Bijlage bij inspreekbetoog Essay - De Loint tussen duin en Maas

Tussen duin en Maas – De Loint De komende jaren gaat in Waalwijk op heel wat plaatsen de schop in de grond. Straten worden geherstructureerd, de waterhuishouding wordt opnieuw ingericht en het winkelcentrum zal een metamorfose ondergaan. Daarnaast zal o.a. het hemelwater in diverse straten worden gescheiden van het vuile water. Bij het laatste komt de vraag op hoe men vroeger met water omging. Hoe werd eeuwenlang het overtollige water van afvalbronnen, uit de hemel en uit de grond, afgevoerd? Het plaatselijke stroompje, de Loint speelde hier een belangrijke rol in. De Loint (de ‘i’ in Loint is een tweede ‘o’, dus Loont, of op z’n Brabants Lunt) was van oorsprong een natuurlijke veenstroom die water uit de laaggelegen venen achter de hogere zandrug van de Langstraat naar het westen afvoerde. Dit watertje liep vanaf de 12e en 13e eeuw, de tijd dat Baardwijk (circa 1086), Waalwijk (circa 1200) en Besoijen (circa 1295) ontstonden, aan de zuidkant van de lintdorpen door de binnenpolders. Westelijk op het laagste punt waterde het via de Ratteval in het noorden af op de (oude) Maas. De Loint en haar slotenstelsel vormden vroeger de natuurlijke water-ontsluiting van de drie dorpen.

Kaart van Besoijen, Waalwijk en Baardwijk in 1865 (Kuyper atlas) – Aan de zuidkant de wetering de Loint, aan de noordzijde de Winterdijk

De Loint heeft in eerste instantie vooral gediend als opvang van grond- of kwelwater en werd later gekanaliseerd als onderdeel van de ontginningsfasen van de diverse polders. Overtollig water uit de Loint kon in die eerste jaren vrijelijk zijn weg naar de Maas vinden door de vele noord-zuid gerichte sloten. Tijdens de Sint-Elisabethsvloed van 1421 zijn veel dorpen in de Zuid-Hollandsche Waard overstroomd, en sommige dorpen zelfs verdwenen. Tot de weggevaagde gebieden hoorden ook de noordelijke polders van Besoijen, Waalwijk en Baardwijk. Na het opmaken van de schade in het overstroomde land, werd begonnen met het opwerpen van een dijk: de Winterdijk. Deze werd rond 1460 aangelegd, doorsneed het landschap in oost-west richting en moest een dergelijke watersnood in de toekomst voorkomen. Voor Waalwijk en omgeving betekende de aanleg van de Winterdijk dat de directe noordelijke afvoer van overtollig grondwater en afvalwater werd afgesloten. Na aanleg behielden de binnenpolders via een zevental heulen (i.e. afsluitbare sluisjes) nog hun afwatering naar de buitenpolders. Ook ten westen van Besoijen werd een duiker met afsluiter door de dijk naar de Rattevalloop gelegd. Een andere belangrijke noordelijke afvoer liep naar de Waalwijkse haven. Hoe meer bewoning er in de drie afzonderlijke dorpen ontstond, des te vaker werd de Loint gebruikt als perceelafscheiding.

Als er door een bewoner van de Grotestraat een stuk grond werd bijgekocht, werd de perceelafscheiding naar achteren verlegd. Hierdoor is de exacte ligging van de oude oorspronkelijke Loint niet eenduidig aan te geven. Die ligging was afhankelijk van de tijdsperiode die onderzocht wordt. Deze perceelafscheiding verklaart gedeeltelijk het hoekige verloop van het watertje. Essay - De Loint tussen duin en Maas

-1-

4 maart 2024

Tussen duin en Maas – De Loint Aan de Loint waren in de 19e eeuw diverse (50) leerlooierijen gelegen die het heldere water gebruikten voor het ontkalken van de huiden. Zo wordt het watertje in 1874 in een landelijke krant zelfs aangeprezen voor de vestiging van leerlooierijen omdat tweemaal daags vers water via de Waalwijkse haven instroomde. Het verschil in eb en vloed op de Maas werd zo gebruikt om vanuit de haven de Loint door te spoelen naar de heulen (spuisluisjes) in de Winterdijk. Het stroompje werd gedurende de jaren steeds meer ingezet voor het afvoeren van allerlei soorten afvalwater. Aan de open rioolfunctie werd begin 20e eeuw de met chemische looistoffen vervuilde afvoer van de looierijen en de gasfabriek toegevoegd. Daarnaast bleef de hoofdfunctie: afvoerstroom van regenwater en heiwater via aanvoertakken vanuit het zuiden (parallel aan de stegen).

