RV Kaders Burgerbegroting Waalwijk

Raadsvoorstel Dossier:

2024-031526

Datum collegevergadering: Onderwerp:

16 juli 2024 Kaders Burgerbegroting Waalwijk

0. Adviespunten/beslispunten 1. In te stemmen met het kader burgerbegroting volgens Antwerps model inclusief uitvoeringsregels zoals beschreven in de beleidsnotitie ‘Burgerbegroting Waalwijk 2024’; 2. De middelen burgerbegroting van € 500.000 voor 2025 en € 500.000 voor 2026 en de projectkosten van € 150.000 voor 2024 en €150.000 voor 2025 ter beschikking te stellen.

1. Aanleiding? In het huidige coalitieakkoord is opgenomen dat de gemeente Waalwijk gaat starten met een pilot burgerbegroting om te pionieren met burgerparticipatie en democratische vernieuwing. 2024 is het voorbereidende jaar en vanaf 2025 kunnen we dan echt starten met de burgerbegroting. We gaan in ieder geval twee keer een traject uitzetten (2025 en 2026). Op 6 juni 2024 is de raad geïnformeerd over de burgerbegroting en de vervolgstap is het door de gemeenteraad op 12 september 2024 laten vaststellen van de kaders en het vrijgeven van de middelen en de projectkosten om de pilot in werking te laten treden.

2. Wat willen we bereiken? Inwoners willen zelf richting geven en verantwoordelijkheid nemen voor hun directe leefomgeving. Het steeds eerder betrekken van inwoners is goed voor het draagvlak en de betrokkenheid bij onze kernen en de stad. Voor de burgerbegroting van de gemeente Waalwijk hebben we de volgende doelen: • Inwoners voelen zich door het proces om samen tot een transparante en gedragen burgerbegroting te komen meer betrokken bij wat er in de gemeente Waalwijk gebeurt. • Inwoners benutten de ruimte om eigen ideeën en projecten in te dienen en na stemrondes te realiseren. • Inwoners hebben door het gesprek onderling beter inzicht gekregen in elkaars behoeften en mogelijkheden en gaan samen aan de slag in de uitvoering. • De burgerbegroting zorgt voor democratische verbreding en draagvlak. • De burgerbegroting zorgt voor het ontstaan van nieuwe samenwerkingsrelaties tussen inwoners onderling en tussen inwoners en gemeente, waarbij ook de interne organisatie leert op een co-creatieve manier te werken. • Het aantal inwoners dat meedoet aan de burgerbegroting Waalwijk stijgt jaarlijks, met diversiteit in achtergronden.

1

3. Argumenten/Overwegingen De 5 stappen binnen het Antwerps model vormen tezamen een gedegen afwegingsmodel voor het beoordelen van de door inwoners ingediende projectvoorstellen. Het Antwerps model (uitgewerkt in hoofdstuk 5 in de beleidsnotitie) voor het vormgeven van de burgerbegroting kent 5 rondes: Ronde 1, kiezen van thema’s. Ronde 2, verdelen budget over de gekozen thema’s. Ronde 3, indienen van projectvoorstellen. Ronde 4, kiezen projecten en stemmen. Ronde 5, uitvoer van de gekozen projecten. De burgerbegroting naar Antwerps model past bij de doelen die we hebben met de Waalwijkse burgerbegroting. Daarnaast is dit model het meest uitgewerkt en onderzocht. Antwerpen werkt sinds 2014 met dit model burgerbegroting en in de afgelopen jaren zijn Maastricht, Groningen, Genk, Gent, Amsterdam, Duiven en meer steden ermee gaan werken. Tot slot wordt het Antwerps model sinds 2019 onderzocht door dr. Jacobs en zijn team, dit levert veel informatie op over de aanpak en effecten van een burgerbegroting. Dat wat werkt is met de jaren uitgebreid en verbeterd, dat wat minder werkt, is bijgesteld en aangepast. Inwoners gaan tijdens de burgerbegroting actief aan de slag waardoor participatie en democratische vernieuwing concreet vorm krijgen en er beweging ontstaat in de samenwerking tussen overheid en burger.

