraak van een primaire waterkering is daarmee substantieel verminderd. Sterker nog, sinds 1953 heeft een doorbraak van een primaire waterkering niet meer plaatsgevonden. Daarnaast vergroten alleen hele specifieke omstandigheden de kans op een doorbraak van de primaire waterkering, namelijk een zeer zware (noord)westerstorm in combinatie met zeer hoge zeestanden. De precieze faalkans voor een kustwering is 1/10.00013. Per dijkvak wordt de faalkans berekend. Falen wil nog niet zeggen dat de dijk bezwijkt. Falen wil zeggen dat de ontwerpnorm wordt overschreden, vanaf dat moment kan de stabiliteit niet meer worden gegarandeerd. In zijn algemeenheid geldt dat er een factor 5 tot 10 tussen falen en bezwijken zit. Dit houdt in dat voordat de dijk bezwijkt, het eerst nog een aantal keer kan falen (5 tot 10 keer)14. Dit maakt dat het bezwijken van een primaire waterkering met een doorbraak als gevolg, wordt ingeschaald als onwaarschijnlijk.

Bijlagen

De sociaal psychologische impact kan groot zijn. Een overstroming is meestal een onverwachte gebeurtenis waar mensen opeens mee geconfronteerd worden. Als de overstroming gepaard gaat met veel wateroverlast, kunnen huizen en bezittingen van mensen ernstig beschadigd raken of in zijn geheel verdwijnen. Daarnaast zal, bij een dergelijke overstroming, iedereen in het land mensen kennen die zich in het overstromingsgebied bevinden. De onzekerheid van deze mensen over de veiligheid van hun familie/vrienden zal groot zijn. Daarnaast zal het handelingsperspectief klein zijn voor mensen die zich in het overstromingsgebied bevinden. Zij zullen op hulp moeten wachten. Dit betekent dat een grote de sociaal psychologische impact groot zal zijn.

1.1.4 Beoordeling beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden overstromingen als één van de grotere risico’s beleven. In de Veiligheidsmonitor wordt echter geen onderscheid gemaakt tussen een doorbraak van een primaire en regionale waterkering. Uitgaande van dit gegeven komt de beleving niet helemaal overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Deze analyse schaalt een overstroming als gevolg van een doorbraak van een primaire waterkering namelijk in als lage waarschijnlijkheid en hoge impact.

13 Regeling veiligheid primaire waterkeringen 2017. 14 Hoogheemraadschap van Rijnland (2017). Calamiteitenplan Hoogheemraadschap van Rijnland.

9

1.1.5 Bezwijken regionale waterkering

Transport

Gas

Besturing gemalen riool, afvoer zuivering

Besturing installaties

Besturing installaties

ICT/ Telecom

Besturing installaties

Drinkwater

Afbeelding 1: Keten-effecten door afhankelijkheden

Het bezwijken van een regionale kering kan worden veroorzaakt door: te hoge boezemstanden, waardoor het water gewoon over de dijk stroomt, instabiliteit van de dijk (veroorzaakt door droogte of wanneer de dijk te zwaar belast of te nat is) of (opzettelijk) menselijk handelen.

De gevolgen van het bezwijken van een regionale waterkering variëren per polder. Daarnaast kan de snel afnemende waterdruk, met kans op grondzettingen, ook negatieve gevolgen hebben voor de hoger gelegen (veen)gebieden, de regionale waterkering zelf en omliggende waterkeringen. Ten slotte kan de overstroming volgend op het bezwijken van een (regionale) kering de vitale infrastructuur raken met als mogelijke gevolgen een verstoring hiervan (zie afbeelding 1)16,17

15 helpdeskwater.nl. Regionale waterkeringen. Geraadpleegd op 25 oktober 2021 16 Veiligheidsregio’s en crisispartners Water-Voorbereid (2017), Handreiking Regionale Informatiebehoefte bij watercrises. 17 TNO, VRHM en Rijnland (2014), Informatiepreparatie overstromingsrisico’s en domino-effecten.

Indien een doorbraak van een regionale waterkering leidt tot een overstroming, kan deze oneindig veel vormen aannemen. Dit is mede afhankelijk van de plaats en grootte van de bres (gat in de waterkering) of bressen, de stroomsnelheid van het water en de hoogte van het achterliggende gebied. Experts bij het rijk, de provincies en de waterschappen hebben scenario’s uitgewerkt met potentiële bressen. En VRHM heeft planvorming opgesteld en een traject voor opleidingen, trainen en oefenen (OTO) opgezet om voorbereid te zijn op deze scenario’s. Deze bressen zijn als uitgangspunt genomen voor de nadere voorbereiding op een overstroming. Echter blijft er sprake van een grote mate van onzekerheid over deze plaatsen en de uiteindelijke effecten.

Bijlagen

Een regionale waterkering verwijst ofwel naar een ‘natte’ kering zoals kades langs boezemwateren of naar een ‘droge’ Voorkomen blootstelling kering zoals die langs regionale water Oppervlakte rivieren15. Deze dijken omsluiten Elektriciteit Stroom water & gemalen Afwatering een gebied dat vervolgens polder zuivering genoemd wordt. Wanneer een Besturing Voorkomen Besturing besturingssystemen blootstelling water verkeerslichten, kering aangetast wordt kan deze bruggen, tunnels, treinverkeer, doorbreken en loopt de polder spoorovergangen Stroom benzinestations pompstations onder water. waterwinning

De situatie in Reeuwijk op 26 juli 202118 leert dat een dijkafschuiving onverwacht kan optreden. Hier moet wel bij vermeld worden dat in kritieke periodes (zeer droge en natte periodes) door de waterbeheerders extra dijkinspecties worden uitgevoerd. Dat ten tijde van een hittegolf ook een dijkdoorbraak plaats kan vinden werd duidelijk in Wilnis (2003). Sindsdien wordt in periode van extreme droogte extra gecontroleerd. Indien scheuren worden geconstateerd, bedraagt de voorspelbaarheid 24 – 48 uur19.

