Bijlage 1 Omgevingsvisie gemeente Waalwijk
Tekst van het document
Omgevingsvisie gemeente Waalwijk
DRIE KERNEN, ÉÉN KOERS; WERKEN AAN WELVAART EN WELZIJN
Inhoud en vormgeving: gemeente Waalwijk en KuiperCompagnons. Foto's: Gemeente Waalwijk en RBT De Langstraat. Met dank aan de vele bewoners, maatschappelijke organisaties, keten- en regiopartners en anderen voor de grote betrokkenheid en inbreng.
2
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
VOORWOORD De gemeente Waalwijk is voor mij een thuis. Ik woon al tientallen jaren met veel plezier in Sprang-Capelle. Vanuit die persoonlijke verbondenheid voelt het als een voorrecht om als wethouder te mogen werken aan de toekomst van onze drie kernen: Waalwijk, Sprang Capelle en Waspik. Deze Omgevingsvisie laat zien waarom het hier zo fijn leven is en hoe we dat richting 2050 samen willen vasthouden en versterken.
De omgevingsvisie is onze stip op de horizon voor de fysieke leefomgeving: hoe we wonen, werken, leren, ontspannen en ons verplaatsen, in samenhang met gezondheid, veiligheid en een sterke leefkwaliteit. Dat vraagt om keuzes, om afwegen en om samenhang. Én om een houding van ‘ja, mits’: ruimte voor initiatieven die aantoonbaar bijdragen aan de kwaliteit van onze gemeente. Deze visie is geen eindpunt maar een startpunt: een uitnodiging om door te werken in programma’s en plannen, samen met inwoners, bedrijven en partners in de regio. Onderweg kijken we wat werkt, we leren en sturen bij waar dat nodig is. Juist die open, lerende manier van werken maakt dat we stap voor stap een gemeente Waalwijk bouwen waar we trots op zijn en blijven.
We leven in een tijd die snel verandert. Het klimaat en de natuur vragen om meer zorg. Tegelijkertijd volgen technologische vernieuwingen elkaar in hoog tempo op. Denk aan de smartphone, sociale media en kunstmatige intelligentie. Die ontwikkelingen beïnvloeden hoe we wonen, werken en met elkaar omgaan. Technologie kan helpen, maar is niet het antwoord op alles. Een goede samenleving maken we vooral samen, in onze straten en wijken, waar we elkaar ontmoeten en helpen.
Als ik met inwoners spreek of door onze gemeente fiets, ervaar ik de kracht van onze gemeenschap. Deze omgevingsvisie vangt die kracht in een verhaal en nodigt uit om mee te doen. Ik nodig u van harte uit om mee te lezen, mee te denken en mee te doen. Want de toekomst van gemeente Waalwijk maken we samen.
Daarom benutten we onder andere de grote woningbouwopgave als motor om ook andere doelen te bereiken: brede welvaart (niet alleen economie, maar ook gezondheid, veiligheid en leefkwaliteit) en ‘ontmoeten & verbinden’. Concreet betekent dit dat we inzetten op bijvoorbeeld: meer woningen met tegelijkertijd meer groen, ruimte voor ontmoetingsplekken, minder parkeren op straat, betere mogelijkheden voor deelmobiliteit en fiets, en een sterker openbaar vervoer met vaker rijdende en snellere lijnen.
Ad de Jong Wethouder Ruimtelijke Ordening, Mobiliteit en Omgevingswet
Deze visie komt niet alleen uit het stadhuis. We hebben deze visie stap voor stap gemaakt met inwoners, ondernemers, verenigingen en partners. De afgelopen twee jaar trokken we de kernen in en spraken we met elkaar over wat onze gemeente sterk maakt en waar we aan willen werken. Ook online deelden veel mensen hun ideeën. Samen vormden deze gesprekken de ruggengraat van deze omgevingsvisie.
3
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
INHOUD DE INHOUDSOPGAVE IS KLIKBAAR
VOORWOORD
1.
2.
3.
4.
3
5.
