Bijlage 2 Bijlagen bij het Risicoprofiel 2023-2026

Bijlagen

De afgelopen jaren hebben diverse natuurbranden in Nederland plaatsgevonden. Voorbeelden zijn de duinbranden op de Hoge Veluwe (2014), de heidebrand aan de Blommers in Tilburg (2018) en de bosbrand in het Brabantse Alphen (2018). De meeste natuurbranden in Hollands Midden vinden, volgens data59, plaats in de maanden april tot en met september. Het type natuurbrand wat het meest in Hollands Midden voorkomt is bermbranden. Hoewel een stuk minder dan bermbranden, heeft Hollands Midden relatief vaak te maken met duin- en rietbranden.

1.4 Plagen en dierziekten

In december 2009 was in de gemeente Boskoop sprake van de Aziatische boktor. Om te voorkomen dat de boktor zich in het gebied vestigde, zijn alle loofbomen en struiken in het gebied, met een straal van 100 meter rond de vondst, verwijderd. De boktor was niet schadelijk voor mensen en dieren, maar wel heel schadelijk voor bomen en struiken. Tijdens de verschillende inspecties binnen de bufferzone in 2010 en 2011 - op bedrijven en in het openbare en private groen – zijn verder geen boktorvondsten gedaan.

60 NVWA.nl Werkzaamheden van de NVWA. Geraadpleegd op 26 oktober 2021. 61 Plant Research International (2014). Klimaatrisico’s en -kansen voor de landbouw.

21

Op 26 januari 2010 is een bufferzone ingesteld met een straal van 2 kilometer rond de vondst. Deze bufferzone gold voor minimaal vier jaar.

1.4.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid Indien een plaag of dierziekte uitbreekt in Hollands Midden met een hoog besmettingsgevaar, kan dit een grote impact hebben op de territoriale veiligheid. Om verdere verspreiding van de plaag of dierziekten tegen te gaan, kunnen gebieden in zijn geheel of gedeeltelijk worden afgesloten.

Dierziekten

Fysieke veiligheid

Het betreft hier de meer reguliere dierziekten en dierziekten die van dier naar mens kunnen overslaan. Vanwege de aanwezigheid van agrarische gebieden in Hollands Midden en nabijgelegen veiligheidsregio’s, bestaat er een grotere kans dat een dier-op-dier-besmetting zich voordoet. Indien zich een besmettingshaard voordoet, kan deze worden verspreid via de lucht en door dieren (in het wild) die virussen en/of bacteriën overdragen. De kans op een uitbraak van dier-op-dier-besmetting is reëel, gezien deze in de afgelopen jaren meermaals zijn voorgekomen. Voorbeelden hiervan zijn MKZ, varkenspest en vogelgriep.

Alleen bij dierziekten overdraagbaar op mensen kunnen er slachtoffers vallen onder de bevolking. In de praktijk zijn deze niet te voorkomen als gekeken wordt naar bijvoorbeeld een uitbraak van de Q-koorts. Dierziekten welke overdraagbaar zijn op mensen heten zoönose en worden verder uitgewerkt in het hoofdstuk gezondheid en veiligheid (zie hoofdstuk 6).

Ook dier-op-mens-besmetting komt voor en kan de regio Hollands Midden treffen. Een voorbeeld hiervan is Qkoorts die Nederland tussen 2007 en 2010 trof. De grootste risicogroep hierbij zijn mensen die veel in contact zijn met dieren vanwege bijvoorbeeld werk. Echter kan besmetting ook plaatsvinden via dierlijke producten, zoals vlees, eieren en mest. Dierziekten die overdraagbaar zijn op mensen en vervolgens ook tussen mensen onderling overdraagbaar zijn, worden verder besproken onder bedreiging volksgezondheid (zoönose). 62 NVWA.nl. Xylella, plantenziekte. Geraadpleegd op 20 oktober 2021

Bijlagen

Xylella is een plantenziekte die hetzelfde effect zou kunnen hebben als de Boktor destijds in Boskoop. Dit betreft een bacterie die schadelijk is voor ruim 300 plantensoorten. Deze bacterie komt tot nu toe nog niet voor in Nederland maar dit is wel voorstelbaar. De aanwezigheid van Xylella kan grote economische gevolgen kunnen hebben voor boomkwekers en kwekers van vaste planten. De bacterie is echter niet schadelijk voor mensen en dieren, dus de directe gevolgen zijn economisch van aard.62

Wanneer deze risico’s zich uitmonden in een crisis, kunnen landelijke richtlijnen en procedures worden gevolgd van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

Economische veiligheid De economische impact kan erg variëren per plaag of dierziekte. Dit is bijvoorbeeld afhankelijk van de besmettingsgraad en de getroffen oppervlakte. Daarnaast heeft Hollands Midden een grote teelt van planten in het midden van de regio. Een bacterie als Xylella kan dus grote economische gevolgen hebben voor de boomkwekers en kwekers van vaste planten binnen Hollands Midden, maar niet direct voor de rest van de regio.

Ecologische veiligheid De ecologische impact is vanzelfsprekend groot bij plagen en dierziekte, omdat het vooral effect heeft op natuur en milieu.

22

Sociale en politieke stabiliteit

Het functioneren van de (lokale) overheid zal niet worden aangetast door een uitbraak van een plaag of dierziekte.

Veiligheid van cultureel erfgoed Een uitbraak van een plaag of dierziekte heeft geen impact op cultureel erfgoed.

Conclusie Plagen en dierziekten die voor zijn gekomen in Hollands Midden de afgelopen jaren hebben vooral een grote economische impact voor een bepaald deel van de regio. Wanneer een plaag of dierziekte overdraagbaar is op mensen, kan dit op andere vlakken impact hebben. Deze vallen dan echter veelal onder zoönose en dat incidenttype wordt verder beschreven onder gezondheid en veiligheid.

1.4.2 Beoordeling waarschijnlijkheid Omdat Hollands Midden gekenmerkt wordt door grote landelijke gebieden en een hoge export van planten en bomen, bestaat er een redelijke kans op plagen en dierziekte. Hierdoor is het besmettingsgebied ook redelijk groot. 63 Rijksoverheid.nl. Vogelgriep vastgesteld bij kleinschalige houderij in Nieuwerbrug. Geraadpleegd op 19 januari 2021

De maatregelen die genomen worden met betrekking tot de import en export van flora en fauna zijn strikt om de kans op plagen en dierziekte zoveel mogelijk te voorkomen.

1.4.3 Beoordeling beleving Uit de Veiligheidsmonitor (2019) blijkt dat de kans op een uitbraak van een plaag of dierziekte niet heel hoog wordt ingeschat. Deze beleving komt overeen met de gemaakte impact- en waarschijnlijkheidsanalyse die het risico op plagen en dierziekten laag inschat.

Bijlagen

De impact op het dagelijks leven wordt niet hoog ingeschat. Deelname aan het normale maatschappelijke verkeer kan in veel gevallen van de plagen en dierziekten gewoon doorgang vinden. Op het moment dat een type virus wel overdraagbaar is op mensen, zoals bij de uitbraak van Vogelgriep in Hekendorp (2014) en in Nieuwerbrug (2021)63, kan dit beperkende maatregelen opleveren voor mensen. Wanneer een dierziekte ook door mensen overdraagbaar kan worden, kan dit een grotere impact hebben (denk aan COVID-19). Dit betreft dan echter een zoönose en is verder uitgewerkt in hoofdstuk 6.

1.5 Aardbevingen Voor VRHM blijkt de waarschijnlijkheid van aardbevingen als gevolg van natuurlijke oorzaken nauwelijks aanwezig. De impact van aardbevingen zal ook zeer beperkt zijn. Indien een aardbeving plaatsvindt zal de schade niet merkbaar ofwel zeer licht zijn64. Dit valt binnen de reguliere hulpverleningscapaciteit op te lossen. Aardbevingen kunnen ook ontstaan door warmteboringen. Met de steeds verder gaande energietransitie wordt de kans op aardbevingen door warmteboringen (Geothermie) ook groter. Echter zijn er momenteel nog geen aanwijzingen dat warmteboringen in Hollands Midden plaats zullen vinden, maar deze ontwikkeling kan in de toekomst de waarschijnlijkheid en impact van aardbevingen veranderen.