18 Hoogheemraadschap van Rijnland. Herstelde dijk in Reeuwijk robuust genoeg. Geraadpleegd op 11 oktober 2021 19 Hoogheemraadschap van Rijnland (2017) Calamiteitenplan.

10

1.1.6 Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact op het gebied van territoriale veiligheid is afhankelijk van de grootte van het ondergelopen gebied. Kenmerkend voor VRHM is het grote aaneengesloten boezemstelsel (zie afbeelding 2). Een nadeel hiervan is dat bij een overstroming veel water een gebied in kan stromen20. Een polder kan bijvoorbeeld binnen enkele uren volstromen. Afhankelijk van de grootte van de breslocatie Afbeelding 2: boezemstelsel in VRHM en de omvang en de diepte van de polder staat er enkele decimeters tot enkele meters water. Uit de Risicoanalyse Regionale Keringen (Programma Klimaatadaptatie, 2021) blijkt dat de meeste polders binnen VRHM tot 1,5 meter onder water kunnen komen te staan. Een aantal polders zelfs meer dan 1,5 meter binnen 12 uur (Vosse- en Weerlanerpolder, Rooversbroekpolder, Grietpolder, Hemmeerpolder en een deel van de Rijnsaterwoudschepolder). Door middel van de poldergemalen en de inzet van noodbemaling wordt de polder zo snel mogelijk drooggemalen. Dit kan twee tot vijf dagen duren, waarna gestart kan worden met opruim- en herstelwerkzaamheden21. De impact van een doorbraak van een regionale kering kan dus groot zijn.

Bovendien raakt de samenleving in zowel fysieke als digitale zin steeds meer met elkaar verbonden. Daardoor kan een overstroming in één regio van het land gevolgen hebben voor de continuïteit van een andere regio. Hierbij speelt ook mee dat door klimaatverandering de kans op extreme regenval groter wordt, waardoor het water in de regionale waterkeringen onder bepaalde omstandigheden meer toeneemt dan normaal. Wanneer een regionale waterkering op zo’n moment doorbreekt, stroomt een grotere hoeveelheid water het gebied in waardoor een groter effectgebied ontstaat. Sommige delen van Hollands Midden zijn daarnaast extra kwetsbaar voor een overstroming. De gemeente Krimpenerwaard heeft bijvoorbeeld te maken bodemdaling (wat bovendien wordt verergerd door droogte). Door de lager wordende ligging ten opzichte van omliggende gebieden kan Krimpenerwaard meer last hebben van overstromingswater22.

Fysieke veiligheid

Onder invloed van verdichting breidt de gebouwde omgeving zich steeds verder uit en wordt er steeds multifunctioneler gebruik gemaakt van de beschikbare ruimte. Wanneer de regionale waterkering doorbreekt, heeft het overstromingswater minder ruimte en is de kans daarom groter dat de integriteit van het grondgebied wordt aangetast.

Of mensen ook daadwerkelijk slachtoffer worden van een doorbraak van een regionale kering is afhankelijk van de hoeveelheid water, de snelheid van het binnenstromende water en de mate van zelfredzaamheid van inwoners. Snel binnenstromend water kan inwoners verrassen waardoor zij mogelijk gewond raken of komen te overlijden. Indien weinig water langzaam de polder instroomt, is het onwaarschijnlijk dat er doden of gewonden vallen. Het evacueren van getroffenen en slachtoffers uit overstromingsgebied kan bovendien voor problemen zorgen. Enerzijds omdat wegen beschadigd of onbegaanbaar zijn en anderzijds omdat een grote groep mensen zich op hetzelfde moment in eenzelfde richting gaat verplaatsen waardoor verkeersopstoppingen kunnen ontstaan.

20 Programma Waterveiligheid (2021). Risicoanalyse regionale keringen. 21 VRHM (2014). Coördinatieplan Dijkring 14 Regionaal deel Hollands Midden.

22 Gemeente Krimpenerwaard (2021). Rapport Klimaatadaptatie Krimpenerwaard.

11

Economische veiligheid

Ecologische veiligheid Wat de impact is van een doorbraak van een regionale kering op flora en fauna is enerzijds afhankelijk van waar de overstroming plaatsvindt, hoe groot het getroffen gebied is en hoelang de overstroming duurt. Anderzijds hangt de impact af van de begroeiing van het getroffen gebied en of deze bestand is tegen (langdurig) onder water staan en in hoeverre (bedreigde) diersoorten in het gebied leven die door verdrinking overlijden.

Sociale en politieke stabiliteit Ook de verstoring van het dagelijks leven is afhankelijk van wat zich in het getroffen gebied bevindt. Verstoring van het dagelijks leven neemt toe indien mensen niet meer in hun huizen kunnen blijven en verticale evacuatie (hoger gelegen punt zoeken) onvoldoende is. Zodra een gebied horizontaal geëvacueerd (het gebied uit) moet worden, is de impact op het dagelijks leven erg groot25. Bovendien kan door een overstroming een bepaald digitaal systeem uitvallen.

23 Hoogheemraadschap van Rijnland (2017). Calamiteitenplan. 24 Vastgoedactueel.nl. Woningbouw lage polders gaat door, maar is ook omstreden. Geraadpleegd op 20 oktober 2021. 25 Rijkswaterstaat(2014). Handelingsplan grootschalige horizontale evacuatie.

