Presentatie Participatie en Ow Waalwijk 5 juni 2025

Participatie en de Omgevingswet Gemeenteraad Waalwijk 5 juni 2025

Even voorstellen…. Nanneke van der Heijden • •

Adviseren en opleiden Auteur

Trees van der Schoot • Adviseren en opleiden • Auteur/eindredacteur Een uniek boek over toezicht en handhaving met de Omgevingswet Dat is nu geschreven Wil jij weten wat er gaat veranderen voor toezicht en handhaving als de Omgevingswet in werking treedt? Vraag jij je af wat het voor je werk betekent als er meer algemene regels en zorgplichten komen? Wil jij hierover met plezier een boek lezen, dat jou veel waardevolle informatie biedt en tijdrovend uitzoekwerk bespaart? Wil je eten at het A nders erken voor toe icht & handhaving betekent? Wil je tips hebben voor de praktijk om ermee aan de slag te gaan?

• •

https:// www.beterinburgerparticipatie.nl info@smeeadvies.nl

• Blogs Binnenlands Bestuur • Artikelen Pro • https://www.vanderschootadvies.nl • info@vanderschootadvies.nl

Veranderingen Ow • Juridische verandering: – Voor gemeenten: 1 omgevingsplan per 2032

• Anders werken voor iedereen: – Samenleving ook verantwoordelijk – Perspectief gebruiker centraal – = Werken aan vertrouwen/betrouwbaarheid

• Andere benadering:

Vroege participatie bij alle besluiten Burgerinitiatieve n steunen

– Instrumenteel: actieve overheid met beleidscyclus – Inhoudelijk: • Van sectoraal naar integraal • Van functiedenken naar kwaliteitsdenken • Ruimte voor initiatief, waarborg voor kwaliteit

Doelen Ow

Verbeterdoelen - Inzichtelijkheid, voorspelbaarheid en gebruiksgemak - Versnellen en verbeteren besluiten - Meer bestuurlijke afwegingsruimte - Samenhangende benadering beleid, besluitvorming en regelgeving

Maatschappelijke doelen Deze wet is met oog op: Deze wet met oog op: (art.is1.3) - duurzame ontwikkeling, - bewoonbaarheid land - en bescherming + verbetering leefmilieu

gericht op het in onderlinge samenhang - (a) bereiken/in stand houden: - veilige en gezonde fysieke leefomgeving - en goede omgevingskwaliteit, - ook vanwege intrinsieke waarde natuur, en - (b) doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke

..het spook van de tijdgeest.. Tren Gez ds: Aan ondhe nat dacht id voo Rec uur r rec h t hte van sstaa n va nd Uit burge tsbeg voe e inse rs over ring l/ve heid en d rtro uw e ien n stve rlen ing

Opgaven: Circulaire economie Kringlooplandbouw Energie/warmte Stikstof Biodiversiteit Klimaatbestendig Toegankelijkheid publieke ruimte Woningnood Rapporten: Migranten/asielzoekers Ow draagt bij aan herstel van vertrouwen van burgers. Defensiedoeleinden (MvT) Gezondheidsbevordering Wederombouw nodig: water + bodem sturend (Novi) Niet alles kan overal (Adviescollege Stikstofproblematiek) Omgevingsprogramma = brug voor gelijkstelling beleid en uitvoering (Rli) De gebroken belofte van de rechtsstaat (Staatscommissie

Lastig om draagvlak te vinden!

Wat is participatie? • Van Dale: aandeel in iets, deelname • Relatie met vertrouwen: – Meedoen, omdat je denkt dat dat zin heeft. – Het levert je iets op/je zin krijgen

• Vorm en doel van participatie hangen af van: – Waaraan je deelneemt – Je verwachtingen – Keuze overheid uit meerdere vormen (participatieladder)

• Slecht voor participatiebereidheid: – Achteraf denken dat het geen zin had/je zin niet krijgen.

Art. 150 Gemeentewet • Lid 1 De raad stelt een verordening met regels over: • wijze waarop ingezetenen/belanghebbenden • bij voorbereiding, uitvoering en evaluatie • van gemeentelijk beleid worden betrokken.

• Lid 2 Indien raad de betrokkenheid regelt in de vorm van inspraak: • dan afd. 3.4 Awb • tenzij verordening anders bepaalt.