DE GEBIEDSGERICHTE UITWERKING
92
5.1
Inleiding
92
5.2
Woongebieden
96
INLEIDING
6
5.3
Centrumgebieden
102
1.1
De omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk
6
5.4
Linten
110
1.2
De Omgevingswet en de omgevingsvisie
7
5.5
Bedrijventerreinen
119
1.3
Een gezamenlijk proces
8
5.6
Verdieping biodiversiteit: Bebouwde gebieden: woongebieden,
1.4
Leeswijzer
10
DE GEMEENTE WAALWIJK NU
12
2.1
Inleiding
12
2.2
Van toen tot nu
12
2.3
De gemeente Waalwijk in de regio
14
2.4
Identiteit en kernkwaliteiten
17
2.5
Opgaven voor de toekomst
22
2.6
Nationaal, provinciaal en regionaal beleid
27
DE KOERS VOOR DE TOEKOMST VAN DE GEMEENTE WAALWIJK
6.
centrumgebieden, linten en bedrijventerreinen
127
5.7
Sport- en recreatiegebieden
129
5.8
Agrarisch buitengebied
136
5.9
Natuurgebieden
147
UITVOERING EN MONITORING
153
6.1
Inleiding
153
6.2
Sturingsfilosofie, samenwerking en rol van de gemeente
35
en partners
153
6.3
Spelregels proces
155
6.4
Operationalisering in Omgevingswet-instrumenten
156
6.5
Lokale en regionale samenwerking
158
6.6
Grond en financiën (incl. bijdrage ruimtelijke kwaliteit,
3.1
Inleiding
35
Gronduitgifte en Burgerbegroting)
158
3.2
De gemeente Waalwijk in 2050
36
6.7
Samenhang milieueffectrapportage
162
3.3
Hoe we tot de koers zijn gekomen
39
6.8
Een levend document
165
DE THEMATISCHE UITWERKING
41
BIJLAGEN
167
4.1
Inleiding
41
Bijlage I
Overzicht Informatieobjecten
167
4.2
Gelaagd landschap met een krachtig ecosysteem
42
Bijlage II.I
Participatieverslag
168
4.3
Samen leven, samen bewegen
56
Bijlage II.II
Resultaten online vragenlijsten participatie
173
4.4
Welvaart en welzijn samen verbreden
74
Bijlage II.III
Samenvatting omgevingsvisie
182
4.5
Omgevingsvisiekaart
88
Bijlage II.IV
MER omgevingsvisie Waalwijk
189
4
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
01 5
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
01
1. INLEIDING voor levendige centra, het toekomstbestendig maken van de economie en het klimaatadaptief maken van de leefomgeving. Al deze vraagstukken hebben te maken met hoe we onze leefomgeving gebruiken. Het zijn complexe vraagstukken waar vaak niet één panklare oplossing voor is.
1.1 DE OMGEVINGSVISIE VAN DE GEMEENTE WAALWIJK
Om goede keuzes te maken voor de toekomst van de gemeente Waalwijk moeten we bedenken: "Wat voor gemeente willen we zijn?". Dat doet de gemeente niet alleen, maar samen met inwoners, ondernemers, (maatschappelijke) partners en andere overheden. Met een gezamenlijk beeld kunnen plannen worden gemaakt voor de toekomst van de gemeente Waalwijk. De omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk beschrijft de visie op de fysieke leefomgeving op de lange termijn (richting 2050). Het is daarom een visie op hoofdlijnen. Dit neemt niet weg dat we duidelijke ambities uitspreken en heldere keuzes maken. De fysieke leefomgeving is de ruimte waar we wonen, werken, leren en ontspannen. Het gaat om heel veel onderwerpen. Denk bijvoorbeeld aan wonen, mobiliteit, recreatie, natuur en landschap, bedrijvigheid en maatschappelijke voorzieningen, maar ook onderwerpen als duurzaamheid, veiligheid en gezondheid zijn onderdeel van de fysieke leefomgeving. In de omgevingsvisie leggen we nadrukkelijk de verbinding tussen de fysieke leefomgeving en de sociale leefomgeving (zie figuur 1). De manier waarop we onze stad, dorpen en buitengebied (de fysieke leefomgeving) gebruiken is geworteld in de manier waarop we met elkaar als gemeenschap samenleven (onze sociale leefomgeving). Zo komt de vraag naar een mantelzorgwoning voort uit de vergrijzing en de manier waarop onze ouderenzorg is georganiseerd.
Het is daarom van belang om in de omgevingsvisie de sociale en fysieke leefomgeving in samenhang te bekijken.