Het verloop van de Loint

In het verre verleden ontsprong de Loint bij het gehucht Bloemendael. Dit lag iets ten zuiden van wat nu het fietspad naast de Drunenseweg is, ter hoogte van de gemeentegrens tussen Drunen en Waalwijk. De zeven tot acht boerderijen die zich bij deze oorsprong hadden gevestigd zijn echter verdwenen bij de aanleg van de Baardwijksche Overlaat in 1766. Ten westen van de kanaaldijk (Liniedijk) ligt nog steeds een stukje Loint, deze loopt tot aan de Hoefsteeg. Vroeger vervolgde het watertje zich in zuidelijke richting om dan weer naar het westen om de oude hoeve „De Hoef” te lopen, die leek op een soort versterkt of verdedigd huis en was een plaats van betekenis. Aan het begin van het Hoogeinde (het verlengde van de Hoefsteeg) was er een afwatering naar het noorden, de „Hoogeindsche Heul”, vernoemt naar de spuisluis (heul) in de Winterdijk. De duiker hiervan is nog steeds actief en zichtbaar aanwezig. De Loint vervolgde haar loop naar het westen, achter de kerktuin (nu Clemensstaete) door. De „Laageindsche Heul” bevond zich bij de Blanke Wiel (Laageinde), ook een aftakking zuidwaarts. In het dorp Waalwijk volgde de Loint richting het Hoekeinde een grillige loop. Hier vonden we de leerlooierij van Charles Hoffmans (nu Diederikhof). Ook liep hier de naar het noorden stromende „Putsteeglozing”. Vanaf dit punt vestigden zich steeds meer Iederfabrieken aan de wetering.

Richting Waalwijk centrum lag nog een heul, de „Kloosterheul” of „Pastoorsheul”, ongeveer tegenover de kerk, naast het oude postkantoor. Een zuidelijke aftakking omspoelde eens de plaats waar vroeger het Klooster „Nazareth” uit 1470 was gelegen. Nu is dat de Kloosterwerf met de oude brouwerij (nu restaurant „Bistro Jan”). Nadat later het kerkhof van Sint-Jan-de-doper is aangelegd,

Essay - De Loint tussen duin en Maas

-2-

4 maart 2024

Tussen duin en Maas – De Loint werd de loop van de Loint zo verlegd dat zij de perceelafscheiding werd van het kerkhof. Hier werd zij de „Singel” genoemd. Vanaf het kerkhof ging haar loop via de gasfabriek (nu Unnaplein) verder. Tijdens de herbouw van de directeurswoning van de gasfabriek (nu Kruidvat) was zichtbaar dat het inmiddels open riool daar al was overkluisd (overkapt). In de buurt van de openbare school (nu modehuis Van Dijk) ging ze verder (via het paadje naast Etos) en maakte een bocht richting Sint-Petrusschool. De Loint vormde daarbij altijd de achtergrens van de eigendommen van de bewoners aan de zuidzijde van de Grotestraat. In Besoijen steekt de Loint ter hoogte van de vroegere kousenfabriek (nu Frederik Hendrikhof) het oude Kerkpad (nu Kerkstraat) over. Hier ging eveneens een tak naar het noorden voor afwatering van de bewoningskern rondom de oude havenkerk van Besoijen. Ook was er weer een wateraanvoer van het zuiden langs het Kerkpad. Even verder maakt de Loint een bocht om de noordzijde van het oude kasteel van de Heer Van Besoijen, vervolgde ook de westelijke begrenzing van het kasteel en stak de Besoyensestraat over waar ze wat verder weer een lozing had naar de polder aan de Kleisteeg.

Vervolgens stroomt zij (ook nu nog) door de „Meerdijksche Driessen” en buigt na de wielen van het Westeinde naar het noorden de polder in om via de „Rattevallozing” het Oude Maasje te bereiken. Hier vloeit uiteindelijk al het water uit haar stroomgebied af. Ten zuiden en westen van Besoijen is de Loint nog deels in haar oude loop zichtbaar (zie foto).

Conclusie Het is dus wel de moeite waard aandacht aan deze oude waterloop te besteden. Zij heeft inderdaad een grote rol gespeeld in de loop van de geschiedenis in Waalwijk, in de strijd met het water en in de economische structuur van de Langstraat.

Essay - De Loint tussen duin en Maas

-3-

4 maart 2024

Tussen duin en Maas – De Loint Het terugbrengen van de Loint in het stadshart van Waalwijk Het zou prachtig zijn als bij de herontwikkeling van de Els het natuurlijke veenstroompje uit de Middeleeuwen en de hoekige waterloop uit de latere eeuwen zichtbaar zouden kunnen worden gemaakt. Nu de Els volledig opnieuw wordt ingericht, zijn er mogelijkheden om er water terug laten komen. Als we iets willen met de Loint op het terrein van de Els, moeten we dit goed doen. Het is nodig dit breed en integraal te onderbouwen. Het is niet noodzakelijk dat een extra accent komt te liggen op de precieze locatie van het stroompje. Het zou passend zijn indien er een tracé mogelijk is dat net zo hoekig was zoals de Loint vroeger stroomde. We zetten de redenen die hiervoor pleiten voor u op een rij.