• Lid 3 Verordening bevat voorwaarden waaronder ingezetenen en maatschappelijke partijen bepaalde taken kunnen uitvoeren

Verschil met inspraakverordening • Niet alleen bij voorbereiding gemeentelijk beleid, ook bij: – Agendering, – Totstandkoming, – Uitvoering – Beoordeling/evaluatie

• Overheden bepalen: – Hoe inwoners bij deze beleidsfasen worden betrokken.

• Rb Gelderland 4 juni 2024, ECLI: NL:RBGEL:2024: 3390, r.o. 8.1: – ‘Aan de slag met participatie’/voorbeeldverordening VNG en Stuurwiel volksvertegenwoordigers: handvatten over hun rol bij participatie IPLO: geen juridische status. Bedoeld ter inspiratie.

Ow = lex specialis • EK Invoeringswet: motie Nooren: – participatie = pijler Ow – duidelijkheid vooraf nodig van lokale overheid hoe + eisen – plicht tot participatiebeleid

• Toelichting Ob (Stb. 2018, 290, p. 134):

Hoeft geen draagvlak op te leveren!

– ‘Het in een vroegtijdig stadium – betrekken van – belanghebbenden (= burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheden) – bij het proces van de besluitvorming Maatwerk! – over een project of activiteit”. – Doel: relevante informatie voor goed besluit boven tafel = onderdeel onderzoeks- en motiveringsplicht

Vroegtijdig? • Samenleving meer verantwoordelijk: – ‘Bedrijven beïnvloeden fysieke leefomgeving negatief, maar kunnen dat ook positief doen.’ NvT Ob p. 131-140 – Mensen in gebied zijn ervaringsdeskundigen

• Hoe krijg je samenleving zover? Vroegtijdig = • (positief) proactief kunnen meedenken met idee • Ipv alleen reactief (negatief) mogen reageren op aanvraag of besluit via zienswijze, bezwaar en beroep.

T.b.v. bouwen aan gezamenlijke doelen, verbinding en vertrouwen

Andere pijler: beleidscyclus Art. 2.1 lid 1: - met het oog op de doelen van de wet, OMGEVINGSVERGUN NING BUITENPLANSE OMGEVINGSPLANACTIVITEIT (BOPA)

tenzij daarover specifieke regels (AMvB’s, provinciale verordening ) zijn gesteld

Beleid en participatie? • Beleid – Omgevingsvisie: gemeenteraad (verplicht)

• hoofdlijnen kwaliteit • hoofdlijnen voorgenomen ontwikkeling, gebruik, beheer, bescherming en behoud gemeente • hoofdzaken integrale beleid – Omgevingsprogramma’s: B&W(soms verplicht)

Art. 10.7 en 10.8 OB Vroegtijdige participatie volgens participatiebelei d en participatieverordening Besluit voorbereiden met afd. 3.4 Awb

• Beleidsuitwerking thema, gebied of combi participatieverordenin • Maatregelen g

Juridische besluiten en Vroegtijdige participatie? participatie/motiver

• Omgevingsplan: regels en volgens – evenwichtige toedeling functies aan locaties participatiebeleid (ETFAL) Art. 10.2 Ob – (beoordelings)regels activiteiten/vergunningen Kenningsgevingsplic – In ieder geval gezondheidsbescherming ht ht

•

•

Besluit voorbereiden met Art. 7 Or: afd. 3.4 Awb Omgevingsvergunningen Verantwoordelijkheid – Binnenplans aanvrager – Buitenplans (bopa): anticipatie op of (tenzij verplicht) en hoe: nieuwe ETFAL aanvraagvereiste = inhoud is onderdeel toetsing college Handhavingsbesluiten

Tbv motivering naar keuze B&W

Bevoegdheden raad?

Raad: Bindend advies?? Gevallen verplichte participatie??

