Bijlage 3 Discussienotitie Strategische visie Ww

Discussienotitie

Strategische visie Waalwijk Jeroen Niemans, Liz van Blitterswijk & Maud Heijs

6 mei 2024

1. Inleiding In de gemeente Waalwijk worden bergen met werk verzet. In de kernen, op het industriegebied, op vele plekken in de stad Waalwijk én in het stadhuis. Overal wordt gewerkt aan de toekomst. De Waalwijkse mentaliteit van aanpakken is hier overal zichtbaar. Waalwijk is op veel vlakken een succesverhaal, maar er zijn ook andere verhalen te vertellen. Over kwetsbaarheid, over langs elkaar heen leven, over onvoldoende profiteren van elkaars succes. Wat is nu eigenlijk het verhaal van de gemeente Waalwijk, nu en richting de toekomst? Kunnen we een verhaal neerzetten vanuit de wilskracht, dat gaat over hetgeen de gemeente wíl zijn? Dat antwoord geeft op de vragen “Waar staan we voor?” en “Waar gaan we voor?”. En dat handvatten biedt om dat verhaal te versterken. Als we dat verhaal weten te vangen, kunnen we het benutten om keuzes te kunnen maken. Het verhaal moet herkenbaar zijn, bij voorkeur onderscheidend, intern en extern gericht, inspirerend, verbindend, uitnodigend, richtinggevend, de basis bieden voor een sterk merk, hoofd en hart verbinden, breed gedragen zijn en vooral consistent zijn. Daar zoeken we naar en dat is nogal wat. Dat doen we ook niet in een keer, dat doen we in een aantal stappen. We werken toe naar ‘Het verhaal van Waalwijk’. Dit verhaal moet een kapstok worden; een fundament waarin de lange lijnen voor de toekomst van Waalwijk zijn geschetst.

Een strategische visie waar keuzes die gemaakt moeten worden voor de toekomst van Waalwijk aan kunnen worden opgehangen. Een nieuwe strategische visie voor Waalwijk De gemeenteraad heeft de opdracht gegeven om een nieuwe strategische visie te ontwikkelen voor de gemeente Waalwijk. Dat is in een tijd waarin de lokale overheid zich te verhouden tot heeft veelheid aan opgaves extra belangrijk. Het belang van richting en focus neemt toe. De strategische visie moet helpen bij het maken van gerichte en goed onderbouwde keuzes. Kortom: Waalwijk zoekt naar een sturend narratief. Immers, zoals jullie gemeente opschrijft in het coalitieakkoord: we kunnen niet alles oplossen. Een strategische visie moet de gemeente Waalwijk helpen om gerichter, efficiënter en beter te kiezen. Want met de keuzes die we nu wel of juist niet maken, geven we richting aan de toekomst van Waalwijk. Doel is niet alleen een verhaal neer te zetten, maar de strategische visie ook te benutten voor het versterken van het strategisch, samenwerkend en netwerkend vermogen van de gemeentelijke organisatie. De eerste stap: de discussienotitie Deze notitie is het resultaat van onze zoektocht naar bouwstenen die Waalwijk tot Waalwijk maken.

Dit hebben we gedaan op basis van het verzamelen en analyseren bestaand beleid, relevante trends en ontwikkelingen en gesprekken met Waalwijkse collega’s en een aantal sleutelfiguren in het Waalwijkse netwerk. We doken in de sterktes, zwaktes, kansen en risico’s voor de gemeente Waalwijk. Deze analyse en verdiepende gesprekken leidden tot een aantal bepalende vraagstukken – punten van discussie -, waarover de gemeente Waalwijk richting de toekomst bepalende keuzes in kan maken. Deze notitie is een beknopte beschrijving van deze analyse, maar dient voornamelijk als onderlegger voor het ‘goede’ gesprek over Waalwijk nu en in de toekomst. Waarover heeft de gemeente Waalwijk belangrijke strategische keuzes te maken, en waarom? En welke denkrichting zou daarvoor mogelijk zijn? De discussienotitie dient dan ook – de naam zegt het al – om met elkaar te onderzoeken welke antwoorden hierop mogelijk zijn. Hoe verder? Deze discussienotitie is een eerste stap op weg naar de strategische visie en is het startpunt voor het gesprek met een bredere groep Waalwijkers, de politiek, ambtenaren en experts. Het doel van dit stuk is om het gesprek aan te gaan. Het is geen beslisstuk, maar moet prikkelen om te komen tot het juiste gesprek en het maken van strategische keuzes. Aan te scherpen waar nodig en bij te sturen waar wenselijk.

De reacties op dit stuk dienen als belangrijke input op het ontwikkelen de strategische visie. Naar verwachting kan eind 2024 de gemeenteraad de strategische visie van Waalwijk vaststellen.

Op weg naar een strategie voor Waalwijk In onze ogen bestaat een uitvoerbare, wendbare en breed gedragen strategie uit een aantal elementen. We vinden het belangrijk dit eerst toe te lichten, omdat het houvast geeft tijdens het lezen van de discussienotitie. Dit is het fundament van de wijze waarop wij samen aan de slag zijn, om te komen tot een nieuwe strategische visie van Waalwijk. Het eerste element is wat wij aspiratie noemen. Het is gebruikelijk om visie en de daarop volgende strategie te funderen op ambitie. Aspiratie gaat een stap verder. Ambitie is geredeneerd vanuit hetgeen dat wenselijk is. Aspiratie is geredeneerd vanuit de wilskracht. Ambitie is: ‘Wij willen meer groen in de gemeente’. Aspiratie is: ‘We willen een gemeente zijn waar mensen gezond 100 jaar worden, meer groen moet daaraan bijdragen’. Het formuleren van de Waalwijkse aspiraties – de zaken waar energie én wilskracht op zit -, bieden de kapstok voor de strategische keuzes. Deze aspiraties moeten dus breed worden herkend en gedragen. In deze discussienotitie bespreken we een aantal denkrichtingen, waarin mogelijke Waalwijkse aspiraties worden uitgediept.