Cultuurhistorie

De Loint heeft een grote cultuurhistorische waarde. Het waterloopje heeft een belangrijke rol vervuld in de schoen- en leerindustrie die vanaf 1850 tot bloei kwam. Er vestigden zich in de hoogtijdagen van de schoenindustrie, begin 20e eeuw, veel looierijen van buiten Waalwijk dicht in de buurt van de Loint. Na de industrialisatie werd het looien versneld van een jaar (van huid naar leer) tot enkele dagen, door een chemisch looiproces. Daardoor veranderde de Loint van lust naar last. De zwaar verontreinigde stroom werd daarom op steeds meer plaatsen overkluisd en verdween uit het stadsbeeld en uit het collectieve geheugen van de stad. Zonder de Loint zou de historie van Waalwijk anders zijn geweest, daarom willen wij graag het verhaal ervan en het belang voor Waalwijk met trots doorvertellen aan onze (klein)kinderen en aan de bezoekers en bewoners van Waalwijk met een op één of andere wijze zichtbare waterloop in het centrum.

Secundaire effecten Hydrologie Waterberging is erg belangrijk in deze tijden van verdroging en wisselend aanbod van water. Daarbij kan een nieuwe Loint een rol spelen. Het stroompje kan water bergen in een gebied waar je er niet te veel van wil hebben of vasthouden in tijden van droogte. Hittestress Water in een stedelijke omgeving geeft een verlagende werking op de temperatuur van het bebouwde en bestrate deel van een stad. Zeker geldt dit voor het stadshart van Waalwijk dat in de loop van de laatste decennia sterk versteend is. Groen en natuur Door een groene geleiding te kiezen voor het doorstroomprofiel en de oever, breng je automatisch ruimte en groen in de stad. Dit biedt kansen voor planten en dieren en is landschappelijk erg aantrekkelijk.

Essay - De Loint tussen duin en Maas

-4-

4 maart 2024

Tussen duin en Maas – De Loint Belevingswaarde Ontegenzeggelijk levert een groene oase een mooier beeld op in een versteend stadshart. Met bankjes, zichtassen en open delen wordt dit alleen maar mooier. Bovendien trekt water! Zie hoe kinderen en hun ouders genieten van de fonteintjes op het Raadhuisplein. Bodemsanering Ongetwijfeld zal men de oude Loint met zijsloten aantreffen in de bodem van het plangebied. Dat betekent vrijwel zeker enkele gevallen van sanering van de oude waterloop. Als er dan toch moet worden gegraven laat dan de oude geul op een of andere wijze terugkomen en vul deze in met een moderne schone variant.

Voorbeelden Er zijn verschillende steden die een kans grijpen om een oude waterloop een nieuw leven te geven in een modern stadscentrum. Denk aan ’s-Hertogenbosch, Breda maar ook Geldrop, Sint-Oedenrode, Boxtel en Sint-Michielsgestel. Het beste voorbeeld is Utrecht met het herstel van haar stadssingels. Het hoeft daarbij niet in alle gevallen een open waterloop te worden. In Nijmegen, in de Stikke Hezelstraat, ligt bijvoorbeeld stromend water in een gootje (zie foto). „Hé, het watergootje in de Stikke Hezelstraat stroomt weer!” Het stroompje is een eyecatcher voor winkelend publiek en kinderen zijn vaak niet bij het stroompje weg te slaan.

Samenvattend Laten we proberen dit ook in Waalwijk vorm te geven. Een indicatie van de loop door slechts een blauwe lijn is onzes inziens een minimale variant van ons streven. Het wordt interessanter met bijvoorbeeld blauw bewegend LED-licht, geaccentueerde in verdiept liggende tegels. Er zijn legio mogelijkheden om met het idee aan de slag te gaan. Hopelijk kiest u op de een of andere wijze voor een creatieve manier om het verhaal van de Loint in Waalwijk te vertellen.

Kansen buiten het stadshart Er doen zich de komende tijd meerdere kansen voor om een herinnering aan de Loint terug te brengen. De bodem gaat open in o.a. de Baardwijksestraat, Clemensstaete (kerktuin), Torenstraat 6 (Hoogeindsche Heul), Mr. van Coothstraat 6 en wellicht nog elders (bijv. Gedempte Haven en ETZ-terrein). In een ander opzicht zou ook de muur rondom het Sint-Janskerkhof gedeeltelijk door de Loint, als afscheiding, vervangen kunnen worden. Voor verdere ideeën houden we ons warm aanbevolen. Ad van Heesbeen, Piet de Jongh en René Klerx Noot: Wij willen benadrukken dat wij trots zijn op Waalwijk, en graag een positieve bijdrage aan de stad willen leveren, en zeker niet de intentie hebben om welk project dan ook te vertragen. Essay - De Loint tussen duin en Maas

-5-

4 maart 2024

Tussen duin en Maas – De Loint Het gehele traject van de Loint. De Hoefsteeg is aan de bovenkant te zien. Aan de onderkant is de haven en de Kerkstraat zichtbaar.

Essay - De Loint tussen duin en Maas

-6-

4 maart 2024