64 Ministerie van volksgezondheid en welzijn (2014). De intensiteitsschaal van Mercalli.

23

2 Milieu Onder dit thema valt het volgende crisistype:

De aanjagers die van invloed zijn op deze crisistypen: energietransitie, hyperconnectiviteit en verdichting.

2.1 Incidenten met gevaarlijke stoffen Onder dit crisistype vallen de volgende incidenten met gevaarlijke stoffen:

• Incidenten met brandbare/explosieve stoffen; • Incidenten met giftige stoffen; • Radiologische en nucleaire incidenten. 2.1.1 Incidenten met brandbare/explosieve stoffen Dit soort incidenten kunnen zowel veroorzaakt worden door gassen, vloeistoffen als vaste stoffen. Als gevolg van het incident kan een boiling liquid expanding vapour explosion (bleve), fakkelbrand, plasbrand of een gaswolkbrand/explosie ontstaan. Een incident kan plaatsvinden bij een stationaire inrichting waar gevaarlijke stoffen worden opgeslagen, maar ook tijdens het transport van gevaarlijke stoffen. In Hollands Midden vindt dit transport zowel plaats over de weg als over het water, het spoor en door buisleidingen.

Bleve Bij een bleve dient onderscheid gemaakt te worden tussen een warme en koude bleve. Een koude bleve kan ontstaan door extreem hoge druk in een tank of schade aan een tank die gevuld is met tot vloeistof verdicht gas. Hierop volgt vervolgens een drukgolf. Wanneer het brandbaar gas betreft kan een koude bleve kan gevolgd worden door een gaswolkontbranding. Een warme bleve wordt veroorzaakt doordat een aanwezige brand (of warmte) de druk in een tank doet oplopen. Vervolgens bezwijkt de tankwandconstructie en ontstaat een warme bleve. Door de aanwezigheid van vuur en hitte zal de brandbare vloeistof ontsteken en een grote vuurbal met grote hittestraling en uitstraling naar de omgeving tot gevolg hebben. Daarbij kunnen ruiten breken met kans op (dodelijke) scherfwerking66.

Bijlagen

• Incidenten met gevaarlijke stoffen

Voor de opslag, overslag, gebruik en productie van gevaarlijke stoffen binnen inrichtingen is wet- en regelgeving. Het doel hiervan is om risico’s te minimaliseren en te beheersen. Bedrijven moeten inspanningen verrichten om incidenten te voorkomen. Ook voor het transport van gevaarlijke stoffen is wet- en regelgeving om risico’s te minimaliseren en te beheersen65.

Fakkelbrand Een fakkelbrand is een (tiental tot honderden) meters hoge fakkel veroorzaakt door een brandend gas. Een fakkelbrand kan bijvoorbeeld ontstaan bij een breuk van een hogedrukaardgasleiding door graafwerkzaamheden. Een fakkelbrand blijft aanhouden zolang de aanvoer van brandbaar gas nog niet is beëindigd67.

65 Besluit risico’s zware ongevallen (2015). Geraadpleegd op wetten.nl/ BWBR0036791 66 Elsevier (2015). A closer look at BLEVE overpressure. 67 RIVM (2018). Maatregelen | Omgevingsveiligheid. Geraadpleegd op 4 november 2021.

24

Plasbrand

2.1.2 Beoordeling impact

Bij een plasbrand ontbrandt materiaal dat verdampt uit een laagje vloeistof. Een plasbrand kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer een tankwagen met benzine openscheurt na een botsing68.

Territoriale veiligheid

Een gaswolkontbranding wordt veroorzaakt door vertraagde ontsteking van ontsnapte brandbare gassen of verdampte brandbare vloeistoffen. Het ontsteken van de gaswolk leidt tot een kortdurende vlammenzee. Als de wolk bij het ontbranden niet kan uitbreiden ontstaat een gaswolkexplosie69.

Gaswolkexplosie Een gaswolkexplosie volgt wanneer een explosief mengsel van brandbaar gas zich heeft gevormd en vervolgens ontstoken wordt. Op 10 mei 2021 vond in Sassenheim een gasexplosie plaats in een woning waarna een brand ontstond. Meerdere woningen raakte hierbij beschadigd. Doordat er geen bewoners aanwezig waren vielen hierbij geen slachtoffers70. Op het gebied van explosieve/brandbare stoffen vinden veel ontwikkelingen plaats. De energietransitie brengt nieuwe energiebronnen die zorgen voor nieuwe risico’s en nieuwe maatregelen die getroffen moeten worden. Denk aan waterstof en blauwe energie71. Effecten op gezondheid en veiligheid, zeker op lange termijn, zijn niet nauwkeurig te voorspellen72. 68 Scenarioboek Externe Veiligheid (2018). Een handboek met beschrijvingen van ongevalscenario’s met gevaarlijke stoffen. 69 Scenarioboek Externe Veiligheid (2018). Een handboek met beschrijvingen van ongevalscenario’s met gevaarlijke stoffen. 70 Omroep West. Woning brandt uit na explosie in huis in Sassenheim. Geraadpleegd op 3 november 2021 71 Blauwe energie is energie die stamt uit osmose: uit verschillen in zoutconcentratie tussen twee watermassa’s. Op plekken waar een zoetwaterrivier de zee in stroomt, wordt een membraan geplaatst dat het zout tegenhoudt. Het zoete water stroomt dan naar het zoute water.

Daardoor ontstaat er hogere druk aan de ‘zoute’ kant van het membraan, dat gebruikt kan worden als energiebron (bron: feenstra.com). 72 RIVM(2021). Klimaatakkoord: effecten van nieuwe energiebronnen op gezondheid en veiligheid in Nederland.

Fysieke veiligheid De hoeveelheid doden en gewonden die zullen vallen bij een incident zijn afhankelijk van de grootte van het incident, de locatie en het aantal personen in de nabije omgeving. In stedelijke gebieden is de kans op slachtoffers groter, omdat daar meer mensen verblijven (wonen en werken). Verdichting kan er dus voor zorgen dat de effecten van een incident met een gevaarlijke stof groter worden.

Bijlagen

Gaswolkontbranding

In hoeverre de territoriale veiligheid van het grondgebied wordt aangetast is afhankelijk van waar het incident plaats vindt en de grootte van het effectgebied. Door de impact van het incident met een brandbare of explosieve stof kan het desbetreffende gebied onbegaanbaar of afgesloten worden.

Economische veiligheid De kosten van een incident met een brandbare/explosieve stof zijn afhankelijk van wat zich in de omgeving van het incident bevindt. Als er veel gebouwen in de omgeving zijn aangetast door de brand of explosie, zullen de kosten hoger zijn. Daarnaast kan ook infrastructuur, zoals spoorwegen, beschadigd raken wat hersteld moet worden.

Ecologische veiligheid Bij incidenten met brandbare/explosieve stoffen is er altijd een reëel gevaar voor het milieu. De bodem, het grondwater en oppervlaktewater kunnen verontreinigd raken. Denk hierbij aan chemicaliën die in de grond komen via bluswater.

25

Sociale en politieke stabiliteit

Wat betreft het lokale en regionale openbaar bestuur kan de impact van een incident met gevaarlijke stoffen groot zijn. Afhankelijk van afgegeven vergunningen of beslissingen die het bestuur heeft genomen en grootte van het incident, kunnen dit soort incidenten veel impact hebben op het bestuur. De psychologische impact voor getroffenen en de directe omgeving kan aanzienlijk zijn. Afhankelijk van het soort incident kan de bevolking angstig reageren. De onbekendheid met brandbare/explosieve stoffen draagt hieraan bij. Door op tijd een duidelijk handelingsperspectief te communiceren kan deze impact worden verminderd. Voor de rest van samenleving zal de sociaal psychologische impact over het algemeen laag zijn.