Figuur 1: In de omgevingsvisie komen de fysieke en sociale leefomgeving samen
Het is belangrijk goed voorbereid te zijn op de toekomst. Daarom maken we een omgevingsvisie. Hierin denken we na over hoe we willen dat onze gemeente er in de toekomst uitziet en welke keuzes we daarvoor moeten maken. De gemeente Waalwijk staat de komende jaren voor verschillende vraagstukken. Het gaat onder meer over de vraag naar passende en betaalbare woningen, het verbeteren van het openbaar vervoer en maatschappelijke voorzieningen, zorgen
De gemeenteraad heeft de opdracht gegeven om gelijktijdig met het opstellen van de omgevingsvisie een strategische visie te ontwikkelen voor de gemeente Waalwijk. De strategische visie is een kapstok en een fundament waarin de lange lijnen voor de toekomst van de gemeente zijn geschetst. Het is een strategische
6
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
1.2 DE OMGEVINGSWET EN DE OMGEVINGSVISIE
visie waar keuzes die gemaakt moeten worden voor de toekomst van onze gemeente aan kunnen worden opgehangen. De koers voor de strategische visie is in februari 2025 vastgesteld door de gemeenteraad.
Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Deze wet bundelt verschillende wetten en regels voor onder meer ruimtelijke ordening, bouwen, natuur, water en milieu. De Omgevingswet gaat over de fysieke leefomgeving en activiteiten die hierop gevolgen (kunnen) hebben. De fysieke leefomgeving is zoals gezegd een breed begrip en omvat in ieder geval bouwwerken, infrastructuur, bodem- en watersystemen, lucht, landschappen, natuur en erfgoed. Daarbij bepaalt de wet nadrukkelijk dat gevolgen voor de fysieke leefomgeving ook gevolgen voor de mens zijn; het gaat dus ook over onderwerpen als welzijn, gezondheid en veiligheid.
De omgevingsvisie werkt de keuzes uit de strategische visie verder uit voor de fysieke leefomgeving, met ambities die het fijne leven in de gemeente Waalwijk versterken. Hierbij is het belangrijk om de verschillende thema’s in samenhang met elkaar af te wegen. We maken heldere keuzes over wat wel of geen prioriteit heeft en wat waar kan. Op deze manier is het straks duidelijk of nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen voldoende bijdragen aan de lange termijn doelen van de omgevingsvisie. De omgevingsvisie geeft richting en inspireert. Het maakt duidelijk waar we voor staan en waar we naartoe willen. Dit helpt ons om samen te werken aan een gelukkige, gezonde en veilige leefomgeving voor inwoners van de gemeente Waalwijk.
De Omgevingswet is gericht op het in onderlinge samenhang ‘bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit’ (artikel 1.3a Omgevingswet). Hier gaat het om het beschermen van de kwaliteiten. Anderzijds is de wet ook gericht op het ‘doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving’ (artikel 1.3b Omgevingswet). Ontwikkelingen moeten dus bijdragen aan het versterken van de kwaliteit van onze fysieke leefomgeving.
7
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
01
1.3 EEN GEZAMENLIJK PROCES
Een belangrijk uitgangspunt is om de fysieke leefomgeving integraal te benaderen. Integraal of samenhangend werken gaat over het kijken naar de samenhang tussen verschillende onderwerpen en het afwegen van verschillende perspectieven en belangen. Dit betekent dat we kijken naar het grotere plaatje en daarna een afweging maken. Een open blik en samenwerken zijn belangrijk bij deze manier van werken. De bundeling van wetgeving zorgt voor inzichtelijkere regels. Daarbij moet de wet zorgen voor snellere besluitvorming en meer ruimte bieden voor lokaal maatwerk. Het idee daarachter is om meer ruimte te bieden aan initiatieven volgens het principe van ‘ja mits’ in plaats van ‘nee tenzij’. Dit vraagt om een andere denk- en werkwijze van ons als gemeente, andere overheden, burgers en bedrijven.
1.3.1 Participatie (intern en extern) De kwaliteiten en opgaven van de gemeente Waalwijk Sinds 2023 hebben we diverse stads- en dorpsgesprekken gevoerd over de toekomst van onze gemeente. Deze gesprekken hebben we als basis gebruikt voor het gesprek over deze omgevingsvisie. Na de zomer van 2024 zijn we met verschillende partijen in gesprek gegaan over de kwaliteiten en opgaven in de gemeente. Omdat dit onderdeel ook relevant is voor de strategische visie (zie paragraaf 1.3.2 De strategische visie van de gemeente Waalwijk), zijn we samen opgetrokken. We hebben inwoners gevraagd hoe zij de gemeente Waalwijk zien. Aan welke kenmerken inwoners denken en waar de gemeente de komende jaren mee aan de slag moet gaan. Op de markt in Waspik, Sprang-Capelle en Waalwijk zijn we hierover met mensen in gesprek gegaan. Daarnaast hebben we een online enquête uitgezet met vragen over de kwaliteiten van en opgaven voor de gemeente. We hebben hierover ook gesprekken gevoerd binnen het gemeentehuis met de ambtelijke organisatie, college en raad en er is een uitvoerige analyse van de beleidsstukken gedaan. Op basis van deze inbreng hebben we vier verschillende ontwikkelrichtingen opgesteld.