Als de aspiraties in beeld zijn, is het zaak om strategische keuzes te maken: wat is ervoor nodig om deze aspiraties te realiseren? Deze keuzes worden ondersteund door strategische logica: een aantal goed onderbouwde aannames over keuzes die moeten bijdragen aan de aspiratie. Een Waalwijks voorbeeld: de gemeente Waalwijk kiest ervoor om in te zetten op een OV-schaalsprong. De strategische logica hierachter is dat het versterken van het OV ertoe leidt dat ook Waalwijk in de toekomst goed bereikbaar is en daarmee aantrekkelijk blijft om te wonen en werken. Als in de toekomst blijkt dat deze strategische logica onvoldoende resultaat oplevert, is het zaak om bij te sturen. De denkrichtingen die besproken worden in deze discussienotitie worden ondersteund door strategische logica. We werken, in onze woorden, toe naar een wendbare strategie-executie, gericht op de uitvoering van de strategie, momenten van evaluatie en reflectie om bij te sturen waar nodig. Uiteindelijk moet dit ‘verhaal van Waalwijk’ worden vertaald naar een realisatiestrategie en de borging van de strategische visie – en het gebruik hiervan - in de bredere organisatie. Dat komt in deze discussienotitie nog niet concreet aan de orde, maar we kijken wel met deze bril naar de strategische keuzes en denkrichtingen. De keuzes die we nu maken, zijn gebaseerd op wat we nu weten en willen.

Een wendbare strategieexecutie biedt ruimte om op basis van voortschrijdend inzicht van gedachte én keuzes te veranderen.

2. Het DNA van Waalwijk Het verhaal van Waalwijk begint bij de vraag: wat is Waalwijk voor gemeente? Wie zijn de Waalwijkers en waar staan zij voor? We voerden een brede analyse uit, op basis van stukken en gesprekken. Hier kwamen een aantal kenmerken regelmatig terug, die voor ons kenmerkend zijn voor de gemeente Waalwijk en de inwoners van Waspik, Sprang-Capelle en Waalwijk. Hard werken en handen uit de mouwen mentaliteit Wat vrijwel door iedereen als eerste wordt genoemd als het gaat over het DNA van Waalwijk, is dat Waalwijkers hard werken en houden van aanpakken. Ze zien zichzelf ook wel als het “Rotterdam van het Zuiden”. De hoge arbeidsparticipatie en de structureel lage werkloosheid ondersteunen dit beeld. Ook binnen de gemeente wordt dit beeld gedeeld en geeft men regelmatig aan “eerst te doen, dan te denken”. Dit sluit ook aan op het stukje pioniersstad uit Waalwijks leus ‘ondernemende pioniersstad’. Pionieren betekent naar eigen zeggen dat Waalwijk haar weg vindt door te experimenteren en al doende te leren. Gericht op ondernemen en arbeid; economisch succesvol Binnen Waalwijk heerst een grote focus op het ondernemen en arbeid. Er is de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in het aantrekken van bedrijven, om zo economisch te blijven groeien. Deze groei heeft afgelopen jaren doorgezet, met als gevolg dat Waalwijk al een tijd economisch succesvol is.

Zowel grote, als mkb, als kleine bedrijven vestigden zich in en om Waalwijk.

Gemeenschap(sgevoel) centraal Een derde kenmerk van Waalwijk is dat het gemeenschapsgevoel centraal staat. Men ervaart nabijheid en korte lijnen als belangrijk; Waalwijk is een dorpse stad. Dit zien we terug in de sterke netwerken en het rijke verenigingsleven binnen Waalwijk. Tegelijkertijd zien we ook dat deze netwerken en verenigingen onderling niet sterk met elkaar verbonden zijn, waardoor de sociale cohesie van de gemeente als geheel onder druk staat. Sociaal economisch kwetsbaar Hoewel Waalwijk economisch succesvol is, bestaat er een flink aantal kwetsbaren in Waalwijk. Wie deze kwetsbaren precies zijn en hoe kwetsbaar ze zijn, is niet geheel duidelijk. In de Brede Welvaartsscore Waalwijk (2023) zien we dat de armoede in Waalwijk hoger ligt dan gemiddeld in Nederland en dat de beroepsbevolking lager opgeleid is. Opvallend is overigens dat de gezondheid en het welzijn wél hoger is dan in gemiddeld Nederland. Een mogelijke verklaring hiervoor is de hoge arbeidsparticipatie. Dit zou betekenen dat Waalwijk een grote groep werkenden die sociaal economisch kwetsbaar zijn. Typische Brabantse middelgrote stad​ Waalwijk is een typische Brabantse middelgrote stad. Samen met vergelijkbare middelgrote steden werkt Waalwijk samen in het M7 verband. Deze steden delen een aantal kenmerken. Zo hangt er een dorpse ons-kent-ons sfeer en er is een sterk verenigingsleven.

Tegelijk ervaart Waalwijk ook de lasten van groeiende (stedelijke) multiproblematiek, maar heeft ze niet de beschikking over de structurele middelen en veelheid aan voorzieningen om hier zelfstandig op in te spelen. Waalwijk werkt daarom samen met regionaal opererende partijen, die veelal een thuisbasis hebben in de regiosteden. Een ander voorbeeld dat geldt voor veel Brabantse middelgrote steden is dat ze economisch succesvol zijn, maar tegelijkertijd moeilijk bereikbaar met het OV. Ook dit geldt voor Waalwijk; Waalwijk is alleen per bus te bereiken. Een laatste overeenkomst met andere Brabantse middelgrote steden is dat Waalwijk zoekende is naar haar positie in stedelijke netwerken. Grensstad tussen regio’s Deze zoekende beweging valt te verklaren vanuit Waalwijks ligging. Waalwijk is een grensstad; tussen Stedelijke Regio's 's Hertogenbosch en Breda - Tilburg, in de Langstraat, Hart van Brabant en Noordoost Brabant. Dit brengt voordelen mee, want daardoor is ze een handelsknooppunt en heeft ze een strategische ligging. Tegelijkertijd zien we dat Waalwijk nog niet altijd scherp heeft bij welke regio zij hoort en hoe zij het beste gebruik kan maken van de mogelijkheden die samenwerkingsverbanden met zich meebrengen.