Inwoners willen graag meer doen in hun buurt, maar dan willen ze ook echt wat te zeggen hebben, over onderwerpen die ertoe doen in hun leefwereld. Tijdens een burgerbegroting bepalen inwoners samen welke thema’s er in hun leefwereld toe doen, welk budget ze daaraan willen besteden en welke projecten daarbij een plek kunnen krijgen. Door vanaf de start samen te werken, ontstaat er een nieuwe energie. Samen kunnen we de gemeente Waalwijk nog mooier en aantrekkelijker maken. Met de burgerbegroting maken we een omschakeling in ons werken door een deel van het gemeentelijke budget beschikbaar te stellen aan inwoners om keuzes te kunnen maken in de benodigde investeringen in de gemeente. Vanzelfsprekend blijft de raad zijn budgetrecht en kaderstellende en controlerende functie behouden. De burgerbegroting sluit aan bij de uitgangspunten van democratische vernieuwing. In de participatiesamenleving wordt van inwoners verwacht dat ze zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun leven en leefomgeving. Dit vraagt van gemeenten een manier van werken die (meer) burgerbetrokkenheid creëert. We leren van collega gemeenten en uit onderzoek, dat een succesvolle burgerbegroting de kloof tussen overheid en burger verkleint, de lokale democratie versterkt, het wederzijds vertrouwen laat groeien en inwoners en gemeente een hoge tevredenheid ervaren met betrekking tot participatie.

Er blijkt draagvlak voor de besteding van de middelen met gemeentebreed gedragen prioritering van beleidsthema’s. Het zorgt voor meer verbinding tussen en eigenaarschap bij inwoners ten aanzien van de ontwikkelingen in hun wijk en stad. Het versterkt de gemeenschap en de sociale veerkracht van individuen, wat leidt tot versterking van samenredzaamheid. Men ervaart als inwoner dat hij/zij invloed heeft. Het samen leren en overleggen tijdens ronde tafelgesprekken is een democratische school die zorgt voor meer inzicht in en begrip voor democratische processen. De burgerbegroting bevat alle treden van de participatieladder zodat we als gemeente burgerparticipatie volledig faciliteren. In de gemeente Waalwijk hanteren we de handreiking participatie waarin vier niveaus van participatie op gemeentelijk niveau onderscheiden worden: meeweten, meedenken, meebeslissen en meedoen. Deze niveaus zijn terug te vinden op de website 2

meedoen.waalwijk.nl en vanaf het najaar 2024 in het interactieve participatieplatform dat op dit moment vorm gegeven wordt. We hebben een groei doorgemaakt in de inwoner meenemen in processen van beleid maken en uitvoeren. Meeweten en meedenken gebeurt al steeds meer, groei is mogelijk met betrekking tot meebeslissen en meedoen. Uitvoeringsregels maken het proces van de burgerbegroting voor inwoners inzichtelijk, zorgen voor duidelijk verwachtingsmanagement en het verkleinen van teleurstelling. De uitvoeringsregels (zie hoofdstuk 7 in de beleidsnotitie) worden vertaald naar een helder reglement, dat vervolgens vertaald wordt naar spelregels op B1 niveau voor alle deelnemers aan de burgerbegroting. Het maakt de rondes, voorwaarden en uitkomsten van de burgerbegroting helder en inzichtelijk. Heldere communicatie, transparantie en vertrouwen in het ontwerp zijn zeer belangrijk voor een succesvolle burgerbegroting. Tijdens ronde 3 dienen inwoners projectvoorstellen in waarvoor zij budget aanvragen. De spelregels en het reglement helpen hen om te weten waaraan hun projectidee en -voorstel moeten voldoen om als haalbaar en uitvoerbaar aangemerkt te worden. Uitvoeringsregels zorgen voor de kaders zodat men intern weet waarop de ingediende projectvoorstellen beoordeeld moeten worden.