Vanwege de eerdergenoemde hyperconnectiviteit, kan het uitvallen van een systeem in één gebied gevolgen hebben voor de continuïteit van voorzieningen en daarmee het dagelijks leven in andere regio’s. De ontwikkeling van meer woningbouw onder de zeespiegel kan op den duur impact hebben op de legitimiteit van het bestuur. Bewoners gaan ervanuit dat wijken, zowel oud als nieuw, veilig zijn om te wonen. Als bewoners vervolgens worden getroffen door een overstroming zal dit de betrouwbaarheid van het bestuur aantasten. De verwachting is echter dat de impact van een overstroming niet een significant effect heeft op het bestuur. De goedkeuring die is gegeven wanneer dit mis gaat en schadeclaims van bewoners kunnen invloed hebben op het geloofwaardigheid van het lokale bestuur.

Bijlagen

Bij het bezwijken van een regionale kering kan de economische schade oplopen tot tientallen miljoenen23. Dit is afhankelijk van waar de overstroming plaatsvindt, hoe groot het getroffen gebied is, maar ook hoe goed organisaties en burgers voorbereid zijn om water buiten de deur te houden. Bij een weiland zal de economische schade lager zijn dan bij een stedelijk gebied met veel bedrijvigheid. Een ontwikkeling die de kosten in de toekomst kan vergroten is het feit dat er steeds meer woningbouw in polder plaatsvindt. In de gemeente Zuidplas liggen bijvoorbeeld plannen om een nieuw dorp te bouwen wat zes meter onder de zeespiegel komt te liggen24.

De sociaal psychologische impact kan groot zijn. Een overstroming is meestal een onverwachte gebeurtenis waar mensen opeens mee geconfronteerd worden. Als de overstroming gepaard gaat met veel wateroverlast, kunnen huizen en bezittingen van mensen ernstig beschadigd raken of in zijn geheel verdwijnen.

Veiligheid van cultureel erfgoed Afhankelijk van de omvang van de overstroming kan de impact op cultureel erfgoed groot zijn. In geval van een grote overstroming kunnen Rijksmonumenten en museumcollecties onder water komen te staan en lopen als gevolg van de wateroverlast ernstige schade op of gaan zelfs verloren26.

Conclusie De impact van het bezwijken van een regionale kering is lager dan bij een primaire kering. Afhankelijk van de locatie en duur kan de impact groot zijn, maar de inschatting is dat de impact over het algemeen te overzien is, kijkend naar recente voorbeelden als Reeuwwijk (2021). 26 Cultureelerfged.nl/ Waterschade aan Limburgs erfgoed. Geraadpleegd op 11 oktober 2021.

12

1.1.7 Beoordeling waarschijnlijkheid

1.1.8 Beoordeling beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden overstromingen als één van de grotere risico’s beleven. In de Veiligheidsmonitor wordt echter geen onderscheid gemaakt tussen een doorbraak van een primaire en regionale waterkering. Uitgaande van dit gegeven komt de beleving in Hollands Midden overeen met de gemaakte impacten waarschijnlijkheidsanalyse.

Voor dit document wordt de volgende definitie gehanteerd voor extreme weersomstandigheden: Weersomstandigheden die zodanig zijn dat ze zorgen voor grote fysieke of maatschappelijke gevolgen. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij aanhoudende droogte of kou, hevige regenval, sneeuwval, ijzel en extreem onweer. Huizen kunnen blank komen te staan, de natuur en landbouw kunnen ernstig beschadigd worden op en mensen kunnen gewond raken. Binnen het crisistype extreme weersomstandigheden maakt VRHM onderscheidt tussen de volgende incidenttypen:

Bijlagen

De faalkans van een regionale waterkeringen is 1 op 100/100027. Per dijkvak wordt de faalkans berekend. Falen wil nog niet zeggen dat de dijk bezwijkt. Falen wil zeggen dat de ontwerpnorm wordt overschreden, vanaf dat moment kan de stabiliteit niet meer worden gegarandeerd. In zijn algemeenheid geldt dat er een factor 5 tot 10 tussen falen en bezwijken zit. Incidenten zijn voorstelbaar, zoals een dijkverschuiving (Reeuwijk, 2021) en het overlopen van een kering na hevige regenval (Alphen aan den Rijn, 2014).

1.2 Extreme weersomstandigheden

• Extreme kou, sneeuw of ijzel • Extreme hitte en smog • Extreme droogte • Extreme windhozen en zware storm • Extreme neerslag Extreme weersomstandigheden zijn niet gebonden aan een specifieke locatie aangezien ze overal kunnen plaatsvinden. De gevolgen kunnen echter regionaal wel verschillen. Bij dit crisistype gaat het voornamelijk om de gevolgen voor de mens en de samenleving. Wanneer een weersituatie een kritiek niveau dreigt te bereiken, geeft het KNMI een alarmering af. Dit kan 48 uur (code geel), 24 uur (code oranje) of 12 uur (code rood) van tevoren worden uitgegeven28. Het weeralarm bevat een gedetailleerde beschrijving van de situatie en geeft bij zeer extreme situaties een beschrijving van de mogelijke gevolgen. Rijkswaterstaat kan vervolgens, op basis van een eigen aanvullende analyse en besluitvormingsproces, een verkeersalarm uitgeven.

27 STOWA (2015) Leidraad toetsen op veiligheid regionale waterkering.

28 KNMI waarschuwingen. Geraadpleegd op 11 oktober 2021.

13

Het weers- en verkeersalarm worden onder het publiek verspreid en moeten overheidsinstanties, bedrijven en burgers attent maken op de (te verwachten) weersituatie en de gevolgen die het teweeg kan brengen.