2.1.3 Beoordeling waarschijnlijkheid Ieder jaar doen zich tientallen incidenten voor met brandbare of explosieve stoffen73 wat maakt dat de kans op een brand of explosie aanzienlijk is. Veelal blijft de impact van dergelijke incidenten beperkt en kan het incident lokaal worden afgehandeld, zonder dat een risico ontstaat voor de omgeving. Toch vinden er af en toe ook incidenten plaats die een grote(re) impact hebben om de omgeving. Een voorbeeld hiervan is Venlo (2018) waar een grote brand in een coatingbedrijf zorgde voor zwaveloxide in de omgeving74.

Bijlagen

Ook bij het dagelijks leven is de impact afhankelijk van de grootte van het incident en de locatie. Bij de meeste incidenten met gevaarlijke stoffen zal de impact op het dagelijks leven lokaal zijn met mogelijke uitstraling naar omliggende gebieden. De kans dat mensen echter geen onderwijs kunnen volgen, niet naar werk kunnen of naar maatschappelijke voorzieningen (als sport en cultuur) wordt klein geacht.

2.1.4 Beoordeling beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden een incident met een explosieve stof als een laag risico beleven. Dit komt overeen met de bovenstaande impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

Veiligheid van cultureel erfgoed Als een incident met gevaarlijke stoffen in of nabij cultureel erfgoed plaatsvindt, kunnen culturele objecten worden beschadigd of verwoest. In alle andere gevallen, dus als het incident niet in de nabijheid van cultureel erfgoed plaatsvindt, zal de impact gering zijn.

Conclusie De impact van een incident met brandbare/explosieve stoffen kan aanzienlijk zijn, met name in de directe omgeving van de brand of explosie. De impact heeft voornamelijk betrekking op het aantal slachtoffers, schade aan flora en fauna, kosten en de sociaal psychologische impact. De mate van impact is sterk afhankelijk van de omvang en de locatie van het incident.

73 RIVM (2017). Analyse van incidenten bij grote bedrijven met gevaarlijke stoffen 2016-2017. 74 RTLniews.nl Gevaarlijke stoffen vrijgekomen bij brand Venlo: houd ramen en deuren gesloten | RTL Nieuws

26

2.2 Incidenten met giftige stof in open lucht

1. Een gifwolk ontstaat geleidelijk wanneer er een giftige vloeistof vrijkomt. Deze vloeistof zal zich over de grond verspreiden, waarna uitdamping76 plaatsvindt; 2. Een gifwolk kan ontstaan doordat de giftige stof direct als gas ontsnapt bij een ongeval. Incidenten met giftige stoffen kunnen zich voordoen bij zowel het transport hiervan, als bij de opslag, overslag, gebruik en productie. Ook voor giftige stoffen geldt dat het moet voldoen aan wet- en regelgeving om incidenten te voorkomen, risico’s te minimaliseren en te beheersen. Een gifwolk kan ontstaan door diverse oorzaken zoals het falen van een tank of een ongeval bij het vervoer van de giftige stof. Op 7 mei 2021 vond in Koudekerk aan den Rijn een lek van chloorbleekloog plaats. Een vrachtauto lekte dit zogenoemde zwembadchloor tijdens het overpompen van de vloeistof vanuit de opslagwagen naar een openluchtzwembad77. De gifwolk (uitdamping chloor) was in dit geval snel onder controle. In sommige gevallen is het lastiger om de stof te detecteren, doordat het geen geur of kleur heeft (denk aan koolstofmonoxide). Dit maakt de bestrijding van het incident ook lastiger.

75 Omgevingsveiligheid.rivm.nl Maatregelen | Omgevingsveiligheid. Geraadpleegd op 4 november 2021. 76 Door warmte een vloeistof laten verdampen (bron: van Dale 1898). 77 Omroepwest.nl. Veel brandweer op de been bij chloorlekkage Koudekerk. Geraadpleegd op 4 november 2021.

Territoriale veiligheid In hoeverre de territoriale veiligheid van het grondgebied wordt aangetast is afhankelijk van waar het incident plaats vindt, de grootte van het effectgebied en wat de aard van de stof is. Het daadwerkelijke functionele verlies of buiten gebruik zijn van een bepaald gebied zal over het algemeen niet meerdere dagen duren en het gebied blijf meestal beperkt tot een wijk of een dorp (zoals in Koudekerk). De impact op het grondgebied is dan ook niet groot.

Bijlagen

Een gifwolk is een (al dan niet zichtbare) wolk, die stoffen bevat die schadelijk zijn voor personen, dieren en/of milieu. Een gifwolk kan op twee manieren ontstaan75:

2.2.1 Beoordeling impact

Fysieke veiligheid De kans op (dodelijke) slachtoffers is afhankelijk van de aard, locatie en omvang van het incident. In stedelijke gebieden is de kans op slachtoffers groter, omdat daar meer mensen verblijven (wonen en werken). Verdichting kan er dus voor zorgen dat de effecten van een incident met een gevaarlijke stof groter worden.

Economische veiligheid Net als bij het grondgebied en de slachtoffers zijn ook de kosten afhankelijk van de aard, locatie en omvang van het incident. Kosten kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het schoonmaken van de omgeving, herstelwerkzaamheden en het vergoeden van schadenclaims. Bij het incident in Moerdijk op 5 januari 2011 worden de kosten bijvoorbeeld geschat op 71 miljoen euro78. Hier was een grote brand in een bedrijf wat zich bezighoudt met de opslag, verwerking en verpakking van chemicaliën.

Ecologische veiligheid Bij incidenten met giftige stoffen is er altijd een reëel gevaar voor het milieu. De bodem en het grond- en oppervlaktewater kunnen verontreinigd raken. Het waterschap, de omgevingsdiensten en de gemeenten zijn belangrijke partners om de gevolgen van dergelijke incidenten voor het milieu te beperken. 78 Parool.nl. Kosten brand Moerdijk veel hoger dan genoemd. Geraadpleegd op 4 november 2021.

27

Sociale en politieke stabiliteit De mensen die in het getroffen gebied wonen of werken zullen enige tijd zich niet kunnen verplaatsen binnen dat gebied. Dit zal echter niet zodanig lang duren dat het daadwerkelijk impact heeft op het dagelijks leven.

Afhankelijk van het soort incident en de omvang kan de bevolking angstig reageren. De onbekendheid met giftige stoffen draagt hieraan bij. Door op tijd een duidelijk handelingsperspectief te communiceren kan deze impact worden verminderd.

Veiligheid van cultureel erfgoed

Ieder jaar doen zich tientallen incidenten voor met gevaarlijke stoffen79. Veelal blijft de impact van dergelijke incidenten beperkt en kan het incident lokaal worden afgehandeld, zonder dat een risico ontstaat voor de omgeving. Toch zijn er ook enkele grote incidenten te benoemen, die wel degelijk (grote) impact hadden op de omgeving. Het is voorstelbaar dat zich een incident voordoet waarbij een giftige wolk vrijkomt.

2.2.3 Beoordeling beleving

Bijlagen

Wat betreft het lokale en regionale openbaar bestuur is de impact op gering. De kans dat dit soort incidenten van invloed zijn op het functioneren van het openbaar bestuur wordt niet groot geacht.

2.2.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

In de Veiligheidsmonitor (2019) zijn incidenten met giftige stof in open lucht niet meegenomen. Hierdoor is geen vergelijking te maken met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

Tenzij het incident plaatsvindt in of rondom cultureel erfgoed, wordt de impact hierop niet hoog ingeschat.

Conclusie De locatie van het incident en de grootte van het effectgebied zijn met name bepalend voor de mate van impact. De impact van een dergelijk incident is het grootst op het gebied van de integriteit grondgebied, de kosten en de flora en fauna.