Raad bepaalt door soort regeling taak college

ie at ip ic en rt a k Pa w be

Raad: Regels voor B&W of omgevingsdie nst

bopa College: inhoud Raad: politiek en geld Raad kan delegeren wijzigingen onderdelen omgevingsplan

Participatie praktisch gezien

s e d s g n ri gen a v Er

di n ku

Illustratie van: Gerwin Gabry, KuiperCompagno ns

Moet dit opleveren…

Illustratie van: Wilfried Jansen of Lorkeers

Maar: spanningsveld Volksvertegenwoordiging • Algemeen belang • Belangen afwegen • Standpunten overwinnen, kiezen en verbinden • Verandering rol voor en na verkiezing • Pijn verdelen • Participatie organiseren bij eigen bevoegdheden en controleren bij bevoegdheden college

Participatie • Eigen belangen • Belangen behartigen • Bereidheid tot standpunten overwinnen? • Kiezers • Pijn vermijden of dragen • Draagvlak willen

Constatering • Keuzes algemeen belang door overheid nodig. – = meer dan optelsom eigen belangen. – Schaarse fysieke leefomgeving = niet alles kan overal – Standpunten verschillen, keuze is moeilijk – Overheid moet ook werken aan vertrouwen en rechtsstaat.

• Participatie kan en hoeft niet altijd draagvlak opleveren – Overheid moet wel deugdelijk kunnen motiveren (Awb)

• = Vragen – Hoe wil gemeente met mensen omgaan? – Hoe krijg je mensen uit standpunten? (vaardigheid) – Hoe krijg je participatiebereidheid?

Praktijk beleidscyclus Veel juridisch e procedur es

OMGEVINGSVERGUN NING BUITENPLANSE OMGEVINGSPLANACTIVITEIT (BOPA)

TE ‘HOOG OVER’?! EIGENLIJK RUIMTELIJKE VISIES. VEEL, OMVANGRIJK, WOLLIG SECTORAAL BELEID ZONDER BELEIDSREGELS/ MAATREGELEN VEROUDERDE BESTEMMINGEN IN TIJDELIJK OMGEVINGSPLAN

….vanuit gebruikerspectief… Tijdelijk omgevingsplan Woonzorgvisie Erfgoedvisie

Visie Buitengebied Etc. etc. etc.

Strategisch vastgoedbeleid Kadernota Groen Beleidsvisie toerisme en recreatie Duurzaamheidsagenda Economische visie

Beleidskader huisvesting arbeidsmigranten

Omgevingsvisie 1.0

gebruik er

Kans Ow! Omgevingsplan + AMvB’s in DSO Liefst geen ‘buitenwette lijk beleid meer!

overheid

Omgevingsvis ie hele gemeente (beperkt aantal) thematische omgevingsprogram ma’s met maatregelen (beperkt aantal) integrale gebiedsprogramm a’s

Concreet maken met vroege participatie!!!

!! !

gebruiker

Keuze voor ‘beleidshuis’ bouwen Strategie (domein overschrijdend)

Omgevingsprogramma (‘s) voor een thema sectoraal/multi-sectoraal beleid Meestal: korte en middellange termijn

Omgevingsvisie:

beleidsregels

a. beschrijving hoofdlijnen kwaliteit fysieke leefomgeving, b. hoofdlijnen voorgenomen ontwikkeling, gebruik, beheer, bescherming en behoud gemeente c. hoofdzaken voor fysieke leefomgeving te voeren integralebeleid.

Omgevingsprogramma’s gebieden =

beleidsregels Operationeel beleid + Maatregelen: afspraken, overeenkomsten en andere ondersteunende instrumenten

Meestal: lange termijn (artikel 3.2Ow) beleidsregels

Beoordeling initiatieven Toezicht en handhaving Contacten met externen

Omzetten tijdelijk omgevingsplan naar nieuw omgevingsplan beleidsregels

Samenhang participatie Participat ie tbv eigen belangen en verbetere n activiteit

OMGEVINGSVERGUN NING BUITENPLANSE OMGEVINGSPLANACTIVITEIT (BOPA)

tbv tie ijke a ip enl c i m n/ ng t r a Pa eza oele bel g d en e m ge al

Het kan dus anders, mits… • Beleid op orde: – Sturende omgevingsvisie – Omschakeling naar gebiedsgericht beleid – Omgevingsprogramma’s gericht inzetten – Evalueren met mensen! – Er zichtbaar wat mee doen.

• Regels op orde: – Durven loslaten en flexibiliteit benutten (o.a. omgevingswaarden) – Gebiedsgerichte regelingen voor maatwerk

• Omgaan met initiatieven op orde: – Proces waarbij inbreng mensen zin heeft = verbindend ontwerpen.