Extreme kou kan een grote invloed hebben op het dagelijks leven. Er is sprake van een koudegolf wanneer in een aaneengesloten periode in De Bilt minstens vijf ijsdagen optreden (maximumtemperatuur lager dan 0,0 graden). Hiervan is op minstens drie dagen de minimumtemperatuur lager dan -10 graden29. Dergelijke koude weersomstandigheden kunnen economische schade veroorzaken en ze creëren een gevaarlijke situatie voor de meest kwetsbaren in onze maatschappij (bijvoorbeeld ouderen en daklozen). Sneeuw kan door de wind op drift raken. Het hoeft dan niet te sneeuwen, maar de sneeuw van de grond verplaatst zich dan door de wind. Wanneer bij deze driftsneeuw of gewone sneeuwval een windkracht 8 of meer wordt gemeten, dan wordt gesproken van een sneeuwstorm30. Een sneeuwstorm kan de samenleving ontwrichten en soms hele dorpen isoleren. Het verkeer wordt verlamd omdat wegen en rails geblokkeerd raken door sneeuwduinen. Lage temperaturen, harde wind en stuivende sneeuw maken het verblijf buiten onaangenaam en bij matige tot strenge vorst gevaarlijk. In Nederland was op 7 februari 2021 nog sprake van sneeuwstorm Darcy. Er waren die dag veel ongelukken, treinverkeer was de hele dag niet mogelijk en Eindhoven Airport werd gesloten vanwege de sneeuwval31.

29 KNMI.nl Koudegolf. Geraadpleegd op 12 oktober 2021. 30 KNMI.nl. Sneeuwjacht. Geraadpleegd op 25 oktober 2021. 31 KNMI.nl. Code rood voor sneeuwstorm Darcy. Geraadpleegd op 25 oktober 2021.

Extreme hitte en smog

Bijlagen

Extreme kou, sneeuw of ijzel

IJzel vormt zich meestal aan het eind van een vorstperiode, wanneer op honderden meters hoogte zachte lucht binnenstroomt. De regen koelt in de lager gelegen vrieslucht af tot onder het vriespunt. Zodra het op de grond of op voorwerpen valt, bevriest het direct tot een helder ijslaagje.. In extreme situaties kan het soms urenlang ijzelen. We spreken dan ook wel van een ijzelstorm. Het ijs groeit dan aan tot een dikke laag van soms wel een paar centimeter. Bomen kunnen dan bijvoorbeeld topzwaar worden of hoogspanningskabels kunnen bezwijken onder het grote gewicht van het ijs32.

Een hittegolf wordt door het KNMI gedefinieerd als de opeenvolging van warme dagen waarbij het ten minste vijf dagen 25 °C of warmer is, waarvan ten minste drie dagen 30 °C is. Een hittegolf vormt met name een bedreiging voor de (fysiek) kwetsbaren in de samenleving. Tijdens de hittegolf van juli 2019 zijn 400 mensen meer dan in een gemiddelde zomerweek overleden. Vooral voor ouderen was de extreme warmte met temperaturen boven de 40 graden zwaar33. Met name in stedelijke gebieden zijn de gevolgen ernstig omdat de warmte moeilijker verdwijnt uit de bebouwing34. Door de toenemende verdichting zullen in de toekomst alleen maar meer plekken zijn waar de warmte moeilijker verdwijnt. Bovendien worden de temperaturen door klimaatverandering steeds hoger. De combinatie van verdichting en stijgende temperaturen zal dus zorgen voor een toename van gevaarlijke situaties. Tijdens een hittegolf is extra aandacht benodigd voor ouderen, chronisch zieken, mensen met overgewicht en kinderen. Zij hebben eerder last van de gevolgen van een hittegolf, zoals hitteuitputting of hitteberoerte.

32 KNMI.nl IJzel. Geraadpleegd op 25 oktober 2021. 33 CBS (2019). Hogere sterfte tijdens recente hittegolf. 34 Rodekruis.nl. Maak werk van lokaal hitteplan. Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

14

Smog is een periode van verhoogde luchtverontreiniging. Als de (verwachte) concentratie van de ozon, fijn stof, stikstofdioxide en zwaveldioxide boven een waarschuwings- of alarmdrempel uitkomt, is er sprake van smog35. Van extreme smog is sprake als de alarmdrempel wordt overschreden. Als dit het geval is kan iedereen klachten krijgen. Wanneer de alarmdrempel dreigt te worden overschreden, vaardigt het RIVM een alarm uit. Op 25 juli 2019 gaf het RIVM een smogalarm af voor delen van Nederland. Hierbij werden mensen die gevoelig zijn voor smog geadviseerd om binnen te blijven en zware lichamelijke inspanning te beperken.

Extreme droogte Tijdens de zomer kunnen we te maken hebben met droogte. Hiervan is sprake als er gedurende een langere tijd minder regen valt dan normaal, in combinatie met grote verdamping. In dat geval verdampt er dus meer water dan dat erbij komt. Om te bepalen of er sprake is van extreme droogte, wordt het gemiddelde neerslagtekort, inclusief de verwachting voor de komende 15 dagen, vergeleken met het recordjaar van 1976 en de 5% droogste jaren36.