79 RIVM (2017). Analyse van incidenten bij grote bedrijven met gevaarlijke stoffen 2016-2017.

28

2.3 Radiologische en nucleaire incidenten

In de kernenergiewet wordt een onderscheid gemaakt tussen categorie A-objecten en categorie B-objecten. Onder A-objecten vallen de in werking zijnde kerncentrales in en nabij Nederland, onderzoeksreactoren, satellieten, schepen die gebruik maken van kernenergie en kernwapens. Onder B-objecten vallen alle andere objecten waar sprake is van radioactieve stoffen (zoals installaties voor uraniumverrijking, verwerking en opslag van radioactieve stoffen en ziekenhuizen.). Bij A-objecten kan een incident gevolgen hebben voor het hele land. In dat geval is inschakeling van de rijksoverheid van het buurland nodig in verband met mogelijke landgrensoverschrijdende aspecten, zoals afstemming met buitenlandse autoriteiten82. Binnen regio Hollands Midden bevindt zich geen A-object. In de directe buurregio, Haaglanden, bevindt zich één A-object. In Delft staat een kernreactor die in beheer is van de Universiteit van Delft. Er bevinden zich wel B-objecten in de regio. VRHM beschikt niet over een overzicht van alle B-objecten in de regio. De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming 80 IFV (2014). CBRN-incidenten en zelfredzaamheid. 81 Wetten.overheid.nl. Regeling - Kernenergiewet - BWBR0002402. Geraadpleegd op 4 november 2021. 82 IFV (2021). Landelijk Crisisplan Straling.

Het meest waarschijnlijke incident is een ongeval waarbij het vervoer van nucleair materiaal betrokken raakt. Verder is het mogelijk dat bij een nucleaire inrichting83 brand ontstaat, waarbij de opslag van radioactief materiaal beschadigd raakt en kan worden verspreid door de rookpluim van de brand of door de verspreiding van besmet bluswater84. Recent is een informatiekaart ontwikkeld voor stralingsincidenten.

2.3.1 Beoordeling impact

Bijlagen

CBRN-incidenten zijn incidenten waarbij chemische, biologische, radiologische of nucleaire stoffen vrij kunnen komen80. Organisaties die zich beroepshalve bezighouden met kernenergie of daaraan gerelateerde zaken vallen onder de kernenergiewet81. Deze organisaties zijn daardoor gebonden aan strikte wet- en regelgeving om de kans op een incident zo klein mogelijk te maken. Dit heeft te maken met de mogelijke gevolgen van een kernongeval: zeer grote effectgebieden, onmiddellijke politieke en maatschappelijke onrust en de benodigde specialistische deskundigheid.

(ANVS) is een partij die over veel kennis beschikt geraadpleegd kan worden..

Territoriale veiligheid Hoewel in onze regio geen A-objecten gelegen zijn, kan een CBRN-incident in bijvoorbeeld de kernreactor in Delft grote impact hebben op de integriteit van het grondgebied van Hollands Midden. De stof die tijdens een CBRN-incident vrijkomt, kan de omgeving vervuilen en daarmee de integriteit van het grondgebied aantasten.

Fysieke veiligheid Bij CBRN-incidenten kunnen mensen, dieren, objecten en/of de omgeving met de CBRN-stof besmet raken. Dat kan zijn een uitwendige besmetting (bijvoorbeeld van kleding, haar of huid, en/of een inwendige besmetting (via inademen, door het eten of drinken van besmette voedingsmiddelen (ingestie), een wond in de huid of rechtstreeks via intacte huid). Negatieve gevolgen voor de gezondheid kunnen zich in geval van een CBRN-incident ook pas na lange tijd openbaren.

83 Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle Nucleaire inrichtingen (klasse I) | FANC - Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (fgov.be). Geraadpleegd op 2 december 2021 84 Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2017), Responsplan Nationaal Crisisplan Stralingsincidenten.

29

Veiligheid van cultureel erfgoed

Economische veiligheid De kosten van een CRBN-incident kunnen hoog oplopen. De schoonmaak van zowel de omgeving als dieren en objecten kan lange tijd in beslag nemen. Daarnaast zullen veel mensen zorg nodig hebben (zowel korte als lange termijn).

Ecologische veiligheid Flora en fauna kunnen aangetast worden door het vrijkomen van radiologische of nucleaire stoffen. Wanneer radioactief afval terecht komt in de natuur, is dat erg schadelijk voor zowel dier als milieu. Er worden daarom strikte regels hierover opgelegd aan bedrijven die met radioactief of nucleair afval te maken hebben.

Sociale en politieke stabiliteit

CBRN-incidenten kunnen culturele objecten en monumentale gebouwen besmetten. Deze objecten en gebouwen zijn na besmetting met de CBRN-stof niet toegankelijk voor publiek en kunnen door het reinigen beschadigd raken.

Conclusie De impact van dit soort incidenten kan groot zijn, maar dit is afhankelijk van de aard, omvang en locatie van het incident.

2.3.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

Bijlagen

De hoeveelheid doden en gewonden die zullen vallen bij een incident is afhankelijk van de locatie van het incident en het aantal personen in de nabije omgeving. Hoe meer mensen aanwezig, hoe groter het aantal dat getroffen kan worden. De toenemende verdichting kan ervoor zorgen dat bij een incident het aantal slachtoffers groter wordt. Er komen steeds meer gebieden die dicht bebouwd en bewoond zijn.

In de regio bevinden zich geen radiologische of nucleaire bronnen. De kans op een dergelijk incident wordt daarom vrij onwaarschijnlijk beschouwd.

2.3.3 Beoordeling beleving De Veiligheidsmonitor kijkt niet specifiek naar de risicobeleving rondom radiologische en nucleaire incidenten. Hierdoor is deze niet te vergelijken met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse.

Het dagelijks leven kan met name verstoord worden door angst onder de bevolking als gevolg van onbekendheid met dergelijke incidenten en de bijbehorende gezondheidsrisico´s. Wat betreft het lokale en regionale openbaar bestuur is de impact gering. De kans dat dit soort incidenten van invloed zijn op het functioneren van het openbaar bestuur wordt niet groot geacht. Afhankelijk van het soort incident kan de bevolking angstig reageren. De onbekendheid met radiologische en nucleaire stoffen draagt hieraan bij. Door op tijd een duidelijk handelingsperspectief te communiceren kan deze impact worden verminderd.

30

3 Continuïteit Vitale Voorzieningen • Verstoring elektriciteitsvoorziening; • Verstoring gasvoorziening; • Verstoring drinkwatervoorziening; • Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering; • Verstoring telecommunicatie en ICT; • Verstoring afvalverwerking; • Verstoring voedselvoorziening. De volgende aanjagers hebben invloed op dit crisistype en de incidenttypen: hyperconnectiviteit, digitale afhankelijkheid, energietransitie en klimaatverandering

3.1 Verstoring elektriciteitsvoorziening Wanneer door een stroomstoring geen elektriciteit geleverd kan worden, kan dit voor grote problemen zorgen. Telefooncentrales kunnen uitvallen, mobiele communicatie raakt mogelijk overbelast, CV-installaties werken niet meer, de druk op de waterleiding kan wegvallen, bepaalde bedrijven kunnen geen diensten meer leveren en de productie van goederen kan stil komen te liggen. Als de verstoring van de elektriciteitsvoorziening langdurig aanhoudt, kunnen er grote problemen ontstaan85. Elektriciteitsstoringen kunnen verschillende oorzaken hebben. Voorbeelden hiervan zijn werkzaamheden, overbelasting van het netwerk of extreem warm weer. 85 Crisis.nl. Stroomuitval. Geraadpleegd op 18 oktober 2021.

Bijlagen

Onder dit thema vallen de volgende crisistypen:

Daarnaast kan ook de energietransitie van invloed zijn op mogelijke verstoringen van de elektriciteitsvoorziening86. De energietransitie heeft namelijk tot gevolg dat het ‘traditionele’ eenrichtingsverkeer (van producent naar gebruiker) verandert in een tweerichtingsverkeer, waarbij de gebruiker zelf ook stroom produceert. Het aanbod van stroom kan hierdoor groter worden dan de capaciteit van het netwerk (congestie). Daarbij komt ook dat het elektriciteitsverbruik van huishoudens toeneemt. De grotere variatie in de stromen en hogere pieken in de netbelasting hebben als gevolg dat netbeheerders meer moeten doen om het spanningsniveau in de elektriciteitsnetten op peil te houden en om overbelasting van netdelen te voorkomen87. Naast het beheer van het net, bewaakt TenneT de betrouwbaarheid en continuïteit van de Nederlandse elektriciteitsvoorziening. Stedin en Liander zijn in Hollands Midden verantwoordelijk voor het regionale gas- en elektriciteitsnetwerk. Bovenop de ‘gebruikelijke’ kleine en kortdurende stroomstoringen (zo’n 55 per dag88), komen ook grote en langdurige stroomstoringen voor. Bijvoorbeeld op 17 januari 2017 in Amsterdam, toen 360.000 aansluitingen zonder stroom kwamen te zitten. En op 15 maart 2018 vond een grote stroomstoring plaats in Leiden en omgeving, waarbij 100.000 huishoudens zonder stroom kwamen te zitten.