Vanaf het moment dat de projectvoorstellen in ronde 3 zijn ingediend, vindt intern de toetsing op haalbaarheid en uitvoerbaarheid plaats aan de hand van het reglement. Dit gebeurt door het projectteam samen met enthousiaste collega’s die graag procesmatig willen meedenken en begeleiden. We gaan niet meeschrijven om het voorstel te verbeteren. De indiener krijgt feedback met onderbouwing vanuit het reglement waarom het voorstel wel/niet uitvoerbaar en/of haalbaar is en krijgt de kans om het voorstel aan te passen zodat het voldoet aan het reglement en door kan naar ronde 4, het burgerbegrotingsfestival. Met deze werkwijze sluiten we aan bij de werkwijze van Antwerpen, Maastricht, Groningen en vele andere steden. In het projectteam burgerbegroting zijn de opzet van de uitvoeringsregels en van het reglement besproken en in het college zijn de onderwerpen voor de uitvoeringsregels opgehaald en besproken. De middelen burgerbegroting van € 500.000 in 2025 én in 2026 geven inwoners de mogelijkheid om budgetten toe te wijzen aan thema’s die afgestemd zijn op hun belangrijkste prioriteiten, behoeften en wensen. Voor een geslaagde burgerbegroting is het essentieel dat de kaders en het beschikbare budget vooraf helder zijn, zodat inwoners weten welke ruimte er is om over te beslissen.

Met de burgerbegroting geeft de raad inwoners, voor een bepaald bedrag van de begroting, de ruimte om met andere inwoners tot keuzes te komen. Uit onderzoek van dr. Jacobs blijkt het hebben van een vooraf vastgesteld budget ook als belangrijkste verschil tussen burgerberaden en burgerbegrotingen. Beiden gaan over lokale bekommernissen en dat raakt inwoners, maar bij een burgerbegroting is vooraf budget vrijgemaakt en dat maakt dat inwoners voelen dat er impact gemaakt kan worden. Het is het echte werk, er gaat iets gebeuren. Het vergroot ook de kans dat mensen die niet eerder meededen of subsidie aan hebben gevraagd, gaan aanhaken. De onderwerpen, de hoogte van het budget en de mate van zeggenschap bepalen uiteindelijk of mensen mee gaan doen. In het coalitieakkoord is € 500.000 aan middelen voor de burgerbegroting voorgesteld voor 2025 en € 500.000 voor 2026, in totaal dus 1 miljoen. Een bedrag waarmee de inwoners kunnen investeren in de gemeente Waalwijk, het verschil kunnen maken in hun leefwereld en een bedrag dat voor hen een reden is om mee te doen. De middelen zijn toegewezen aan kostenplaats 6608100 en de projectkosten zijn toegewezen aan kostenplaats 6608105. 3

Voor de burgerbegroting zijn middelen beschikbaar gesteld aan de inwoners van de gemeente Waalwijk: € 500.000 in zowel 2025 als 2026 en toegewezen aan kostenplaats 6608100. Deze middelen betreffen de middelen van de burgerbegroting die in ronde 2 van de burgerbegroting verdeeld worden over de door inwoners gekozen thema’s in ronde 1. Als na deze verdeling de themabudgetten bekend zijn, gaan inwoners in ronde 3 projectvoorstellen indienen. Naast de opgenomen middelen is er ook budget opgenomen voor de projectkosten. De burgerbegroting moet immers georganiseerd worden. Voor 2024, het voorbereidende jaar is € 150.000 gereserveerd, idem voor 2025. Deze gelden worden gebruikt voor de inzet van de projectleider en de communicatieadviseur én als werkbudget voor het organiseren van bijeenkomsten en het ontwikkelen van communicatiematerialen.

4. Financiën Voor de begrotingsjaren 2024 en 2025 is per jaar € 150.000 gereserveerd voor de projectkosten van de burgerbegroting, toegewezen aan kostenplaats 6608105. Dit is de inzet van de projectleider, de communicatieadviseur en het werkbudget. Daarnaast zijn er voor de burgerbegroting middelen beschikbaar gesteld aan de inwoners van de gemeente Waalwijk, die incidenteel zijn geraamd op € 500.000 in zowel 2025 als 2026 onder kostenplaats 6608100. In onderstaande tabel vindt u het overzicht van de reserveringen en kostenplaatsen zoals ze meegenomen zijn in de meerjarenbegroting. Kostenplaats