De Omgevingswet kent een aantal ‘kerninstrumenten’ waarmee overheden de doelen van de wet in de praktijk kunnen brengen. Eén van de verplichte instrumenten voor gemeenten is de omgevingsvisie. De Omgevingswet bepaalt dat iedere gemeente voor het gehele eigen grondgebied een omgevingsvisie moet hebben. De visie is zelfbindend voor de gemeente en bevat geen regels voor burgers, bedrijven of andere overheden. De omgevingsvisie wordt juridisch vertaald in het omgevingsplan. Het omgevingsplan bevat wel regels voor burgers, bedrijven of andere overheden. Gemeenten kunnen ervoor kiezen om aanvullend op de omgevingsvisie te werken met programma’s. Een programma geeft aan hoe gemeenten de omgevingsvisie of onderdelen daarvan wil realiseren. Het bevat concrete maatregelen voor bescherming, beheer, gebruik en ontwikkeling van de leefomgeving. Het programma kan gericht zijn op een beleidsthema (bijv. groen), gebied of project (bijv. het centrum) of een milieuwaarde (veiligheidsplan). De verschillende instrumenten van de Omgevingswet worden toegelicht in paragraaf 6.4 Operationalisering in Omgevingswet-instrumenten.
De koers van de gemeente Waalwijk In oktober 2024 zijn we in gesprek gegaan over de koers van de gemeente. Deze gesprekken hebben we, aan de hand van de genoemde vier ontwikkelrichtingen, gevoerd tijdens bijeenkomsten in alle kernen en voor onze partners. Daarnaast hebben we met een online enquête gepeild hoe mensen tegen bepaalde keuzes over de ontwikkelrichtingen aankijken. We zijn hierover ook weer in gesprek gegaan met ambtenaren, college en raad om te horen hoe zij tegen de ontwikkelrichtingen aankijken. Op basis van deze gesprekken is één koers voor de gemeente Waalwijk opgesteld. Dit is verwerkt in het koersdocument omgevingsvisie Waalwijk. In het koersdocument wordt het gezamenlijke toekomstbeeld neergezet met keuzes op hoofdlijnen. Het laat zien hoe we willen dat de gemeente er in 2050 uitziet en hoe we hier samen wonen, werken, leren en ontspannen. Het is onze stip op de
8
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
01
1.3.3 Milieueffectrapportage
horizon. Het koersdocument is daarmee het vertrekpunt voor de omgevingsvisie. De gemeenteraad heeft het koersdocument vastgesteld in februari 2025.
In een milieueffectrapportage (mer) worden de milieueffecten in beeld gebracht van de ontwikkelingen en ambities die in de omgevingsvisie zijn beschreven. De mer biedt daarmee een onderbouwde basis voor de besluitvorming en zorgt ervoor dat de gemeente in haar keuzes volwaardig rekening houdt met de effecten van haar beleid op het milieu en de omgeving.
De omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk In april 2025 zijn we over de omgevingsvisie in gesprek gegaan met inwoners, organisaties, bedrijven en verenigingen. Tijdens bijeenkomsten hebben we gesproken over de ambities en doelen die in de omgevingsvisie zijn opgenomen. Per gebied hebben we gesproken over de ambities en konden mensen aangeven op welke ambitie meer of minder ingezet zou moeten worden (zie hoofdstuk 5. De gebiedsgerichte uitwerking voor de gebieden). Er zijn bijeenkomsten georganiseerd in Waspik, Sprang-Capelle en Waalwijk. In het gemeentehuis was een bijeenkomst voor de diverse partners van de gemeente Waalwijk. Daarnaast was er een online vragenlijst uitgezet waarbij mensen konden aangeven welke ambitie ze in welk gebied belangrijk vinden.