De verwachting is dat dit soort verstoringen in de toekomst alleen maar toenemen. Als gevolg van klimaatverandering wordt de kans op extreme weersomstandigheden, zoals extreme hitte, groter. Wanneer de grond zo heet wordt dat de warmte niet meer weg kan, kunnen stroomstoringen ontstaan. Het elektriciteitsnet is namelijk niet berekend op deze warmte. Met extreme warmte is de kans hierop dus groter en door de klimaatverandering komt extreme warmte vaker voor89. 86 Vemw.nl Congestie (vemw.nl). Geraadpleegd op 18 oktober 2021. 87 Rijksuniversiteit Groningen (2017). Energietransitie en de elektriciteitsmarkt. Verkenning van een gespannen relatie. 88 Radar.avrotros.nl. 55 stroomstoringen per dag in Nederland. Geraadpleegd op 18 oktober 2021. 89 Omropfryslan.nl Liander waarschuwt voor meer stroomstoringen door heet weer. Geraadpleegd op 18 oktober 2021

31

Economische veiligheid De kosten van een langdurige en grote stroomstoring kunnen in de miljoenen lopen. In het geval van de stroomstoring in de Bommelerwaard veroorzaakt door een Apache helikopter, moest Defensie 40 miljoen euro aan schadeclaims betalen90. Klanten krijgen 35 euro van het elektriciteitsbedrijf vergoed voor de eerste vier tot acht uur dat zij geen stroom hebben. Vervolgens krijgen zij 20 euro vergoed voor iedere vier uur dat de stroomuitval langer duurt91. Daarbij komen nog de kosten voor eventuele herstelwerkzaamheden.

3.1.1 Beoordeling impact

Sociale en politieke stabiliteit

Territoriale veiligheid Uitval van de elektriciteitsvoorziening kan vergaande gevolgen hebben, zeker nu de samenleving door de energietransitie steeds meer afhankelijk wordt van elektriciteit. Ook kan door de toenemende hyperconnectiviteit een elektriciteitsstoring tal van cascade-effecten hebben. Zo kan bijvoorbeeld de straatverlichting en de verkeersregelinstallaties uitvallen waardoor gebieden verminderd bereikbaar zijn en onveilig worden.

Fysieke veiligheid Een stroomstoring zal niet direct tot dodelijke slachtoffers leiden. Echter kunnen mensen als gevolg van stroomuitval wel in benarde situaties terecht komen. Dit is bijvoorbeeld het geval voor mensen die afhankelijk zijn van medische apparatuur. Daarnaast vormt extreem weer in combinatie met stroomuitval een extra risico voor mensen met een verminderde weerbaarheid, zoals ouderen en zieken. Zij lopen een verhoogd risico op lijden of overlijden als tijdens extreme hitte of koude, het koelingssysteem of de verwarming niet meer werkt. Het zijn dus met name risicogroepen die indirect slachtoffer kunnen worden van verstoring van de elektriciteitsvoorziening.

Ecologische veiligheid

Bijlagen

In het geval van een stroomstoring zullen regionale netbeheerders de gevolgen zoveel mogelijk proberen te beperken. Over het algemeen is het mogelijk om huishoudens in het geval van een stroomstoring om te schakelen naar een ander onderdeel van het netwerk zodat mensen snel weer over stroom beschikken. Dit is echter niet altijd mogelijk. Er zijn afspraken gemaakt tussen de netbeheerders en de veiligheidsregio in het kader van informatiemanagement. Zo informeert de netbeheerder de veiligheidsregio indien er een station is uitgevallen en de stroomvoorziening ‘kritiek’ wordt. Het verzorgen van noodenergie is de verantwoordelijkheid van de afnemers, zowel particulier als zakelijk, zelf.

De impact van een verstoring van de elektriciteitsvoorziening op flora en fauna is zeer gering.

Afhankelijk van de aard en omvang van de verstoring kan het openbare leven ernstig verstoord raken door een uitval van elektriciteit. De impact van een dergelijke storing wordt nog eens versterkt door onze huidige afhankelijkheid van digitale systemen en netwerken. Wanneer de elektriciteit uitvalt kan bijvoorbeeld het betalingsverkeer, verkeerslichten en het openbaar vervoer stil komen te liggen. Niet alleen zullen burgers in hun privésfeer last ondervinden. Een uitval hindert ook bedrijven en openbare instellingen, zoals ziekenhuizen en zorginstellingen, in het uitvoeren van hun dagelijkse werkzaamheden. Hoewel het aantal instellingen met een eigen noodstroomvoorziening beperkt is, zijn de meeste stroomstoringen van zodanig korte duur dat dat geen probleem vormt.

90 IFV, Politieacademie en Vrije Universiteit Amsterdam (2008) Stroomuitval in de Bommeler- en Tielerwaard in december 2007 91 Consuwijzer.nl. Er is een stroomstoring geweest. Geraadpleegd op 18 oktober 2021.

32

3.1.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

De sociaal psychologische impact is afhankelijk van de hoeveelheid huishoudens en organisaties die getroffen zijn en hoelang de verstoring duurt. Kleine stroomstoringen zullen als hinderlijk worden ervaren maar niet enorme sociaal psychologische impact hebben. Wanneer de verstoring van de elektriciteitsvoorziening langer aanhoudt, zal de sociaal psychologische impact toenemen.

Veiligheid van cultureel erfgoed Als elektriciteitsvoorziening langdurig uitvalt en het klimaatbeheersingssysteem uitvalt, kunnen waardevolle kunstobjecten beschadigd raken. Daarnaast vormt de uitval van elektriciteit een indirecte dreiging omdat het kan leiden tot de uitval van beveiligingssystemen en alarminstallaties wat cultureel erfgoed meer kwetsbaar maakt voor diefstal.92

Conclusie

De kans op een langdurige en/of grootschalige verstoring van de elektriciteitsvoorziening is vrij gering. Landelijke uitvallen van de elektriciteitsvoorzieningen kunnen goed opgevangen worden door de inrichting van het netwerk. Op lokaal niveau vormen overbelasting, veroudering en graafwerkzaamheden de meest voorkomende oorzaken van een stroomstoring. In 2020 was de jaarlijkse uitvalduur gemiddeld 21 minuten per burger en het gemiddeld aantal getroffenen 100 per onderbreking93. Vanwege de energietransitie wordt onze afhankelijkheid van elektriciteit steeds groter. Daarnaast gaan consumenten steeds meer elektriciteit zelf produceren. Het elektriciteitsnetwerk is (nog) niet volledig toegerust op deze variëteit van stromen en pieken (congestie van het netwerk) waardoor het voor de netbeheerders moeilijker is om de juiste netbalans te handhaven. De kans op stroomuitval zal daarom in de toekomst toenemen. De energietransitie leidt daarnaast ook tot een toenemend aantal grondwerkzaamheden. De ontwikkelingen rondom de energietransitie moeten daarom nauwlettend in de gaten worden gehouden. VRHM kan dit doen door nauw samen te werken met partners en met elkaar te communiceren over de voortgang van deze trends.

Bijlagen

Elektriciteit wordt beheerd door private partijen. De impact op het functioneren van het bestuur (landelijk of regionaal) zal daardoor niet (direct) groot zijn. Wel kan het van invloed zijn op de openbare orde en veiligheid, doordat bijvoorbeeld verkeersinstallaties uit kunnen vallen.

Afhankelijk van de aard en omvang van de stroomstoring kan dit een grote impact hebben. Zowel in kosten als op het dagelijks leven van mensen.