3. Trends en ontwikkelingen Om te komen tot gedegen strategische keuzes, brengen we de belangrijkste landelijke, regionale en lokale trends en ontwikkelingen in kaart. Hiervoor staat Waalwijk aan de lat komende jaren. De keuzes in de strategische visie moeten bijdragen aan de koers die Waalwijk wil inzetten ten aanzien van deze ontwikkelingen. Groeiende aandacht voor brede welvaart en maatschappelijk ondernemen We zien landelijk een toenemende aandacht voor brede welvaart en maatschappelijk ondernemen, vanuit de constatering dat de focus op alleen materiële welvaart niet voldoet. Wat precies onder brede welvaart wordt verstaan, verschilt binnen het land. Brede welvaart gaat in essentie over het welzijn van mensen, het omvat alles wat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het om zaken als gezondheid, onderwijs, leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid (Planbureau voor de Leefomgeving, 2024). Redeneren vanuit het concept van brede welvaart vraagt om het redeneren vanuit de inwoner. Dat sluit aan op het concept van maatschappelijk ondernemen: hoe draag je als onderneming bij aan de maatschappij? Welke impact zorgt voor een groter welzijn voor de maatschappij, en niet alleen voor de eigen organisatie?

Vertrouwen in publieke instituties onder druk We zien een dalende trend in het vertrouwen van burgers in de politiek, de overheid, kennisinstellingen en de semi-publieke sector. Burgers twijfelen aan het vermogen van politici en bestuurders om de grote problemen van het moment aan te pakken. Bij een deel van deze groep is het gebrek aan vertrouwen inmiddels veranderd in een structureel wantrouwen. Deze burgers haken af of gaan zich actief verzetten tegen de overheid. Onderzoek laat zien dat deze groep de afgelopen jaren is gegroeid (Atlas Afgehaakt Nederland, 2021). Het maakt deze groep moeilijker bereikbaar, wat met name problematisch is wanneer zij baat zouden hebben bij ondersteuning vanuit de overheid. Groeiende noodzaak voor integraal werken Maatschappelijke opgaven worden steeds complexer. Dit vraagt van overheden om meer integraal te werken: intern tussen verschillende domeinen, extern met andere organisaties. We zien een groeiende verbinding van sociaal en ruimtelijk beleid. Een voorbeeld hiervan is het programma leefbaarheid en veiligheid, waarin met een gebiedsgerichte aanpak sociale en ruimtelijke interventies worden gecombineerd, met als doel om gebieden waar de leefbaarheid en veiligheid onder druk staat verder te brengen. Naast de verbinding tussen verschillende domeinen, zien we ook een toename in de samenwerking van overheden met partners.

Overheden hebben het bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld en inwoners nodig om opgaven te kunnen realiseren. Dit resulteert in een toename van netwerksamenwerkingen, waarin deze partijen gezamenlijk werken aan een opgave. Financiële druk op gemeenten door ‘Ravijnjaar’ Gemeenten, de VNG en enkele politieke partijen vrezen voor een financiële ramp voor gemeenten in 2026, door velen het 'ravijnjaar' genoemd. In dat jaar zitten gemeenten namelijk tussen het oude financiële systeem, dat in 2025 afloopt, en het nieuwe systeem, dat per 2027 van kracht wordt. Consequentie van deze omslag is dat gemeenten hierdoor gezamenlijk zo’n € 3 miljard minder uit het gemeentefonds krijgen, zonder dat er taken (lijken te) verdwijnen. Dit zorgt ervoor dat de financiële druk op gemeenten enorm toeneemt. Meer aandacht voor de regio Als we kijken naar Tweede Kamerverkiezingen in 2023, zien we dat ‘de regio’ een veelgenoemd thema is. Veel politieke partijen schetsen het beeld dat de regio in de afgelopen jaren is achtergesteld en in de komende periode meer aandacht en tijd verdient. Thema’s als betere bereikbaarheid, een eerlijke verdeling van politiecapaciteit of een regionaal kiesstelsel kwamen langs. Deze ontwikkeling biedt kansen voor Waalwijk, als onderdeel van de regio.

Flinke Brabantse verstedelijkingsopgave Met de vaststelling van het Ontwikkelperspectief Stedelijk Brabant Brabant 2040 staat Brabant aan de lat voor een duurzame verstedelijkingsopgave. Dit betekent voor de gemeente Waalwijk onder andere een groei van het aantal woningen en verdichting van de bebouwde omgeving. Voor de gemeente Waalwijk hangt de Brabantse verstedelijkingsopgave sterk samen met een mobiteitssprong van auto naar meer OV en deelmobiliteit. Dit om de Brabantse en Waalwijkse bereikbaarheid vast te houden en te verstevigen, om zo de transitie van auto naar meer fiets en OV te kunnen maken en de verstedelijkingsopgave te kunnen realiseren. Rijk pakt meer regie op de ruimte Met de terugkeer van het ministerie van VROM gaf het Rijk een duidelijk signaal af: de regie op de ruimte wordt gecentraliseerd. De contourennotitie Nota Ruimte in 2023 gaf daartoe een eerste aanzet. Ook in de woningbouwafspraken tussen provincies en het Rijk werd de wens tot regie zichtbaar. Dat betekent voor provincies en gemeentes minder invloed op de inrichting van ruimtelijke ordening en volkshuisvesting. Daarnaast vraagt het om een versteviging van de samenwerking tussen Rijk, provincies en gemeenten om de Rijksambities waar te maken.

Kortom, Waalwijk heeft nu meer rekening te houden met de wensen van het Rijk, de provincie én regiogemeenten als het gaat om haar keuzes in de ruimtelijke opgaven, zoals klimaatadaptatie, de energietransitie of de woningvoorraad.

Stapeling van ambities: steeds meer kiezen Een inmiddels platgetreden, maar niet minder relevante trend is de stapeling van ambities waar lokale overheden mee te maken hebben. De veelheid aan thema’s neemt op alle domeinen toe, en ook de ambities van Rijk, Provincie en lokale bestuurders blijven onverminderd hoog. Lokale overheden hebben - vaak in tegenstelling tot Rijk en Provincie - te maken met de realisatie van deze ambities in de praktijk. Vaker dan eens wordt dan duidelijk dat niet alles mogelijk is. De lokale overheid moet vaker dan voorheen kiezen tussen wat wel en wat niet kan. Simpelweg omdat mensen, middelen en ruimte niet altijd toelaten om alle ambities waar te maken. Kansen en risico's rondom de digitale transformatie De ontwikkelingen rondom digitalisering, data en AI gaan hard. Dit brengt zowel kansen als risico's met zich mee. Zo biedt het kansen om uitvoeringskracht te vergroten en met betere oplossingen te komen voor maatschappelijke vraagstukken. Tegelijkertijd vraagt deze ontwikkeling om sterk digitaal leiderschap, oog voor ethische overwegingen en andere vaardigheden van medewerkers. Toenemende sociaal-economische verschillen We zien een toenemende kloof tussen mensen in Nederland die zichzelf goed redden en de groep mensen die steeds minder goed kan meekomen in onze maatschappij.