35 RIVM.nl. Veelgestelde vragen over smog . Geraadpleegd op 12 oktober 2021. 36 KNMI.nl. Droogte. Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

De mate van droogte kan hieruit vervolgens worden afgeleid. Veel sectoren en maatschappelijke voorzieningen kunnen in droge periodes hinder ondervinden van onvoldoende beschikbaar water. Zo heeft voor de landbouw waterschaarste op korte termijn grote gevolgen. Als er niet genoeg water is om de akkers te besproeien, kan er verzilting optreden. Hierdoor kan het grondwater zouter worden en waardevolle oogst kan zo verloren gaan. Ook de natuur ondervindt nadelige gevolgen van een tekort aan water. De biodiversiteit kan afnemen door verdroging van natuur- en leefgebieden37. Daarnaast kan er in zeer uitzonderlijke gevallen van extreme periodes van droogte maatschappelijke onrust ontstaan uit angst voor schaarste van primaire levensmiddelen38.

Bijlagen

Daarnaast moet er in de zomerperiode rekening worden gehouden met een onbekend, maar groot aantal vakantiegasten in de regio. Deze groep mensen is in geval van extreme hitte moeilijke te bereiken via de reguliere methodes van crisiscommunicatie. Ten slotte lopen deelnemers aan (sport)evenementen tijdens extreme hitte een verhoogd risico. Maar ook wanneer er geen sprake is van ‘extreme hitte’, maar wel hoge temperaturen kunnen problemen optreden. In 2018 moesten tijdens de Marathon van Leiden zes deelnemers naar het ziekenhuis worden gebracht omdat zij onwel werden door de combinatie van hitte en fysieke inspanning.

Extreme wind, windhozen, zware storm Wanneer windstoten boven een snelheid van 100 kilometer per uur komen, spreken we van zeer zware windstoten. Deze zijn met name gevaarlijk voor het verkeer (fietsers, vrachtauto’s en auto’s met aanhangers) en recreatie (vooral op het water). Vooral bij buiig weer in de zomer kan een plotselinge toename van wind zeer verraderlijk zijn39. Een windhoos is een zeer plaatselijke wervelwind die optreedt bij kritische verschillen in luchtvochtigheid en temperatuurverschillen tussen lucht en aarde. Windhozen komen met name voor in de zomerperiode en zijn vaak gekoppeld aan onweersbuien. Zowel storm als windhozen kunnen veel schade aanbrengen aan gebouwen en infrastructuur. Daarbij kunnen slachtoffers vallen. Zware windhozen, ook wel tornado’s genoemd, komen in Nederland maar zelden voor. De laatste windhoos waarbij dodelijke slachtoffers zijn gevallen was op Ameland in 199240. 37 Natuurenmiliue.nl. Waterschaarste in Nederland Geraadpleegd op 12 oktober 2021. 38 RIZA (2005). Droogtestudie Nederland: aard, ernst en omvang van watertekorten in Nederland. 39 KNMI.nl. Windstoten. Geraadpleegd op 12 oktober 2021. 40 KNMI.nl. Windhozen. Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

15

Hier viel in 48 uur 120 millimeter neerslag. Een zogenoemde waterbom kan ook Hollands Midden voorkomen en grootschalige gevolgen hebben45. Door klimaatverandering zal de kans op deze extreme neerslag flink toenemen46. Door het toenemen van de temperatuur kan de lucht meer vocht bevatten en kan het harder gaan regenen. Een reguliere regenbui hoeft geen problemen te veroorzaken in de woon- en werkgebieden binnen de regio. De riolering voert het regenwater af naar de rioolwaterzuivering (RWZI) of naar het oppervlaktewater. Daarnaast loopt het regenwater weg in groene gebieden, zoals tuinen en parkjes. Wanneer een regenbui heviger wordt en er meer regen valt dan direct kan worden afgevoerd, kunnen er problemen ontstaan. Concrete voorbeelden van wateroverlast bij extreme neerslag zijn ondergelopen straten, kelders, wegen, tunnels, weilanden, overlopende toiletten, afvalwater op straat en verloren oogsten in de land- en tuinbouwsector. Verdichting zorgt ervoor dat er steeds minder groen is waar regenwater door de grond kan worden opgenomen. Hierdoor zal wateroverlast toenemen.

Er is sprake van storm als de windsnelheid gedurende een uur gemiddeld 75-88 km/uur (21 m/s) bedraagt. Langs de kust doet deze situatie zich gemiddeld ieder jaar wel een keer voor. Over het algemeen levert een storm pas hinder, schade of zelfs slachtoffers op als een storm zwaar (10 Bft: 89-102 km/uur), zeer zwaar (11 Bft: 103-117 km/uur) of zelfs een orkaan is (12 Bft: >117 km/uur). Zware stormen doen zich gemiddeld één keer per anderhalf jaar voor. In Nederland is de kans op een orkaan zeer klein, omdat de daarvoor vereiste extreme temperatuurverschillen zich hier niet voordoen. Wel kunnen restanten van een orkaan elders ons land bereiken42. Dit resulteert in nat en winderig weer, maar heeft bij lange na niet de gevolgen die de oorspronkelijke orkaan had. Begin 2022 (16 t/m 21 februari) heeft het 6 dagen achter elkaar gestormd. Naast enorme schade heeft dit ook een aantal mensen het leven gekost43.

1.2.1 Beoordeling impact

Extreme neerslag

Territoriale veiligheid

Klimatologische veranderingen zorgen ervoor dat we in toenemende mate te maken krijgen met extreme regenval. Het regent vaker en intensiever. In Nederland is de jaarlijkse neerslag vanaf 1906 toegenomen met 26%44. Echt extreme neerslag komt ongeveer één keer per eeuw voor. Dit gaat om boven de 50 millimeter in een uur en 100 millimeter in een dag. Hiervan was sprake in Zuid-Limburg juli 2021.