92 Faro.be. Bent u voorbereid op een brown-out of black-out? Geraadpleegd op 26 oktober 2021.

93 Netbeheernederland.nl. Energienet in 2020 meer dan 99,99 procent betrouwbaar. Geraadpleegd op 26 oktober 2021

33

3.1.3 Beoordeling beleving

3.2 Verstoring gasvoorziening

Omdat alle leidingen eerst moeten worden schoongemaakt voordat de desbetreffende gasaansluiting kan worden hersteld, kan de verstoring van de gasvoorziening enkele dagen duren.

3.2.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid Verstoring van de gasvoorziening heeft niet direct verstrekkende gevolgen voor de regio en haar bewoners. Mensen en organisaties kunnen een bepaalde periode zonder gas komen te zitten, afhankelijk van de omvang en duur van de verstoring, maar de gevolgen voor de integriteit van het grondgebied blijven beperkt.

Verstoringen in de gasvoorziening houdt in dat huizen, bedrijven, ziekenhuizen, verzorgingshuizen en overige gebouwen in het getroffen gebied geen gas meer krijgen. Dit betekent dat het niet mogelijk is om op gasfornuizen te koken en dat er geen verwarming of warm water meer is. De gevolgen van een uitval van de gasvoorziening zijn daarom in de winter en/of met koud weer erger dan in andere jaargetijden. Het gastransportnet wordt beheerd door Gastransport Services, onderdeel van de Nederlandse GasUnie, de distributienetten vallen in Hollands Midden onder toezicht van Stedin en Liander.

Fysieke veiligheid

Storingen van de gasvoorziening ontstaan voornamelijk als gevolg van het falen van een gasleiding. Dit kan komen door graafwerkzaamheden, maar ook bijvoorbeeld door het falen van andere naastgelegen leidingen of het falen van drukverdeelstation zoals het geval was in Reeuwwijk in 200994. Als een gasleiding bezwijkt, kan deze verontreinigend raken.

De schade voor leveranciers van gas kan groot zijn. Klanten hebben in bepaalde gevallen recht op een vergoeding. Het bedrag wat wordt uitgekeerd is afhankelijk van de duur van de storing en de hoeveelheid gas wat de klant normaal gesproken verbruikt95. Daarnaast moeten de leveranciers ook herstelwerkzaamheden treffen om de gasvoorziening weer werkend te krijgen.

94 Omroep West. Huishoudens Reeuwijk hebben weer gas - Omroep West. Geraadpleegd op 24 februari 2022

95 Stedin.nl. Heb ik recht op vergoeding na een storing? Geraadpleegd op 19 oktober 2021.

Bijlagen

Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden langdurige uitval van elektriciteit als een laag risico beleven. Hierbij dient wel te worden vermeld dat in de Veiligheidsmonitor geen onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende nutsvoorzieningen (gas, water en elektriciteit) die kunnen uitvallen. Met dit gegeven in acht nemend komt de beleving van de inwoners van Hollands Midden overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Deze analyse schaalt een uitval van de elektriciteitsvoorziening (met langere duur) namelijk in als mogelijk met hoge impact.

De kans op slachtoffers door uitval van de gasvoorziening is beperkt. Als gevolg van gasuitval, zal bijvoorbeeld de verwarming niet meer werken. Dit is echter niet direct een levensbedreigend gevolg. De impact van een gasuitval zal het grootst zijn voor kwetsbare groepen, zoals ouderen en zieken. Hoewel de kans klein is dat zij overlijden, behoeven kwetsbaren wel extra zorg en aandacht, bijvoorbeeld door het verstrekken van elektrische verwarming of bij een eventuele evacuatie.

Economische veiligheid

34

Ecologische veiligheid De directe impact van een verstoring van de gasvoorziening op flora en fauna is verwaarloosbaar.

Sociale en politieke stabiliteit

Net als bij elektriciteit is het beheer van de gasvoorziening in handen van private partijen. Verstoring van de gasvoorziening zal dus niet (direct) resulteren in een aantasting van de legitimiteit van de overheid. De gevolgen van een gasverstoring zijn over het algemeen hinderlijk maar niet levensbedreigend. Daarnaast is een verstoring van de gasvoorziening meestal snel verholpen. Dit maakt dat de sociaal psychologische impact over het algemeen beperkt blijft.

Veiligheid van cultureel erfgoed Als de gasvoorziening langdurig uitvalt en het klimaatbeheersingssysteem uitvalt, kunnen waardevolle kunstobjecten beschadigd raken. Echter zal de impact op de rest van het cultureel erfgoed, zoals monumentale panden, klein zijn.

Verstoringen van de gasvoorziening komen weinig voor96. Gemiddeld krijgen mensen eens per 140 jaar te maken met een gasstoring. Enkele voorbeelden van grootschalige uitval van de gasvoorziening zijn Apeldoorn (2014) en Velsen (2015). Hier zaten huishoudens enkele dagen zonder gas. Daarentegen zorgt de energietransitie ervoor dat we steeds meer overstappen op groene stroom. De kans op de grootschalige verstoring van de gasvoorziening wordt daarmee steeds kleiner. Met het oog op de energietransitie vinden de komende jaren wel meer grondwerkzaamheden plaats, dit zal naar verwachting resulteren in een toename van het aantal incidenten met gasleiding en daarmee vaker een uitval van de gasvoorziening.

Bijlagen

Het dagelijks leven van mensen wordt niet ernstig verstoord bij uitval van de gasvoorziening. Het voornaamste probleem voor mensen is dat ze wellicht niet kunnen koken en de verwarming niet aan kan. De impact op het dagelijks leven is dus beperkt en in geval van de meeste storingen ook maar voor een beperkt aantal huishoudens aan de orde. Daarnaast zorgt de energietransitie ervoor dat er steeds minder gebruik wordt gemaakt van gas, zowel door organisaties als huishoudens. De verwachting is daarom ook dat de impact van een verstoring van de gasvoorziening steeds minder wordt.

3.2.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

3.2.3 Beoordeling beleving Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden langdurige uitval van de gasvoorziening als een laag risico beleven. Hierbij dient wel te worden vermeld dat in de Veiligheidsmonitor geen onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende nutsvoorzieningen (gas, water en elektriciteit) die kunnen uitvallen. Met dit gegeven in acht nemend komt de beleving van de inwoners van Hollands Midden overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Deze analyse schaalt een uitval van de gasvoorziening namelijk in als lage waarschijnlijkheid en lage impact.

Conclusie Verstoring van de gasvoorziening heeft geen grote impact op de samenleving. Huishoudens en bedrijven in de regio kunnen een verstoring van de gasvoorziening worden getroffen. Echter zijn de tijdsduur en de gevolgen hiervan over het algemeen te overzien.

96 Netbeheernederland.nl Energienet in 2020 meer dan 99,99 procent betrouwbaar. Geraadpleegd op 26 oktober 2021.

35

Afbeelding 4: Gebied Oasen

3.3 Verstoring drinkwatervoorziening

Vanuit de Drinkwaterwet en het Drinkwaterbesluit worden hoge eisen gesteld aan de leveringszekerheid van het drinkwatersysteem. Hierdoor bezit het systeem een hoge mate van redundantie. Daarnaast zijn de drinkwaterbedrijven verplicht tot het opstellen van een leveringsplan waaronder ook risicoanalyses vallen100. Dunea levert elke dag drinkwater aan 1,3 miljoen klanten in het westelijk deel van Zuid-Holland (zie afbeelding 3)101. Oasen levert drinkwater voor 750.000 mensen en 7.200 bedrijven (zie afbeelding 4)102.

Afbeelding 3: Gebied Dunea 97 Helpdeskwater.nl. Drinkwater. Geraadpleegd op 26 oktober 2021. 98 Brandweer.nl. Bluswatervoorziening. Geraadpleegd op 26 oktober 2021. 99 BTO Rapport (2019). Buffercapaciteit drinkwatervoorziening Nederland. 100 Artikel 34 Drinkwaterwet. 101 Dunea.nl. Over Dunea.. Geraadpleegd op 2 december 2021. 102 Oasen.nl. Voorzieningsgebied: waar levert Oasen drinkwater? Geraadpleegd op 2 december 2021.