De raad en participeren in de geest van de Omgevingswet

Stand van zaken en ambities Participatie is al ver gevorderd

WAAR STAAT JE GEMEENTE

Nog geen stappen gezet

Voorzichti g

AMBITIES

Vooruitstrevend

Over participatie -

Vorm geven aan lokaal samenspel: samen praten, denken, doen en/of bepalen

-

Zeggenschap geven als onderdeel van het democratisch proces

-

Voor betere (uitvoering van) plannen en beleid

-

Voor (begrip voor) zorgvuldige besluiten

-

Ruimte geven aan initiatief en ondersteunen initiatiefkracht

-

Altijd meer dan informeren want tweerichtingverkeer

-

Maatwerk

-

Anders dan inspraak open, creatief en actief -

Inspraak (bezwaar, beroep) blijft mogelijk

Vormen van participatie • Inwonersparticipatie – (uitvoering en evaluatie) beleid, projecten, plannen – Omgevingsvisie, - plan, - programma

• Overheidsparticipatie (inwonersinitiatief) – Maatschappelijk initiatief – Uitdaagrecht (nieuwe participatieverordening) • Inwoners nemen (deel van) uitvoering overheidstaak over

• Omgevingsdialoog – Bij vergunningaanvraag ruimtelijke ontwikkelingen

Participatie met een plan  Waarover (participatievraag waarbij) Afwegingskader, impact  Waarom ( = bedoeling/intentie) Intentie-matrix  Wie (deelnemers) Actorenanalyse  Hoe (werkvormen, instrumenten) Instrumentenmatrix  Wanneer Draaiboek  Waar ‘’  Budget en tijd ‘’  Plan openbaar maken  Verwachtingenmanagement  Achteraf controleerbaar met participatieverslag

Afwegingskader

Intentie-matrix

Rollen bij participatieplan (gemeente Venray)

Voorwaarden voor participatief werken • Participatiebeleid Ow/ Participatieverordening (Gw) – Beleidsregels, verplichtingen – Afspraken (behoorlijk participeren)

• Faciliteren van organisatie

Gemeenteraa d

• Richten • •

Kaders Commitment

– Training, tools, handleidingen, formats • Inrichten • Mogelijk maken – Participatie adviseur • Verrichten – Stimuleren • Controleren • Paragraaf in collegeadvies/raadsadvies • Onderdeel van projectA4

en evalueren

• Tijd, middelen en capaciteit voor implementatie en borging in werkwijze en mindset

Participatieplichten bij kerninstrumenten Omgevingswet • Kennisgevingsplicht (tijdigheid) – Bij omgevingsplan

• Motiveringsplicht – Bij omgevingsvisie, -programma en -plan

• Omgevingsdialoog • Aanvraagvereiste bij omgevingsvergunningaanvraag • Indieningsvereiste (verplicht) bij participatieplichtige bopa

Over de omgevingsdialoog

• Ophalen particuliere belangen in de omgeving • Voor een gemotiveerd, gewogen besluit van bevoegd gezag • Initiatiefnemer verantwoordelijk – Kan gemeente zijn, kan ook externe partij zijn

• Vormvrij • Brede definitie ‘belanghebbenden’ • Tijdig

Intentie omgevingsdialoog

Omgevings dialoog

Toetsen omgevingsdialoog • Op proces (inspanningsverplichting) – Meer dan informeren – Volledig, inclusief en zorgvuldig (o.a. betrekken omgeving) – Correct (verslaglegging, presenteren uitgangspunten) – Toetsing vergunningverlener / organisatie

• Op inhoud – Belangen, motieven, argumenten, etc voldoende voor een gemotiveerd, gewogen besluit – Afhankelijk van beleidsruimte – Toetsing door bevoegd gezag

• Participatie niet of onvoldoende? – Vergunningaanvraag niet in behandeling – Initiatiefnemer vragen opnieuw / aanvulling te participeren – Zelf zienswijzen ophalen – Zelf participatie organiseren

Ondersteuning omgevingsdialoog externe initiatiefnemer • Zelf het goede voorbeeld geven • Heldere kaders aan de voorkant • Handreiking (Ѵ Waalwijk) – impactscan