Omschrijving

2024

2025

6608105

Projectkosten burgerbegroting

€ 150.000

€ 150.000

6608100

Middelen burgerbegroting

€ 500.000

2026

€ 500.000

In ronde 5 van de burgerbegroting worden de middelen uiterlijk 31 december 2025 aan de indieners van de gekozen projecten verstrekt, zodat het past binnen de begroting van 2025. De prestatie zal door de indiener in 2026 geleverd worden. Aangezien de uitvoering van de projecten plaats zal vinden in 2026 en 2027, zullen de middelen gereserveerd in 2025 en 2026 ieder een jaar worden opgeschoven. Deze middelen komen uit de beleidsreserve en zijn daardoor beschikbaar ongeacht het jaar. Deze mutatie wordt opgenomen in de meerjarenbegroting. De uitgebreide uitwerking van het ontwerp burgerbegroting en het bijbehorende tijdpad vindt u in bijlage 1 in de beleidsnotie.

5. Risico’s De effecten van burgerparticipatie en democratische vernieuwing zijn niet meteen zichtbaar, want samen leren en bouwen aan de burgerbegroting kost tijd.

4

Een eerste effectmeting op de gestelde doelen is pas op zijn vroegst mogelijk in 2027. Na iedere ronde behalen we resultaten, maar de werkelijke gewenste effecten hebben tijd nodig. Dit wil niet zeggen dat we in 2027 pas voor het eerst evalueren. Tussentijds evalueren is continu mogelijk: na iedere ronde, na ieder event, na iedere actie, zowel intern als extern. Je kunt jezelf en de ander altijd bevragen op wat goed ging en waar je meer van moet doen en wat minder goed ging en je gaat aanpassen, bijstellen of veranderen. Samen leren vraagt om een open houding, nieuwe dingen willen proberen, fouten durven maken, om vervolgens je gedrag en plan bij te stellen en steeds sterker te maken. Zowel het evalueren van het proces als het reflecteren op je gedrag leiden tot een gewenste grondhouding van zowel de interne als externe deelnemers aan de burgerbegroting. Uitvoeringsregels maken de burgerbegroting minder toegankelijk en verhogen de drempel om deel te nemen. Het vertalen van de uitvoeringsregels naar een goed reglement en heldere, voor iedereen te begrijpen spelregels is zeer belangrijk. Iedere inwoner van Waalwijk moet kunnen snappen wat in de spelregels staat en zich vrij voelen om zijn projectidee in te dienen als projectvoorstel.

We zullen in onze communicatie veel gaan werken met pictogrammen, infographics, tekeningen, voorbeelden en bijvoorbeeld succesverhalen om zo de spelregels ‘levend’ te maken. Daarnaast denken we aan het organiseren van workshops of inloopmomenten om inwoners te helpen bij het verwerken van hun idee tot een voorstel. Daarbij nemen we niet de pen ter hand, maar zijn we vragensteller en sparringpartner. We bereiken onvoldoende een brede afspiegeling van de samenleving. Iedere inwoner vanaf de middelbare school mag meedoen aan de burgerbegroting. Door het voor jongeren mogelijk te maken om deel te nemen, spreken we al direct een andere doelgroep aan. Doordat minderjarigen de hulp van een ouder moeten inroepen bij het indienen van het voorstel en/of het uitvoeren van het project bereiken we weer een andere doelgroep, namelijk de 30- tot 50-jarigen. We denken sowieso aan het betrekken van docenten maatschappijleer in het enthousiasmeren van jongeren voor de burgerbegroting. Het platform Inclusief Waalwijk en de projectleider inclusie betrekken we actief zodat zij ons gevraagd en ongevraagd kunnen adviseren hoe we zo inclusief mogelijk kunnen zijn. Daarnaast gaan we via een aselecte steekproef 1000 inwoners actief uitnodigen om deel te nemen aan de burgerbegroting.