Voor wat betreft de verstoring van het drinkwater kan er onderscheid worden gemaakt tussen soorten verstoringen: enerzijds kunnen er problemen ontstaan met de drinkwatervoorziening terwijl er nog wel water geleverd wordt en anderzijds kan de watervoorziening in zijn geheel wegvallen.

Bijlagen

Drinkwater is naast een primaire behoefte voor mens en dier ook van groot belang voor andere doeleinden. Drinkwater wordt gebruikt voor industriële doeleinden, de productie van goederen, landbouw en als primaire bluswatervoorziening voor de brandweer9798. In Veiligheidsregio Hollands Midden zijn drinkwaterbedrijven Dunea, Oasen en Puur, Water & Natuur (PWN) verantwoordelijk voor de drinkwatervoorziening. Verstoring van drinkwatervoorziening kan optreden als gevolg van problemen bij het winnen, zuiveren, opslaan, transport en de distributie van het water99.

Tot slot levert PWN, in VRHM, water aan enkele percelen (Kaag eiland) in de gemeenten Teylingen en Kaag en Braassem103.

Wel water Ten eerste kan er een drinkwater drukprobleem optreden. In zo’n geval is de druk deels weggevallen, maar voldoet het te leveren water wel aan de gestelde drinkwaterkwaliteitseisen. Door de drukproblemen kan het functioneren van hydroforen104 en sprinklers worden verstoord. Als de sprinklerinstallatie in een gebouw minder goed werkt, neemt ook de brandveiligheid af. Wanneer bedrijven een eigen watervoorraad hebben (bluswaterkelder of reservoir) is dit geen probleem en werken de sprinklers gewoon. Bij het type verstoring geen drinkwaterkwaliteit wordt er niet voldaan aan de gestelde drinkwatereisen. Er zijn veel verschillende oorzaken die hiertoe kunnen leiden. In de meeste gevallen betreft het een (micro)biologische, chemische of nucleaire besmetting van het drinkwater. Maar ook een storing in het zuiveringsproces kan leiden tot een niet geplande waterkwaliteitsverandering. Daarnaast kunnen ontwikkelingen binnen de energietransitie ook invloed hebben op de kwaliteit van het drinkwater.

103 PWN.nl. Hier leveren wij water. Geraadpleegd op 2 december 2021. 104 Uitleg definitie: Een installatie waarmee de druk van de waterleiding op het juiste peil wordt gehouden. (Bron: waterpompshop.nl).

36

Problemen met kwaliteit van het drinkwater kan, in bepaalde situaties waarin de volksgezondheid wordt bedreigd door het drinkwater, zorgen van het afsluiten van het drinkwater. Het besluit hiertoe moet door de VROM-Inspecteur worden genomen. Dit gebeurt indien de bedreiging aantoonbaar acuut levensgevaar oplevert. Het gebied wordt dan geïsoleerd waarbij in het uiterste geval gehele pompstations worden afgeschakeld. Een pompstation wordt ook afgeschakeld in geval van (dreigende) wateroverlast binnen het pompstation zelf.

Ten slotte is er bij het type verstoring dreiging sprake van mogelijke uitval van de watervoorziening doordat deze beschadigd kan raken door een natuurramp, zoals een storm. Tijdens een storm kunnen bijvoorbeeld leidingen beschadigd raken door omvallende bomen waardoor lekkage(s) optreedt106.

Aantasting van de integriteit van het grondgebied is niet aan de orde bij verstoring van de drinkwatervoorziening.

Geen water Het type verstoring uitval productie heeft een interne of externe oorzaak, bijvoorbeeld een storing bij of cyberaanval op het drinkwaterbedrijf. Bij uitval productie is een leiding kapot. De effecten van dit type verstoring zijn divers en kunnen variëren van geen effect tot een zeer groot effect. De uitval van de drinkwatervoorziening kan bijvoorbeeld worden veroorzaakt door een overstroming of een hack. De gevolgen hiervan kunnen grootschalig zijn. Als bijvoorbeeld het pompstation van Dunea bij Bergambacht uitvalt, betekent dit dat 1,3 miljoen consumenten, bedrijven en instellingen in de Westelijke Randstad geen drinkwater hebben.

105 Rekenkamer.nl. Bescherming drinkwater bij het boren naar aardwarmte. Geraadpleegd op 10 januari 2022. 106 NOS. Nederland maakt schade op van storm Eunice, zwaarste in vier jaar | NOS. Geraadpleegd op 24 februari 2022

3.3.1 Beoordeling impact

Bijlagen

Bij het boren naar aardwarmte (geothermie) kunnen schadelijke vloeistoffen weglekken, wat van invloed kan zijn op de kwaliteit van drinkwater105. Ten slotte kan drukverlies in het distributienet tot kwaliteitsproblemen leiden door insluiting van verontreinigd grondwater. Hoe dichter bij de kraan de besmetting plaatsvindt hoe groter de waarschijnlijkheid is dat het besmette water terecht komt bij de eindgebruiker. In het geval van onvoldoende drinkwaterkwaliteit besluit de VROM-Inspecteur in overleg met het waterbedrijf en de betrokken gemeenten tot inzet van nooddrinkwater en maakt een afweging tot gebruik van het leidingnet voor de levering van noodwater (water voor sanitaire doeleinden). Het waterbedrijf zal haar crisisorganisatie inzetten en betrokken gemeenten zo goed mogelijk adviseren.

Territoriale veiligheid

Fysieke veiligheid Water is een primaire levensbehoefte. Gebrek aan drinkwater kan dus lichamelijk lijden teweegbrengen. Doordat drinkwaterbedrijven echter veel noodmaatregelen kunnen treffen, een hoge redundantie hebben en er meerdere organisaties zijn die Hollands Midden van drinkwater voorzien, zal een eventuele verstoring van de drinkwatervoorziening van korte duur zijn. Wanneer er sprake is van vervuild bluswater zullen overheidsinstanties snel gealarmeerd worden waarna zij passende maatregelen treffen. De kans dat burgers daadwerkelijk ziek worden van vervuild drinkwater is daarom laag.

Economische veiligheid De kosten van een verstoring van de drinkwatervoorziening is afhankelijk van de duur en de grote van het effectgebied. Deze kosten bestaan onder andere uit de noodmaatregelen die genomen moeten worden en het repareren van de drinkwaterlevering. Bij uitval van water door bijvoorbeeld droogte, is gevolgschade voor (landbouw)bedrijven voorstelbaar.

37

Ecologische veiligheid De directe impact van een verstoring van de drinkwatervoorziening op flora en fauna is verwaarloosbaar.

Sociale en politieke stabiliteit

De sociaal psychologische impact kan groot zijn omdat het een primaire levensbehoefte is en de beschikbaarheid van schoon drinkwater als vanzelfsprekendheid wordt gezien. Wanneer het een onopzettelijke, korte storing betreft, zal de onrust onder mensen waarschijnlijk erg klein zijn, temeer omdat water ook te koop is in supermarkten. Als het water echter moedwillig is verontreinigd en mensen hierdoor komen te overlijden, zal er angst ontstaan over de kwaliteit van het drinkwater.

De kans dat er een verstoring in de drinkwatervoorziening optreedt is aanzienlijk. Echter moeten drinkwaterbedrijven, als gevolg van de Drinkwaterwet en Drinkwaterbesluit, aan hoge eisen voldoen. Hierdoor bezit het Nederlandse drinkwatersysteem een hoge mate van redundantie en is de kans dat de verstoring van een drinkwatervoorziening daadwerkelijk impact heeft op de samenleving bijzonder klein.

3.3.3 Beoordeling beleving

Bijlagen

Afhankelijk van de duur van de verstoring kan het impact hebben op het dagelijks leven. Als een dergelijke verstoring langdurig aanhoudt of een gevolg is van moedwillige vervuiling, kan dit uiteindelijk leiden tot chaotische situaties bij supermarkten omdat burgers aan het hamsteren slaan. Wanneer dit een aantal dagen aanhoudt zal de impact toenemen. Daarnaast kunnen mensen bijvoorbeeld het toilet niet meer doortrekken en niet meer douchen. Dit zorgt op korte termijn voor problemen rondom hygiëne.