• Participatie advies / adviseur bij intaketafel • publieksgroepen, werkvormen, gespreksleider, etc

• Format participatieplan (participatieverordening) • Format participatieverslag (participatieverordening) • Aanwezigheid bij omgevingsdialoog • Checklist (ook intern) • Beleidsregels

Valkuilen • Participatie wordt een doel op zich • Draagvlak is het participatiedoel • Je wil met iedereen uit de hele omgeving in gesprek • Onduidelijke participatieopdracht / intentie • Geen richting in participatiebeleid • Als raad op de stoel van de inwoner gaan zitten • Participatie beoordelen op inhoud en niet op proces

Interactieve deel • Groep 1: participatie bij beleid (omgevingsvisie en omgevingsprogramma) - Wat kenmerkt deze participatie? - Wanneer is de participatie voldoende? - Wat is hier lastig bij? - Hoe voorkom je de valkuilen? - Hoe vertel je dat de inwoners?

Interactieve deel • Groep 2 participatie bij evenwichtige toedeling van functies aan locaties (omgevingsplan en omgevingsvergunning buitenplanse omgevingsplanactiviteit) - Wat kenmerkt deze participatie? - Wanneer is de participatie voldoende? - Wat is hier lastig bij? - Hoe voorkom je de valkuilen? - Hoe vertel je dat de inwoners?

Casus • Gebied: stationsgebied, rommelige kwaliteit • Bedoeling: omgevingskwaliteit verbeteren en andere functies en activiteiten toelaten. • Gewenste functies: grootschalige woningbouw met hoogbouw appartementen • Kerninstrument: gekozen door initiatiefnemers: omgevingsvergunning Bopa • Initiatiefnemers: samenwerking gemeente, Prorail en lokale projectontwikkelaar (PPS) • Bevoegdheid: college bevoegd gezag. Gemeenteraad geeft bindend advies • Onrust: – Hoogbouwcomplex van 14 verdiepingen levert angst en verzet bij omwonenden op. – Bewoners vragen gemeenteraad iets te doen tegen de slechte participatie van de projectontwikkelaar (deze weigert vanwege financiële haalbaarheid voorstel tot afschalen naar 8 verdiepingen)

• Complicatie: – Onduidelijk welke omgevingskwaliteit gewenst is – Raad heeft controlerende rol en raad is volksvertegenwoordiger: komt op voor de belangen van inwoners.

Vragen • Hoe moet de gemeenteraad reageren richting de inwoners? • Welke kaders hadden vooraf gesteld kunnen worden aan de ontwikkeling en aan de participatie? • Hoe verhoud je je als raadslid tot de dubbelrol volksvertegenwoordiger/algemeen belang behartiger? • Als je aanwezig bent bij de omgevingsdialoog van de projectontwikkelaar: wat is dan je rol als raadslid? • Moet je daarbij wel aanwezig zijn of is dat juist niet gewenst? • Ga je met omwonenden in gesprek? Ga je met de projectontwikkelaar en andere partijen in gesprek? Of is dat niet de bedoeling bij bindende advisering? • Welke rol wil de raad spelen bij het participatieplan? Geïnformeerd worden, afstemmen, vaststellen, controle achteraf uitvoering participatie of geen rol?

Samenvattend…participatie is: • Maatwerk: – Programma kan spanning bij Bopa wellicht wegnemen

• Politieke Keuze: – Hoe met mensen omgaan en welke rol krijgen zij? – Hoe ga je als raad hiermee om?

• Vaardigheid: – Verbindend onderhandelen, verbindend ontwerpen en sociaal contract sluiten.

• Leerproces – voor iedereen! Ook voor inwoners.

Goed idee, die OW…. Kader stellende en controlerende rol Beleidscyclus Ow organiseren Participatiebeleid Maak participatie zinvol = samen gezamenlijke doelen halen = bouwen aan vertrouwen + rechtsstaat Vertegenwoordigende rol Tip: koppel=participatie slim aan ‘beleidshuis’ = alledrie de rollen!

Bedenk: teleurgestelde inwoners kun je als raad ondersteunen door te onderzoeken of het college zijn inspanningsplicht heeft voldaan of dat de belangen achter de wensen simpelweg onvoldoende zwaarwegend zijn.