We zien dat problematiek rondom financiën, gezondheid en veiligheid zich bij deze groep vaak opstapelt, waardoor de kloof met de midden- en hoogste klassen steeds groter wordt. Demografische verschuivingen We zien in Waalwijk relevante demografische verschuivingen. De vergrijzing in Waalwijk is hoog en neemt zoals in de rest van Nederland de komende decennia toe. Ook zien we een toename van eenpersoonshuishoudens. Daarnaast zien we in Waalwijk een toenemend aantal arbeidsmigranten, waarvan een tevens groeiend deel zich langduriger vestigt. Deze trend lijkt voorlopig door te zetten. Ook zien we in Waalwijk een forse groep jonge mensen vertrekken om te studeren. Tegelijk zien we dat er zich in Waalwijk meer mensen tussen de 25-45 jaar vestigen dan er vertrekken. Echter is het profiel van deze groep vestigers onduidelijk en weten we niet of en welk deel van deze groep bestaat uit terugkeerders. We weten wel dat dit gaat om binnenlandse migratie. Druk op zorg en voorzieningen De demografische verschuivingen zorgen voor een toenemend beroep op het bestaande zorgaanbod en de voorzieningen in Waalwijk. Zo leidt het groeiend aantal arbeidsmigranten tot een druk op scholen en huisartsen, doordat deze groep hun gezin vaak meeneemt. Daar komt bij dat inwoners zorg beter weten te vinden en eerder een hulpvraag durven te stellen.

Tegelijk verwacht men in Waalwijk een flinke groep zorgmijders, die vooral bestaat uit armere gepensioneerden en kwetsbare werkenden met een laag inkomen. Wanneer het lukt om deze groep in de toekomst beter te bereiken, draagt ook dit bij aan een toenemende vraag naar voorzieningen en zorg. Dit alles zorgt ervoor dat het zorgaanbod en de voorzieningen in Waalwijk onder druk staan. De vraag is in hoeverre dit in de toekomst houdbaar is. Wens tot meer balans tussen werk- en woonstad Waalwijk heeft de ambitie om meer balans aan te brengen tussen de werkstad en de woon- en verblijfstad. De gemeente Waalwijk zet hier op dit moment al op verschillende manieren op in. Zo wordt het Waalwijkse centrum versterkt en is de gemeente in gesprek met het Rijk en de Provincie over een Waalwijkse OV-sprong. Dit alles moet de aantrekkelijkheid van Waalwijk als verblijfsstad vergroten. Waalwijk als logistieke hub onder druk De Waalwijkse economie leunt voor een groot deel op haar positie als logistieke hub. Dat betekent dat deze sector ook voor veel werkgelegenheid zorgt in en om Waalwijk. Met de komst van automatisering en robotisering, staat een deel van deze werkgelegenheid in Waalwijk onder druk.

4. Drie profielen van Waalwijk Op basis van de analyse zien we drie profielen voor de gemeente Waalwijk. Waar ieder profiel op zichzelf op meerdere gemeenten zou kunnen slaan, maakt de combinatie van de drie profielen Waalwijk uniek. 1. Waalwijk: een hardwerkende gemeente In de stukken die we lazen stak er één profiel met kop en schouder bovenuit: de Waalwijker als harde werker. Waalwijk heeft zich in de afgelopen decennia ontwikkeld van leerlooijerstad tot bruisend logistiek knooppunt. Dit brengt veel werkgelegenheid met zich mee, zowel voor Waalwijk als de dorpen om Waalwijk heen. De werkloosheid in Waalwijk is dan ook laag, wat de identiteit van Waalwijkers als harde werkers bevestigt. Waalwijk is trots op deze identiteit van hard werken, pragmatisme en realisme. Dit zien we ook terug in de stukken over Waalwijk, waar de ruimtelijk-economische component vaak als uitgangspunt wordt genomen. 2. Waalwijk: een gemeente met tegenstellingen De gemeente Waalwijk is niet eenduidig te vatten; we zien een aantal opvallende tegenstellingen binnen Waalwijk. Zo is Waalwijk een logistieke sleutellocatie voor spullen, terwijl ze met het OV voor mensen juist slecht bereikbaar is. Waalwijk is een welvarende gemeente, terwijl ze tegelijkertijd een flinke groep kwetsbare bewoners heeft.

Waalwijk is een kleine gemeente, met grootstedelijke problemen: de multiproblematiek, zowel sociaal als gericht op veiligheid, groeit. Waalwijk is een werkcentrum, terwijl ze gelegen is tussen grote vrijetijdsattracties. Dit profiel sluit aan bij de behoefte van de gemeente aan een sturend narratief; welke richting wil Waalwijk op? 3. Waalwijk: een gemeente op vele grensvlakken Waalwijk ligt op vele regionale grenzen: Brabant en Holland, Oost- en Midden-Brabant, Tilburg en Den Bosch. Waalwijk neemt vanuit deze positie deel aan veel samenwerkingsverbanden over een verscheidenheid aan geografische locaties. Haar grenspositie maakt Waalwijk een centrale speler, maar tegelijkertijd ook een zoekende speler. We zien dat de gemeente Waalwijk zoekende is naar haar positie in de regio. Want bij wie horen we nu eigenlijk? Waar liggen onze allianties? En hoe houdt Waalwijk alle samenwerkingen met buren behapbaar? Er is geen vastgestelde strategie over samenwerking: we krijgen geen helder beeld onder welke invloedssfeer Waalwijk valt en wíl vallen. Naast haar geografische ligging zien we in en rondom Waalwijk ook een aantal andere (symbolische) grenzen samen: tussen dorps en stedelijk, industriegebied en leefgebied, katholiek en protestant, hard werken en toerisme, klei en zand. Ook de grenspositie op deze grenzen maakt dat de gemeente Waalwijk zoekende is naar haar positie.