Er zijn veel verschillende soorten extreme weersomstandigheden die zich in uiteenlopende gradaties manifesteren en waarbij de mate van impact divers is. Afhankelijk van het soort weersomstandigheden en de grootte van het getroffen gebied zal de territoriale veiligheid in het geding komen. Windhozen kunnen al snel voor vernieling zorgen in een gebied, terwijl dit bij extreme hitte een stuk minder snel zichtbaar is.

41 Weer.nl. Valwind Leersum Geraadpleegd op 12 oktober 2021. 42 Weerplaza.nl Krijgen we ook orkanen in Nederland? Geraadpleegd op 12 oktober 2021 43 NOS.nl. Minstens half miljard euro stormschade. Geraadpleegd op 22 februari 2022 44 Compendium voor de Leefomgeving (2020). Jaarlijkse hoeveelheid neerslag in Nederland, 1910-2019.

45 Deltares (2021). Wat als ‘de waterbom’ elders in Nederland was gevallen? 46 Stowa.nl. Hoe extreem was neerslag in Limburg? Geraadpleegd op 12 oktober 2021.

Bijlagen

Iets wat vaak wordt verward met windhozen zijn valwinden. Bij een valwind kan wind leiden tot wervelingen, maar treed er geen slurf op. Zo’n valwind is vooral gevaarlijk door de plotselinge windtoename. Op 18 juni 2021 was in Leersum sprake van een valwind die op grote schaal veel schade aanrichtte. Negen mensen raakten hierbij gewond en er werd naar schatting voor enkele miljoenen aan schade aangericht41.

16

Fysieke veiligheid Extreme weersomstandigheden kunnen zowel resulteren in gewonden als dodelijke slachtoffers. Zo kunnen slachtoffers vallen als gevolg van gladheid, wateroverlast op wegen, door rondvliegend puin of uitdroging.

Economische veiligheid De kosten als gevolg van extreme weersomstandigheden kunnen erg variëren. De meeste schade wordt aangericht aan infrastructurele voorzieningen of huizen. Dit kan door bijvoorbeeld extreme wind of extreme regenval. Ook langdurige droogte kan zorgen voor kosten, doordat de dijken minder stabiel worden. De kosten die gepaard gaan met het doorbreken ervan hoog oplopen.

Ecologische veiligheid Extreme weersomstandigheden kunnen veel invloed hebben op flora en fauna. De vele klimatologische veranderingen hebben invloed op allerlei abiotische factoren, zoals de samenstelling of diepte van water en bodem. Veranderingen hierin hebben gevolgen voor dieren en planten47. Daarnaast hebben droogte en neerslag ook invloed op de oogst in de agrarische sector. Naar verwachting zullen weersomstandigheden alleen maar extremer worden, waardoor de impact op milieu en natuur ook toeneemt. 47 Klimaatadaptatienederland.nl. Natuur - Klimaatadaptatie. Geraadpleegd op 16 februari 2022

Sociale en politieke stabiliteit Deelname aan het normale maatschappelijke verkeer kan worden belemmerd door extreem weer. Door extreme weeromstandigheden kan het onveilig worden om naar buiten te gaan, kan openbaar vervoer stil komen te liggen en kunnen wegen onbegaanbaar worden. Hierdoor kunnen mensen bijvoorbeeld niet naar werk of boodschappen doen. Omdat door klimaatverandering en verdichting de impact van extreme weersomstandigheden toeneemt, zal de overlast voor het dagelijks leven ook toenemen. De onvoorspelbaarheid van het extreme weer draagt hier ook aan bij.

Bijlagen

Onder invloed van klimaatverandering zullen alle typen weersomstandigheden in intensiteit toenemen en daardoor ook voor meer overlast zorgen. Bovendien vergroot verdichting de impact van extreme weersomstandigheden op het grondgebied omdat bijvoorbeeld overtollig water niet weg kan en hitte door stedelijke bebouwing wordt versterkt. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld wegen onbegaanbaar en bruggen onbedienbaar worden. Door deze trends neemt de impact van extreme weersomstandigheden op de integriteit van het grondgebied dus toe.

Tenzij het bestuur echt verwijtbaar heeft gehandeld, zullen extreme weersomstandigheden geen invloed hebben op het functioneren of de legitimiteit van het openbare bestuur. Na afloop van extreme weersomstandigheden kan er door burgers bij het bestuur wel meer op worden aangedrongen om klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Hoewel het KNMI steeds beter kan voorspellen wanneer extreem weer Nederland of een bepaalde regio aandoet, kan de impact van deze extreme weersomstandigheden lokaal erg verschillen. Hierdoor kunnen burgers in sommige gevallen alsnog worden overvallen door heftige weersomstandigheden. Ook kan extreem weer huizen en bezitting ernstig beschadigen. Echter zijn Nederlanders over het algemeen bekend met de mogelijkheid op extreme weersomstandigheden en hebben zich hierop voorbereid. Daarom valt de sociaal psychologische impact naar verwachting mee.

17

Veiligheid van cultureel erfgoed

Conclusie Het gaat altijd om extremen, dus de impact van extreem weer is hoog. Zowel op het gebied van slachtoffers, kosten als integriteit grondgebied.

1.2.2 Beoordeling waarschijnlijkheid De kans dat extreme weersomstandigheden zich voordoen is groot. Met het oog op klimaatverandering en op basis van voorspellingen van het KNMI wordt verwacht dat de weersextremen de komende decennia alleen nog maar zullen toenemen49.

1.2.3 Beoordeling beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat binnen Hollands Midden extreem weer het risico is wat onder de bevolking het ernstigst beleefd wordt. Ook in een enquête gehouden onder de inwoners van de gemeente Krimpenerwaard wordt droogte aangemerkt als het meest zorgwekkende klimaateffect50. De belevingen van extreme weersomstandigheden komt overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse gedaan tijdens de themabijeenkomsten.