We gaan met onze communicatie over de burgerbegroting actief naar buiten, naar de leefwereld van onze inwoners en spreken hen actief aan. Tijdens weekmarkten, tijdens grote events en via sleutelfiguren in de samenleving maken we de burgerbegroting bekend en zichtbaar. De gebiedsregisseurs van de gemeente Waalwijk vragen we hierbij actief om hulp. Het hebben van een herkenbaar logo, passend bij de gemeente Waalwijk en dit gebruiken in alle communicatie vergroot de herkenbaarheid en zichtbaarheid van de burgerbegroting. Tot slot zullen we het interactieve participatieplatform, sociale en regionale media actief gebruiken. De ambtelijke capaciteit kan de taak van het beoordelen van projectvoorstellen en het zijn van procesbegeleider tijdens de burgerbegroting niet aan. Een burgerbegroting is geen doel op zich, het is geen wondermiddel, maar een middel om vorm te geven aan burgerparticipatie en democratische vernieuwing. Dit vraagt om het veranderen van werkgewoontes en dat levert vragen op bij collega’s. Het is aan de projectleider en de communicatieadviseur om een helder plan te hebben voor het informeren van collega’s, hen mee te nemen in het proces en stap voor stap te laten wennen aan de burgerbegroting. Dit vraagt informeren, luisteren, vertragen, regie geven waar nodig en mensen aanspreken op hun talent, enthousiasme en intrinsieke motivatie.

We zullen het eerste jaar van de 5

burgerbegroting actief inzetten op het uitnodigen van collega’s die graag aan de wieg staan van iets nieuws, die pionieren leuk vinden en enthousiast worden van het begeleiden van processen.

6. Participatie Met de kwartiermakers jongerenparticipatie van de gemeente Waalwijk is onderzocht in hoeverre jongeren een rol kunnen hebben in het proces van de burgerbegroting en hoe we vervolgens met jongeren daarover in contact treden. In het najaar van 2024 hebben we opnieuw overleg met de kwartiermakers om aan de hand van hun praatplaat een plan te maken voor het betrekken van de jongeren aangezien zij vanaf de middelbare school deel mogen gaan nemen aan de burgerbegroting. Het interactieve participatieplatform van de gemeente Waalwijk wordt in het najaar van 2024 gelanceerd. Het is een interactief medium om het gesprek met inwoners te starten, behoeften te peilen en initiatieven te lanceren. We zullen het platform actief gebruiken om het gesprek met inwoners aan te gaan over de burgerbegroting, zodat hun ideeën meegenomen kunnen worden in het uitwerken van de burgerbegroting. Tegelijkertijd zullen we fysieke bijeenkomsten organiseren om het gesprek met inwoners aan te gaan en informatie op te halen: altijd zo veel als mogelijk in de leefwereld van de inwoners. Contact met de SAR is gelegd en de leden worden op de hoogte gehouden van de stappen die we zetten in het vormgeven van de burgerbegroting. De SAR geeft gevraagd en ongevraagd advies.

Sinds januari 2024 is er een projectteam burgerbegroting met vertegenwoordiging vanuit verschillende teams uit de ambtelijke organisatie. Dit team komt maandelijks samen met de projectleider en geeft gevraagd en ongevraagd advies. In het najaar van 2024 gaan de projectleider en de communicatieadviseur langs deze teams om te informeren over de burgerbegroting en hen de mogelijkheid te bieden, gevraagd en ongevraagd advies te geven. Het platform Inclusief Waalwijk en de projectleider inclusie worden in het najaar uitgenodigd om mee te denken in het bereiken van zoveel mogelijk doelgroepen. De doelen van het nog verder te lopen participatietraject en de in te zetten vormen van participatie zullen met de tijd meer helder worden. Participatievorm: Participeren/consulteren/meebesluiten