1. Waalwijk: een hardwerkende gemeente

2. Waalwijk: een gemeente met tegenstellingen

3. Waalwijk: een gemeente op vele grensvlakken

5. Waalwijkse vraagstukken: waarover moeten we in gesprek? Uit het Waalwijkse DNA, de landelijke, regionale en lokale trends en ontwikkelingen en de profielen komen een aantal grote vraagstukken naar boven. Uiteraard zijn deze vraagstukken niet uitputtend, maar op basis van de analyse voor nu wel het meest van belang voor de strategische visie: Hoe kijkt Waalwijk als middelgrote stad met meerdere ‘dorpse’ kernen naar uitdagingen op het gebied van voorzieningen, gemeenschapszin, identiteit en sociale en veiligheidsvraagstukken? Hoe wil Waalwijk omgaan met de effecten van veranderende demografische samenstelling? Het huidige economisch profiel lijkt richting de toekomst kwetsbaar, hoe wil Waalwijk hiermee omgaan? Hoe wil Waalwijk samenwerken en zich verhouden tot omliggende regio('s)? Op deze vraagstukken bestaat geen eenduidig antwoord. De gemeente Waalwijk moet daarom keuzes maken. In deze discussienotie geven we deze keuzes duiding en bieden inzicht in aan welke richting je kunt denken bij het maken van die keuzes. Waalwijk: van een zoektocht naar trots, richting het benutten van kracht Voor we dieper ingaan op de inhoudelijke thema’s, zien we duidelijke overkoepelende richting. Vanuit verschillende hoeken en in verschillende bewoordingen werd ons meegegeven: “Waalwijk heeft er moeite mee trots te zijn”.

En - zo luidt de redenering - meer gezamenlijke trots helpt Waalwijk om de toekomstambities te realiseren. Met trots alleen komen de zaken echter niet direct in beweging. Om Waalwijk richting de toekomst te versterken en te verbeteren, is beweging en hard werken nodig. De handen moeten uit de mouwen: en daar is Waalwijk goed in. Het helpt Waalwijk daarom om de zoektocht naar trots te verbreden: focus op het benutten van de Waalwijkse kracht. Dat begint met de vorming van een eerlijk en realistisch beeld van de eigen krachten en kwetsbaarheden. Vanuit dat beeld kan Waalwijk eerlijke en realistische keuzes maken richting de toekomst. Dus trots zijn waar het kan, maar ook eerlijk blijven over wat je wel en niet bent; waar zit de potentie en waar niet. Daarbij zal Waalwijk de mooie kanten én de minder mooie kanten in beeld moeten houden. Niet om te ‘mauwen’, maar omdat juist omdat daar de potentie zit om zaken in beweging te brengen. Zo benadrukte iemand die we spraken: “Waar het schuurt ontstaat de energie”. Als het lukt om vanuit die kracht zaken maatschappelijk in beweging te krijgen, heeft de gemeente een belangrijke sleutel in handen om de Waalwijkse toekomstambities waar te maken. Kortom: Waalwijk kan op veel zaken trots zijn. Als het lukt om de zoektocht naar trots te verbreden naar de zoektocht naar daar waar de energie zit, kan het haar krachten gaan benutten.

Vier vraagstukken, vier routes en vier denkrichtingen Op basis van de stukken die we hebben gelezen, de gevoerde gesprekken en de analyse komen we tot vier hoofdthema’s. Dit zijn wat ons betreft de belangrijkste en meest bepalende discussiepunten voor de gemeente Waalwijk, om keuzes te maken voor de strategische visie. A. Waalwijk: dorps en stads, de toekomst van wonen, werken en verblijven; B. De effecten van demografische verschuivingen; C. De toekomst van het ruimtelijk-economisch model; D. Een zelfbewuste positie in de regio. A. Waalwijk: dorps en stads, de toekomst van wonen, werken en verblijven Wat maakt Waalwijk tot Waalwijk? Als je de vraag stel wat Waalwijk typeert als woon- en verblijfsplek, steekt niet één antwoord er met kop schouders bovenuit. Zoveel kernen, zoveel mensen, zoveel meningen. Het vraagstuk ‘mogen we de gemeente Waalwijk wel een stad noemen?’ is hier een tekenend voorbeeld van. Deze dubbele identiteit

van dorps en stads is soms een kracht voor Waalwijk, maar het zit soms ook in de weg. Dit geldt zeker voor het antwoord op de vraag: hoe blijft Waalwijk in de toekomst tot een aantrekkelijke woon- en verblijfplaats? Voorbeeld hiervan is het OV-vraagstuk: met de Waalwijkse verstedelijkingsambitie is ingezet op een OV-schaalsprong, waarbij de verbinding met de regionale steden wordt versterkt. Tegelijkertijd ontstaat het beeld dat er ook, bijvoorbeeld onder jongeren, juist behoefte is aan sterkere OV-verbindingen met de dorpse kernen in de regio. De dorpse en stedelijke wensen komen hierin moeilijk samen. In beide gevallen kun je beargumenteren dat het bijdraagt aan Waalwijk als prettige woon- en verblijfplaats. Waalwijk is nog zoekende in de balans in aandacht tussen de drie verschillende kernen. Het risico voor Waalwijk bestaat dat de focus te veel komt te liggen op de tegenstellingen tussen de verschillende kernen, waardoor er onevenredig veel aandacht komt voor ofwel de kleinere kernen, ofwel voor de stad Waalwijk. Waarom vraagt dit om een strategische keuze? Voor middelgrote steden is de verschaling van voorzieningen een van de grootste bedreigingen. Hoe minder voorzieningen, hoe minder prettig mensen wonen en verblijven. Niet alleen voor de inwoners van de stad zelf, maar ook voor inwoners van omliggende (kleinere) kernen. De kans op krimp neemt in dat geval toe.

Waalwijk heeft een groei- en verstedelijkingsambitie. Ook wordt er stevig nagedacht over welke voorzieningen behouden moeten blijven om het tot een prettige woon- en verblijfsplek te maken. De Waalwijkse uitdaging is om binnen de verstedelijkingsopgave oog te houden voor haar dubbele identiteit van stads én dorps, en de kracht die uitgaat vanuit de drie verschillende kernen. Keuzes die helpen bij de groeiopgave zullen in sommige gevallen niet bijdragen aan het behoud van die kracht, en andersom. De uitdaging is om hier expliciet richting aan te geven, zodat het Waalwijk niet overkomt. ‘Eerst denken, dan doen’.