48 Unesco.nl. Verbinding klimaat en cultuur. Geraadpleegd op 23 februari 2022 49 KNMI (2014). KNMI’14: Klimaatscenario’s voor Nederland. 50 Gemeente Krimpenerwaard (2021). Rapport Klimaatadaptatie Krimpenerwaard.

1.3 Natuurbranden In 2018 beleefde Nederland een enorme piek in natuurbranden vanwege de droogte en hitte. In juni en juli van dat jaar waren er 2811 incidenten in Nederland, tegenover 1213 een jaar eerder. Wel bleven de onbeheersbare natuurbranden uit, doordat de wind op tijd draaide en/of het begon te regenen. De grootste brand dat jaar vond plaats in Nationaal Park DrentsFriese Wold bij Wateren (Drenthe). Op 7 augustus 2018 ging 35 hectare natuurgebied verloren en moesten enkele campings en vakantieparken worden ontruimd51.

Bijlagen

Klimaatverandering heeft invloed op cultureel erfgoed. Materieel erfgoed kan worden bedreigd door extreme weersomstandigheden. Daarbij gaat het om zowel gebouwen als archeologisch erfgoed en documenten. Wel is veel van ons natuurlijk en cultureel erfgoed ook sterk vormgegeven door klimatologische omstandigheden. Denk hierbij aan de molens van Kinderdijk en het Woudagemaal (beide werelderfgoed)48.

Een natuurbrand is een dynamische brand die moeilijk te bestrijden is, snelle uitbreidingsmogelijkheden heeft en een reëel veiligheidsrisico vormt voor de omwonenden, recreanten en het brandweerpersoneel. Natuurgebieden in Nederland zijn namelijk intensief verweven met andere gebruiksfuncties. Binnen het crisistype natuurbranden kennen we meerdere incidenttypen:

• Bosbranden; • Duinbranden; • Heidebranden; • Rietbranden; • Veenbranden. Voor Hollands Midden zijn deze niet allen even relevant. Heideen rietbranden komen in de regio niet (veel) voor. Om die reden wordt vooral gekeken naar de andere soorten natuurbranden.

51 IFV (2019). Natuurbranden in Nederland.

18

1.3.1 Beoordeling impact

Ten aanzien van inventarisatie van de natuurbrandrisico´s is door onze regio conform de landelijke standaard een zogenaamde Risico-Index Natuurbranden (RIN)52 opgesteld. Met de RIN wordt duiding gegeven aan de kans op het ontstaan van (onbeheersbare) natuurbrand. Voor het duingebied in Noordwijk is de RIN reeds opgesteld. Samengevat is het risicobeeld dat er een aantal zorginstellingen in het gebied zijn, er veel recreatie plaatsvindt, de bluswatervoorziening (primair en/of secundair) op veel locaties beperkt is en de toegankelijkheid van het gebied voor hulpverleningsdiensten slecht is. Om een meer regionaal risicobeeld voor natuurbranden te krijgen is het opstellen van een RIN voor andere gebieden nodig. De bestrijding van een natuurbrand dient gericht te zijn op de veiligheid van personen in het gebied en het behoud van de aanwezige flora en fauna. Om die reden kan het van toegevoegde waarde zijn om nauw samen te werken met gebiedsbeheerders. Zij hebben meer kennis en kunde van het gebied en kunnen op die manier een waardevolle bijdragen leveren in het bestrijden, maar wellicht ook voorkomen van duinbranden.

52 Brandweer Nederland (2017). Risico index natuurbranden.

Territoriale veiligheid De impact op de territoriale veiligheid wordt door veel factoren beïnvloed. In tijden van droogte kan een natuurbrand makkelijker verspreiden. Daarnaast is de bereikbaarheid voor hulpdiensten vaak lastiger in een natuurgebied. Hierdoor is de kans groter dat de opkomsttijd van het eerste voertuig tot de brand de vastgestelde normen overschrijdt. In Hollands Midden is mede hierdoor de opkomsttijd van een eerste voertuig tot de brand meer dan 15 minuten. Ook is bluswatervoorziening vaak beperkt in deze gebieden. Hierdoor duurt het langer voordat begonnen kan worden met blussen. Dit alles heeft invloed op de grootte en duur van een natuurbrand en daarmee ook op de integriteit van het grondgebied53.

Bijlagen

Voor het ontstaan van een natuurbrand zijn de volgende oorzaken denkbaar: bewust menselijk handelen (brandstichting), onbewust menselijk handelen (brandende sigaret) of een natuurlijke oorzaak zoals een blikseminslag. Naast de zomermaanden is er ook in de maanden januari t/m maart sprake van een verhoogd risico op brand. Er is dan veel afgevallen blad en dood gras aanwezig.

Door klimaatveranderingen wordt het bovendien steeds warmer en droger en neemt de brandbaarheid van de natuur toe. Zo ligt er meer dood hout en groeit er steeds meer vegetatie wat snel vlam vat. Als de inrichting van natuurgebieden niet verandert, maken deze factoren het voor de brandweer steeds lastiger om een brand onder controle te krijgen. Hierdoor zal de impact van een natuurbrand op de integriteit van het grondgebied ook kunnen toenemen54.

Fysieke veiligheid Het aantal slachtoffers van natuurbranden hangt af van de plek waar het gebied zich bevindt, de gebruiksfunctie en het aantal mensen dat zich in het gebied bevindt. Dit wordt mede bepaald door de seizoenen. ’s Zomers zijn er doorgaans meer mensen in natuurgebieden (recreanten, kampeerders, etc.). De kans op slachtoffers door een natuurbrand is dan ook groter.