3.3.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden langdurige uitval van de drinkwatervoorziening als een laag risico beleven. Hierbij dient wel te worden vermeld dat in de Veiligheidsmonitor geen onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende nutsvoorzieningen (gas, water en elektriciteit) die kunnen uitvallen. Met dit gegeven in acht nemend komt de beleving van de inwoners van Hollands Midden niet overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Deze analyse schaalt een uitval van de elektriciteitsvoorziening namelijk in als mogelijk met aanzienlijk impact.

Verstoring van de drinkwatervoorziening heeft niet direct impact op het functioneren van de overheid.

Veiligheid van cultureel erfgoed Verstoring van de drinkwatervoorziening heeft niet direct impact op cultureel erfgoed.

Conclusie De impact van de verstoring van drinkwater is over het algemeen beperkt, maar kan in uitzonderlijke gevallen wel groot zijn. Dit is echter pas het geval als de verstoring langere tijd duurt en/of een opzettelijk oorzaak heeft. De kosten kunnen dan oplopen, de sociaal psychologische impact is dan groot en de impact op het dagelijks leven is aanzienlijk.

38

3.4 Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering

Een verstoring van de rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering kan verschillende oorzaken hebben, bijvoorbeeld overbelasting van het rioolsysteem door hevige regenval of het uitvallen van de AWZI. Ook is het niet ondenkbaar dat een AWZI wordt getroffen door een cyberaanval.

3.4.1 Beoordeling impact Territoriale veiligheid Gebieden kunnen onbegaanbaar worden indien ongezuiverd en daarmee vervuild water in de natuur terecht komt. Wanneer het water schadelijke stoffen bevat, kan ervoor gekozen worden om bepaalde gebieden af te zetten totdat deze weer schoon zijn. In het geval van riool overstort kunnen darmbacteriën en andere ziekteverwekkers in het oppervlaktewater terecht komen. Indien dit gebeurt kunnen bepaalde plassen en meren onbegaanbaar worden. 107 Riool.info.nl Hoe werkt het? Geraadpleegd op 21 oktober 2021. 108 Werkgroep waterbouw KIVI-NIRIA (2009). HBO Basismodule Riolering.

Bijlagen

De riolering is het gehele stelsel van ondergrondse buizen (riolen), putten en pompen waarmee afval- en hemelwater op een veilige en hygiënische manier ingezameld, getransporteerd en geloosd wordt. Een goedwerkend rioleringssysteem draagt bij aan de gezondheid van burgers en een schoon milieu. Het rioleringssysteem zorgt voor de inzameling van afvalwater van burgers en organisaties en transporteert dit water vervolgens naar een afvalwaterzuivering. Daarnaast vangt het rioleringsstelsel hemelwater op wat ofwel wordt getransporteerd naar een afvalwaterzuivering of wordt geloosd in het oppervlaktewater.107 Het zuiveren van het afvalwater wordt gedaan door een afvalwaterzuiveringsinrichting (AWZI).108

De impact daarvan is afhankelijk van de grootte van de AWZI en de overstort, het volume van het water waarin de overstort plaatsvindt en of dit water stroomt of niet. Het is niet bekend hoe vaak dit tot infecties leidt. In Katwijk bijvoorbeeld bevindt zich een riooloverstort in de omgeving van plaatsen die zijn aangewezen of gebruikt worden als zwemgelegenheid (de kust). Bij een overstort situatie zijn deze plaatsen dan niet meer geschikt als zwemwater en kunnen zwemmers (als zij niet tijdig worden gewaarschuwd) ziek worden.109

Fysieke veiligheid De kans op slachtoffers als gevolg van verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering is gering. De gevaren worden veelal tijdig kenbaar gemaakt waardoor de aanraking met vervuild water minimaal is.

Economische veiligheid De kosten zullen vooral voortvloeien uit het repareren van de verstoorde voorzieningen en het reinigen van vervuilde gebieden. Deze kosten zijn afhankelijk van de grootte van het getroffen gebied en de aard van de vervuiling, maar zullen naar verwachting niet extreem hoog zijn.

Ecologische veiligheid De ecologische impact zal het grootst zijn bij dit crisistype. Vervuild water in het oppervlaktewater kan natuur en milieu onherstelbaar beschadigen. Als de uitval te lang duurt kan grote milieuschade ontstaan omdat het afvalwater ongezuiverd in het milieu terecht komt.110 Verder is het mogelijk dat door een ander incident gevaarlijke stoffen in het riool terecht komen.

109 RIVM (2011). Draaiboek Infectieziekten gerelateerd aan recreatie in oppervlaktewater. 110 Hoogheemraadschap van Rijnland (2017) Calamiteitenplan.

39

3.4.2 Beoordeling waarschijnlijkheid

Sociale en politieke stabiliteit Doordat de kans op slachtoffers bij een verstoring van de rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering gering is en een dergelijk incident voornamelijk impact heeft op de flora en fauna, wordt de sociaal psychologische impact als verwaarloosbaar gezien. Sociale en politieke stabiliteit zal nauwelijks worden aangetast door de verstoring van rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering. Hoewel een verstoring van de rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering kan leiden tot hinder, zal dit niet direct van invloed zijn op het dagelijks leven.

De waarschijnlijkheid van dit crisistype wordt erg klein geacht. Dergelijke systemen zijn robuust ingericht en verstoringen kunnen naar verwachting spoedig worden hersteld. Hierdoor is de kans dat het uitmondt in een crisis erg klein. Door klimaatverandering neemt de kans op extreme neerslag echter steeds meer toe. In zo’n geval krijgt het afwateringssysteem in korte tijd met veel regenwater te maken, waardoor de kans op overbelasting van rioolsysteem ook toeneemt

3.4.3 Beoordeling beleving

Bijlagen

Een voorbeeld hiervan is het incident in het Belgische Wetteren (2013). Door een ontsporing ontplofte een goederenwagon met gevaarlijke stoffen. Bij de bestrijding van het ongeval is bluswater met de chemische stof in het riool terecht gekomen en vervolgens bij omwonenden in de woningen. Ook zonder dat gevaarlijke stoffen bij een incident betrokken zijn, kan verontreinigd bluswater leiden tot problemen met het afvalwater en/ of oppervlaktewater.

Uit de gegevens van de Veiligheidsmonitor 2019 blijkt dat inwoners van Hollands Midden langdurige verstoring van rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering als een laag risico beleven. De beleving van de inwoners van Hollands Midden komt daarmee overeen met de impact- en waarschijnlijkheidsanalyse. Deze analyse schaalt een verstoring van rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering namelijk in als lage waarschijnlijkheid en neutrale impact.

Veiligheid van cultureel erfgoed Cultureel erfgoed zal naar verwachting nauwelijks worden aangetast door de verstoring van rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering.

Conclusie De impact van een verstoring van rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering wordt laag ingeschat. De grootste impact zal ecologisch zijn en afhankelijk van de duur en omvang kunnen de kosten sterk oplopen. Aangezien de impact voornamelijk lokaal is en over het algemeen geen grote delen van de samenleving treft, wordt de totale impact niet hoog ingeschat.

40

3.5 Verstoring telecommunicatie & ICT

Uitval van telecommunicatie zorgt ervoor dat telefoonverkeer (gedeeltelijk) niet mogelijk is. De telecomsector is een complexe omgeving met veel partijen. Er is een beheerder van de infrastructuur voor telecommunicatie, zowel voor het mobiele net als voor het vaste net. Daarnaast zijn er diverse providers die producten en dienstverlening aanbieden aan zakelijke partijen en particulieren. Door de aanwezigheid van meerdere providers zal bij uitval van telecommunicatie niet direct al het telefoonverkeer plat liggen. Echter kan een dergelijke verstoring wel grote gevolgen hebben. Dit zagen we bij de landelijke KPN-storing op 24 juni 2019. Hierdoor was het noodnummer 112 ruim drie uur lang niet bereikbaar. Veiligheidsregio’s zijn toen opgeschaald en hulpdiensten moesten improviseren om bereikbaar te zijn112.