Denkrichting: Waalwijk als dorpse stad: ruimtelijke kwaliteit & voorzieningen in balans De gemeente Waalwijk beslaat een flink oppervlak, waarvan een aanzienlijk deel gereserveerd is voor werkgelegenheid. Het is goed bereikbaar met de auto, makkelijk te ontsluiten voor vrachtverkeer en er is een haven. Tegelijkertijd bestaat Waalwijk uit meerdere dorpse kernen, is het buitengebied zeer aantrekkelijk en is er nog voldoende ruimte om – relatief goedkoop – ruim te wonen. Ook de netwerken in Waalwijk zijn sterk, de mensen kennen en groeten elkaar. Waalwijk is vooral een dorpse stad. En preciés in het omarmen en versterken van die identiteit zit de Waalwijkse kracht. Om die identiteit te omarmen en te versterken helpt het Waalwijk om met die bril op te kijken naar de keuzes voor Waalwijk als woon- en verblijfplek. De groeiopgave is regionaal afgesproken en in lijn met de demografische trends. De uitdaging voor Waalwijk is: wat is ervoor nodig om in een meer verdicht Waalwijk toch de dorpse cohesie vast te houden? Waarom willen mensen in Waalwijk komen wonen? Hoogstwaarschijnlijk is dat niet vanwege de veelheid aan grootstedelijke voorzieningen, maar door de ligging, prettig wonen dichtbij het groen of veiligheid voor de kinderen om buiten te spelen. Breng de groeiambitie in balans met de typisch Waalwijkse voordelen.

Denk daarbij zowel vanuit de kern Waalwijk, als vanuit Sprang-capelle en Waspik. Wellicht is het centraliseren van bepaalde voorzieningen heel logisch vanuit een regionale of gemeentebrede blik of is het snel versterken van ruimtelijke kwaliteit heel logisch vanuit de groeiopgave, maar is het voor het prettig wonen en verblijven in één van de kernen juist heel relevant om die voorzienig toch in stand te houden. Of om de keuzes van het toevoegen van ruimtelijke kwaliteit te organiseren mét bewoners, in plaats van vanuit de gemeente. Dat wil niet zeggen dat het Waalwijk helpt om al die mensen en meningen tevreden te houden. De kracht van Waalwijk zit hem in die dubbele identiteit van een dorpse stad. En de vraag is: hoe kan Waalwijk de voordelen van het dorpse én het stedelijke, zo goed mogelijk behouden en benutten?

Waar moeten we het over hebben in fase 2? Over het versterken van Waalwijk als een gemeente met unieke kernen. Waar en waarom wil je ruimtelijke kwaliteit en voorzieningen toevoegen of juist afschalen? Wat betekent het voor de realisatie van je beleidsdoelstellingen als de gemeente zich ontwikkelt naar meer centralistisch en stads, en wat als het zich meer decentraal en dorps identificeert? Het beter integreren van de stadse en dorpse voordelen is een kans voor Waalwijk om niet alleen de lusten te versterken, maar ook de lasten beter te kunnen dragen. Waalwijk moet daarom keuzes gaan maken. Het maken van deze keuzes leidt tot versteviging van de uitvoeringskracht van de gemeente. Je weet immers beter welke kant je op wilt en welke keuze daar logischerwijs beter aan bijdraagt, waardoor je sneller en gerichter tot actie kunt overgaan. B. De effecten van demografische verschuivingen Waarom zijn de demografische verschuivingen bepalend voor de toekomst van Waalwijk? Zoals eerder in deze notitie gesteld, leiden demografische verschuivingen tot een grotere groep kwetsbaren en daarmee tot een toenemende druk op de voorzieningen en het zorgaanbod in Waalwijk. Deze ontwikkeling, in combinatie met een van oudsher relatief grote groep kwetsbare Waalwijkers, vraagt om aandacht voor de toekomst. Om zo te voorkomen dat de kwetsbaarheid in Waalwijk toeneemt.

Waalwijk heeft haar voorzieningen voor kwetsbare groepen in de basis goed op orde. Zo zijn er veel betrokken bewoners en ondernemers die initiatief nemen en bestaat er een grote diversiteit in onderwijs, ook voor kinderen die speciale aandacht nodig hebben. De eerstelijns opvang voor arbeidsmigranten is goed georganiseerd en er zijn bovengemiddeld veel sociale huurwoningen. Daarnaast is er een grote betrokkenheid onder Waalwijkers om elkaar te ondersteunen: er zijn veel bewonersinitiatieven en veel vrijwilligers in Waalwijk. Een veelheid aan inwoners is verbonden aan verenigingen en initiatieven, grote en kleine bedrijven zetten zich in voor de gemeenschap, net als religieuze instellingen. Echter is de samenwerking tussen de netwerken op dit moment nog onvoldoende stevig om deze kracht richting de toekomst goed te benutten. Het beeld is dat de hulp die er is, in eilandjes is georganiseerd. De organisaties weten elkaar moeilijk te vinden, hebben weinig beeld bij wat de ander doet en bieden niet vaak hulp aan kwetsbaren die afwijken van het bij hen bekende profiel. De brug slaan om hulp te bieden aan verschillende groepen kwetsbaren, lukt daardoor onvoldoende. Ook kunnen Waalwijkers die zich minder makkelijk weten te verenigen of moeilijk toegang krijgen tot bestaande netwerken, nu minder profiteren van die kracht.

Waarom vraagt dit om een strategische keuze? Waalwijk heeft richting de toekomst een opgave als het gaat om cohesie in de samenleving en preventie van - problemen bij kwetsbare doelgroepen. De druk op de voorzieningen, die gericht zijn op kwetsbare groepen, zal toenemen als je kijkt naar de landelijke en lokale trends. De toch al relatief grote groep kwetsbaren neemt waarschijnlijk toe. Als tegelijkertijd de cohesie afneemt en de bestaande netwerken minder sterk worden, dan groeit de kwetsbaarheid. Om te voorkomen dat dit Waalwijk boven de pet groeit, zal de gemeente het voorveld steviger moeten gaan benutten en meer moeten inzetten op preventie. Dat is in lijn met het landelijk beleid. Dit vraagt een langetermijn visie en uitvoering, waar ambtelijk en bestuurlijk consistentie op nodig is. Immers, de essentie van preventie is het voorkomen van problemen in de toekomst en het bevindt zich daarmee op de lange termijn.