53 RIN (2017) Duingebied Hollands Midden. 54 NOS.nl (2021). Natuurbranden in Nederland worden onbeheersbaar door klimaatverandering. Geraadpleegd op 3 december 2021.

19

Economische veiligheid De impact op het functioneren van de lokale of regionale overheid wordt niet groot geacht. De sociaal psychologische impact zal het grootst zijn voor inwoners of bezoekers van het gebied waar de natuurbrand woedt. Hoe groot de impact is, is afhankelijk van de grootte van de natuurbrand en hoe snel deze zich verspreid. Voor de rest van de samenleving zal de sociaal psychologische impact beperkt blijven.

Ecologische veiligheid

De impact van natuurbranden op cultureel erfgoed wordt laag ingeschat. Een natuurbrand kan impact hebben op cultureel erfgoed, zoals in de Veiligheidsregio Noord Oost Gelderland waar het Kröller Möller museum door een natuurbrand in de Hoge Veluwe 300 schilderijen in veiligheid moest brengen58. In Hollands Midden is zo’n situatie niet snel aan de orde, waardoor de impact laag wordt ingeschat.

Natuurbranden veroorzaken ecologische schade. De hitte van een natuurbrand kan de bodem aantasten en die waterafstotend maken, waardoor de kans op erosie en overstromingen sterk toeneemt. Wanneer een natuurbrand plaatsvindt heeft dit invloed op flora en fauna. Een winterbrand heeft wel minder negatieve effecten dan een brand in het voorjaar of in de zomer, wanneer het voortplantingsseizoen plaatsvindt56. Desondanks is de impact van een natuurbrand op flora en fauna veelal groot.

Sociale en politieke stabiliteit In het geval dat er een grootschalige evacuatie nodig is, zal de verstoring van het dagelijks leven voor het getroffen gebied erg groot zijn. Hiernaast kan rookontwikkeling overlast veroorzaken die verder strekt dan het effectgebied van de natuurbrand. Verder is het mogelijk dat infrastructuur, zoals elektriciteit, mobiele telecommunicatie, drinkwatervoorziening, hoofd(vaar) wegen en het spoor, wordt aangetast57.

55 Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2016). Het Nationaal Veiligheidsprofiel 2016. 56 Wur.nl Bosbranden en andere natuurbranden . Geraadpleegd op 12 oktober 2021 57 Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2016). Het Nationaal Veiligheidsprofiel 2016.

Veiligheid van cultureel erfgoed

Bijlagen

De economische schade bij natuurbranden wordt onderverdeeld in directe en indirecte schade. De directe schade omvat alles wat er in het effectgebied van de natuurbrand staat. Dit kunnen campings, gebouwen, wegen spoor en andere bebouwing en infrastructuur zijn. Indirecte schade wordt veroorzaakt door imagoschade van de recreatiesector, indirecte bedrijfsschade door uitval/aantasting van de vitale infrastructuur en herstelkosten infrastructurele voorzieningen en natuurgebied55.

Conclusie De impact van een natuurbrand kan groot zijn, afhankelijk van de grootte en duur. De bestrijding wordt binnen Hollands Midden ook bemoeilijkt door beperkte bereikbaarheid en beperkte aanwezigheid van primaire en/of secundaire bluswatervoorziening.

58 Gelderlander.nl. Minder natuurschade door Veluwebrand dan gedacht. Geraadpleegd op 20 oktober 2021.

20

1.3.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

De data van natuurbranden de afgelopen jaren laat tot nog toe geen significante stijging laat zien. Het is daarentegen voorstelbaar dat onder invloed van klimaatverandering en daardoor een toename van hitte, droogte en wind de kans op de verschillende typen natuurbranden in de nabije toekomst toeneemt.

1.3.3 Beoordeling beleving Uit de Veiligheidsmonitor (2019) komt naar voren dat onder de bevolking de kans op een natuurbrand laag wordt inschat. De beleving van natuurbranden komt dus niet overeen met de gemaakte impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

59  De gebruikte data is afkomstig van de Gemeenschappelijke meldkamer. Deze is echter niet volledig doordat er voor ‘natuurbranden’ meerdere classificaties in het systeem zijn. Hierdoor worden niet alle meldingen op dezelfde manier verwerkt. Dit dient dan ook als disclaimer te worden meegegeven bij de getrokken conclusies op basis van deze data.

Hollands Midden kenmerkt zicht door een combinatie van stedelijk gebied en landelijk gebied. Hier bevinden zich een aantal bedrijven die te maken kunnen krijgen met plagen en dierziekte. Denk hierbij aan boomkwekerijen en veeteeltbedrijven..

Plagen Wereldwijd groeit de handel in planten, mede door hyperconnectiviteit. Planten kunnen steeds makkelijker en meer worden geïmporteerd en -exporteert. Dit kan er echter voor zorgen dat meer (onbekende) plagen en dierziekten naar Nederland komen. Nederland, maar ook ontvangende landen willen gevrijwaard blijven van nieuwe ziekten en plagen. Daarom zijn internationale afspraken gemaakt over het monitoren van ziekten en plagen en het afgeven van certificaten die bevestigen dat de geïmporteerde planten aan de eisen van het ontvangende land voldoen60. In de regio vindt veel teelt van sierplanten plaats, maar ook van geïmporteerde soorten waarmee invasieve exoten kunnen worden geïntroduceerd. Ondanks alle regelgeving, geeft dit geeft een hoger risico op plagen in Hollands Midden. Mede door klimaatverandering kunnen in de toekomst meer soorten plagen en dierziekten hier overleven61.