Wie en wanneer? Zie opsomming partijen hierboven, najaar 2024 en verder

7. Duurzaamheid De burgerbegroting zorgt voor meer verbinding tussen inwoners onderling én tussen inwoners en de raad, het college en de ambtenaren doordat we het gesprek met elkaar aangaan en we samenwerken aan het mooier maken van de gemeente Waalwijk. Dit leidt tot nieuwe ervaringen, tot nieuwe verbindingen in de samenleving en tot meer aandacht voor samenredzaamheid. De burgerbegroting voorziet in de behoeften van de huidige generatie, raakt mensen van jong tot oud, verbindt generaties en werkt aan de behoeften van toekomstige generaties. De houdbaarheid van de samenleving als geheel, ook wel 6

sociale duurzaamheid genoemd, staat immers centraal. Tot slot heeft de burgerbegroting als uitgangspunt dat het zo laagdrempelig en toegankelijk mogelijk is: iedereen mag meedoen en moet zelfs de mogelijkheid krijgen om mee te doen. Duurzaamheid: Het concept burgerbegroting zet sociale duurzaamheid centraal op een inclusieve manier.

Meetbaarheid? In het najaar van 2024 werken we de indicatoren uit waarop we de (doelen van de) burgerbegroting willen gaan evalueren en meten.

8. Fatale beslisdatum 12 september 2024. Met een latere besluitvorming wordt het moeilijk om zaken goed voor te bereiden om vanaf het laatste kwartaal van 2024 het interactieve proces te kunnen doorlopen voor de burgerbegroting in 2025. Het gevolg is dat de uitvoering een jaar opschuift waardoor de eerste burgerbegroting pas in 2026 i.p.v. 2025 plaatsvindt. Dit heeft financiële consequenties omdat er momenteel al een projectleider en communicatieadviseur werkzaam zijn voor de burgerbegroting.

9. Vervolgstappen Hieronder volgen de hoofdlijnen van het proces, met de toevoeging dat de namen van de verschillende rondes nog kunnen wijzigen, het is ‘work in progress’. Uitgebreide toelichting op dit tijdpad vindt u in bijlage 1 van de beleidsnotitie. • Voorbereiden burgerbegroting (september - december 2024). • Voedingsbodem creëren (oktober 2024 - begin 2025). • Ronde 1 ‘kiezen van thema’s’: vier startmomenten met het burgerbegrotingsspel (februari 2025) en een online ronde. • Ronde 2 ‘verdelen budget over de thema’s’: een budgetmarkt (maart 2025). • Ronde 3 ‘indienen van projectvoorstellen’: ideeën indienen (april - mei 2025), toetsing en verrijking ideeën (april - juli). • Ronde 4 ‘kiezen projecten en stemmen’: burgerbegrotingsfestival (september 2025) en online ronde. • Ronde 5 ‘uitvoer van de gekozen projecten’: uitvoering, monitoring en verantwoording (vanaf december 2025 - december 2026). • Continue evaluatie van de burgerbegroting (vanaf oktober 2024). • Eerste effectmeting op de gestelde doelen van de burgerbegroting (najaar 2026 – 2027) Evaluatie vindt, zoals beschreven bij het eerste risico, continu plaats en een eerste effectmeting van de gestelde doelen is mogelijk in 2027. De projectleider initieert de tussentijdse evaluaties en de effectmeting.

Evaluatie van: • Iedere stap in en ronde van de burgerbegroting.

Wie en wanneer? Projectleider initieert vanaf oktober 2024 tot het einde van de pilotperiode.

•

Projectleider initieert vanaf oktober 2026.

Effectmeting burgerbegroting.

7

10. Bijlagen - Bijlage 1: Beleidsnotitie burgerbegroting Waalwijk 2024.

HET COLLEGE VAN WAALWIJK de secretaris,

de burgemeester,

Michel Tromp

Sacha Ausems

Voorgeschiedenis:

8

De raad van de gemeente Waalwijk; gezien het voorstel van het college van Waalwijk van 16 juli 2024,

BESLUIT: 1.

2.

In te stemmen met het kader burgerbegroting volgens Antwerps model inclusief uitvoeringsregels zoals beschreven in de beleidsnotie ‘Burgerbegroting Waalwijk 2024’; de middelen burgerbegroting van € 500.000 voor 2025 en €500.000 voor 2026 en de projectkosten van € 150.000 voor 2024 en € 150.000 voor 2025 ter beschikking te stellen.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van 12 september 2024. DE RAAD VAN WAALWIJK de griffier,

de voorzitter,

Jeroen Deneer

Sacha Ausems

1