Denkrichting: de rol van de gemeente in netwerken Waalwijk kan momenteel leunen op een aantal stevige lokale netwerken. De Waalwijkse netwerken zijn nu vooral krachtig binnen hun ‘bubbel’. Wanneer het lukt om de bubbels te verbinden en de krachten te bundelen, heeft Waalwijk een stevig fundament voor de cohesie en hulp van kwetsbare groepen in de samenleving. Om deze kracht te benutten en de Waalwijkse samenleving stevig te maken voor de veranderingen van de toekomst, is verbinden, versterken en faciliteren van netwerken een kansrijke hefboom. Dat betekent dat de gemeente minder vaak zelf doet en vaker faciliteert. De gemeente treedt dan op als verbinder tussen de verschillende netwerken in het maatschappelijk voor- en middenveld, onderwijsinstellingen, bedrijfsleven en inwoners. Door netwerken niet alleen sectoraal, maar ook integraal met elkaar te verbinden, biedt de gemeente mogelijkheid om kansen te benutten. Dit vraagt een transitie van de wijze waarop de gemeente werkt aan maatschappelijke opgaven: minder sturen aan de voorkant, meer anticiperen op de zaken waar energie zit. De gemeente Waalwijk is in deze rol niet de beslisser, maar ondersteuner en een gelijkwaardige gesprekspartner van bewoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen. Het vraagt tot op bepaalde hoogte ook om het loslaten van de controle.

Want in de faciliterende rol ben je niet aan zet voor de eerste stappen, maar versterk je en bied je ondersteuning op initiatieven waar energie op ontstaat. In die faciliterende rol kan de gemeente natuurlijk wel richting geven, nieuwe netwerken een zetje geven en bestaande netwerken uitdagen om hun vizier te verbreden.

Waar moeten we het over hebben in fase 2? De landelijke ontwikkeling van toenemende kosten in het sociaal domein is ook in Waalwijk zichtbaar. Waalwijk wil met haar Koers Sociaal Domein dan ook al flinke stappen zetten om hier op te anticiperen. Zoals de coalitie het zelf ook in het akkoord heeft opgeschreven: Waalwijk kan niet alle problemen oplossen. Daarom moeten er gericht keuzes worden gemaakt: op welke groepen moet/wil Waalwijk inzetten en waarom? Wat is ervoor nodig om in deze groepen te ondersteunen? Wat doet de gemeente zelf en hoe kijkt Waalwijk richting de toekomst naar samenwerking en financiering van uitvoeringspartijen? Wat vraagt het van ambtenaren en bestuurders om juist de bestaande netwerken te verbinden en beter te benutten, om zo te zorgen voor een goed vangnet voor iedereen? C. De toekomst van het ruimtelijk-economisch model Wat kenmerkt het ruimtelijk-economische model van de gemeente Waalwijk? Ondernemerschap heeft gezorgd voor een florerende economie in Waalwijk; van oudsher is het een maakstad. In de loop van de jaren het belang van de traditionele schoen- en leerindustrie kleiner geworden en heeft Waalwijk een andere weg gevonden. Logistiek is nu een grote sector. Waalwijk wil bewegen naar een model waarin brede welvaart centraal staat. Concreet zou dit betekenen dat het economisch succes van Waalwijk meer ten goede moet komen aan de gemeenschap.

Waalwijk heeft een aantal sterke, lokaal gebonden ondernemers. Er is een verschuiving zichtbaar in het economische profiel, waarbij de mid-tech (maak)industrie meer in de spotlights staat. Waar logistieke bedrijven van nature meer (inter)nationaal georiënteerd zijn, biedt de (lokale) bedrijvigheid in de maakindustrie kansen wanneer deze zich verbindt aan lokale belangen. In het model van Brede Welvaart wordt de lokale betrokkenheid van Waalwijkse ondernemers versterkt en worden zij gestimuleerd om zich te verbinden met en bij te dragen aan de Waalwijkse gemeenschap. Waarom vraagt dit een strategische keuze? Het huidige ruimtelijk-economische model is niet houdbaar: de ruimte is op, het verkeers- en

energienetwerk knelt en de arbeidskrachten zijn schaars. Waalwijk is zich ervan bewust dat er een nieuw toekomstbestendig model nodig is. Brede welvaart lijkt een aantrekkelijk perspectief, waarover wordt nagedacht binnen de gemeente. Een scherp en concreet toekomstbeeld wat dit betekent, met hieraan gekoppelde doelstellingen, moet echter nog gevormd worden. Denkrichting: bewandel de weg naar brede welvaart Waalwijk is trots op haar ondernemerschap en biedt veel ruimte aan ondernemers. De ondernemersgeest en de aantrekkelijkheid van de gemeente Waalwijk voor (grote) ondernemers, kan in de toekomst worden benut voor de gemeenschap. Om dat ten volle te benutten, is het belangrijk nu alvast in te zetten op het alternatief voor het eindige ruimtelijk-economisch model. Door in te zetten op brede welvaart. Dat betekent dat je gaat sturen op bedrijvigheid die structureel een maatschappelijke bijdrage levert en verbinding en verantwoordelijkheid ervaart voor de Waalwijkse gemeenschap. Denk aan bedrijven die bijdragen aan extra taalles op scholen of initiatief nemen voor het bijdragen van een extra OV-verbinding tussen Tilburg en Waalwijk. Concreet kan dit verschillende dingen betekenen. Zo kan Waalwijk haar best doen om bestaande lokale meer aan de gemeenschap verbonden - ondernemers te behouden.

Dit type ondernemers wordt gestimuleerd proactief een positieve bijdrage te leveren aan de gemeenschap. Concreet voorbeeld hiervan is door de bedrijven die nu zijn gevestigd op bedrijventerrein Zanddonk en een groeiwens hebben met voorrang ruimte te bieden aan de andere kant van de snelweg. Ook kunnen bedrijven steviger aangespoord worden op maatschappelijke bijdrage en een structurele bijdrage aan maatschappelijke doeleinden. Daarnaast kan de gemeente (nieuwe) bedrijven steviger aanspreken op de maatschappelijke randvoorwaarden die nodig zijn om zowel het bedrijf én de Waalwijkse gemeenschap toekomstbestendig te houden. Immers, de bedrijven hebben niet alleen ruimte nodig voor hun bedrijvigheid, maar ook zaken als goede infrastructuur, gezonde en gelukkige werknemers en toegang tot een stabiel energienetwerk. Wanneer de gemeente Waalwijk denkt vanuit brede welvaart, zijn de gemeente en de bedrijvigheid gezamenlijk verantwoordelijk om hieraan bij te dragen. Om dit pad te bewandelen moet Waalwijk vertrouwen op haar eigen kracht. Waalwijk is door haar ligging en ruimte voor bedrijvigheid ook in de positie om extra voorwaarden te stellen. Sterker nog: het steviger inzetten op maatschappelijke verbinding van bedrijven, biedt Waalwijk de kans om uit te groeien tot een sterkere, beter verbonden en breder welvarende gemeenschap van bewoners én ondernemers.

Waar moeten we het over hebben in fase 2? Iedereen is het erover eens dat het er keuzes gemaakt moeten worden, die helpen om richting een ander ruimtelijk-economisch model te bewegen. Dit vraagt om verdieping op drie onderdelen: 1) hoe ziet dat nieuwe ruimtelijk-economisch model er exact uit? Er zijn kansrijke aanknopingspunten, maar het gesprek kenmerkt zich nu vaak op wat we niet meer willen. Wat willen we wel? En 2) wat is de rol van de gemeente eigenlijk in deze transitie naar een ander model? Hoe kan de gemeente Waalwijk hierin ondersteunen? En 3) kunnen we dat vervolgens concreet maken vanuit een integrale benadering van ruimtelijke ambities, die bijvoorbeeld worden gemaakt in de omgevingsvisie en de ruimtelijke-economische visie. D. Een zelfbewuste positie in de regio Waar staat Waalwijk nu in de regio? Waalwijk is aangesloten op verschillende regio’s en heeft daarin verschillende posities. Per domein (onderwijs, zorg, infrastructuur, economie) verschilt het op welke schaal en welke geografische gebieden de regionale samenwerkingen zijn vormgegeven. Het verschilt dan ook per domein welke regio het meest relevant is in de regionale samenwerking en welk samenwerkingsverband de meeste toegevoegde waarde heeft. Zo is de regio

Langstraat bijvoorbeeld interessant voor samenwerking op het gebeid van toerisme, het sociaal domein en erfgoed. De verbinding met Tilburg is belangrijk voor sociale voorzieningen en werkeconomie. En de SRBT is interessant voor grote ruimtelijke opgaven, zoals versterking van infrastructuur en OV. Waarom vraagt dit een strategische keuze? Waalwijk kan verstrikt raken in een wirwar aan regiosamenwerkingen. Om in de regiosamenwerking slim om te gaan met inzet én met profilering, is het van belang om strategische keuzes te maken aan welke tafel Waalwijk een plek inneemt. Geografische verbinding is hiervoor slechts één onderdeel van de afweging. De vraag is in hoeverre Waalwijk op haar schaal in staat is om de eigen regie te voeren. Op welke onderdelen is de gemeente afhankelijk van samenwerking met anderen in de regio? Juist vanwege haar geografische ligging kan de gemeente toewerken naar een sleutelpositie als partner tússen de verschillende regio’s. Waalwijk kan haar aanwezigheid bij tafels in verschillende regio’s inzetten om een informatie- en netwerkpositie te vergaren bij de samenwerking tussen verschillende regio’s. Hiervoor is integrale afstemming tussen de verschillende beleidsterreinen over wat zij in de regio’s tegenkomen van belang. Het zou Waalwijk helpen als ze hier focus in aanbrengt.

Denkrichting – Waalwijk als regionale verbinder Waalwijk kan in de toekomst een sleutelrol spelen binnen de regio. Daarvoor hoef je niet de grootste partij aan tafel te zijn. Juist doordat Waalwijk een meervoudige positie heeft, is ze aan veel verschillende tafels een logische gesprekspartner. Waalwijk kan zich een sterke informatiepositie vergaren, een bemiddelende rol spelen en een voorbeeld zijn voor andere gemeente als het gaat om het inzetten en ontsluiten van de voordelen van regionale samenwerking. Ze kan zich ontwikkelen tot een regionale verbinder. Als dat is wat Waalwijk wil, zijn keuzes nodig: waar sluiten we aan en waarom? Welke doelstellingen willen wij behalen met de regionale samenwerkingen? Wat is er ambtelijk en bestuurlijk voor nodig om al die verschillende samenwerkingen op een strategische manier bij elkaar te brengen en weer in te zetten in de regio? Er is altijd sprake van meerdere samenwerkingsniveaus. Het is dus altijd een kwestie van ‘dansen op schalen’ en werken in netwerken. Het vraagt een open houding ten opzichte van de wensen en belangen van andere gemeenten, provincies en het Rijk. En het vraagt om ontwikkeling van ambtelijke en bestuurlijke strategie en expertise op het gebied van regionale samenwerking. Het vraagt ook om loslaten.

Waalwijk zal haar vizier moeten verschuiven: minder bezig met behoud van eigen regie en controle en meer focus op de ontwikkeling van een eigen identiteit en open blik in regionale samenwerking. Kortom, het vraagt om het benutten van de eigen kracht. Waar moeten we het over hebben in fase 2? Binnen de gemeente Waalwijk leven verschillende beelden bij de eigen rol en hoe er wordt gekeken naar regionale samenwerking. Of op verschillende onderwerpen Waalwijk alles zelf kan én moet doen en eigen regie kan houden, is afhankelijk van de ambities die Waalwijk wil realiseren en in hoeverre ze daar andere voor nodig heeft. Misschien hoeft Waalwijk niet per se te kiezen voor de focus op één regio in Brabant. Zolang helder is welke samenwerking wat moet opleveren én de samenwerkingen in samenhang worden vormgegeven. Het gesprek over de positie in de regio moet zou moeten gaan over aan welke doelstellingen de gemeente Waalwijk wil werken. En vervolgens over welke samenwerkingen daar logischerwijs het meest aan bij dragen.