De mer bevat een foto van de leefomgeving. Hierin wordt de huidige staat binnen de gemeente, de autonome ontwikkeling en het huidige beleid beschreven. Daarnaast bevat de mer een beoordeling van de alternatieven (de ontwikkelrichtingen) en van het voorkeursalternatief (de conceptontwerpomgevingsvisie). De wettelijke grondslag voor de milieueffectrapportage is opgenomen in afdeling 16.4 van de Ow. Een mer moet opgesteld worden indien de omgevingsvisie het kader vormt voor mer-(beoordelings-)plichtige projecten of als ontwikkelingen zijn opgenomen in de omgevingsvisie die mogelijk significante gevolgen hebben voor Natura 2000-gebieden waarvoor een passende beoordeling moet worden gemaakt (Ow artikel 16.36). Voor de omgevingsvisie van de gemeente Waalwijk zijn beide gevallen niet op voorhand uit te sluiten. Naar verwachting zal de omgevingsvisie het kader vormen voor mer-(beoordelings-)plichtige projecten. Het gaat bijvoorbeeld om ontwikkelingen die kunnen worden aangemerkt als stedelijk ontwikkelingsproject (categorie J11 uit bijlage V van het Omgevingsbesluit). Verder liggen er ook Natura 2000-gebieden in en naast de gemeente Waalwijk, waar een passende beoordeling voor nodig is.
In Bijlage II.I Participatieverslag en Bijlage II.II Resultaten online vragenlijsten participatie beschrijven we wat de resultaten van de participatie zijn.
1.3.2 De strategische visie van de gemeente Waalwijk De onderlinge samenhang tussen de strategische visie en de omgevingsvisie is sterk. We zien de strategische visie zoals gezegd als sturend verhaal, als kapstok, richtinggevend bij beleids- en besluitvorming, op hoog abstractieniveau. De omgevingsvisie benut dit verhaal in het uitwerken van een koers voor de fysieke leefomgeving. Het is de fysieke vertaling van de strategische opgaven. Voor het sociaal domein zijn de strategische aspecten verder uitgewerkt in de koers sociaal domein en het programma Samen Redzaam (het bijbehorende implementatieplan). Deze verbindingen willen we daar waar mogelijk zo goed mogelijk benutten door integraal samen te werken, zodat het fysieke en het sociale domein elkaar kunnen versterken. Verder is relevant dat er een Economische Verkenning is gemaakt. De uitgangspunten uit deze verkenning zijn ook meegenomen in de omgevingsvisie.
De resultaten van de milieueffectrapportage worden beschreven in paragraaf 6.7 Samenhang milieueffectrapportage.
9
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
01
01 1.4 LEESWIJZER
staat de omgevingsvisiekaart. Op deze kaart zijn de voornaamste ambities, kansen en uitdagingen voor onze gemeente weergegeven.
De omgevingsvisie moet een integrale visie voor de lange termijn voor de fysieke leefomgeving van de hele gemeente zijn. Daarmee raakt het aan veel beleid waar de gemeente mee werkt. In de omgevingsvisie hebben we de strategische beleidsuitspraken uit het betreffende beleid overgenomen. Met actualisaties van de omgevingsvisie kan stap voor stap steeds meer beleid geïntegreerd worden.
In hoofdstuk 5 hebben we de langetermijnvisie uitwerkt voor de verschillende deelgebieden. Dit is belangrijk als opmaat voor het omgevingsplan. Hoofdstuk 6 geeft een toelichting op de manier waarop we de ambities uit de omgevingsvisie kunnen realiseren. We beschrijven de doorwerking in andere Omgevingswetinstrumenten en de wijze waarop de omgevingsvisie wordt gemonitord en geactualiseerd. Verder zijn in dit hoofdstuk de programma’s opgenomen waar we aan werken.
Hoofdstuk 2 omvat een beschrijving van de identiteit van de gemeente Waalwijk vanuit historisch en geografisch perspectief. Ook hebben we in dit hoofdstuk de opgaven voor de toekomst benoemd. Dit hoofdstuk vormt het vertrekpunt voor de toekomst. In hoofdstuk 3 is de koers voor 2050 beschreven. Dit is de stip op de horizon waar we op koersen. In hoofdstuk 4 hebben we die visie thematisch uitgewerkt. Hier worden de belangrijkste ambities per thema of onderwerp beschreven. In dit hoofdstuk
10
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02 11
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
2. DE GEMEENTE WAALWIJK NU 2.1 INLEIDING
2.2 VAN TOEN TOT NU
Om te bepalen wie we nu zijn en waar we in de toekomst willen zijn, moeten we eerst goed weten waar we vandaan komen. Daarom wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de historische ontwikkeling van de gemeente Waalwijk en de gemeente vandaag de dag, ook in zijn regionale context. Dit geeft inzicht in het karakter van de gemeente en de bijzondere kwaliteiten. Daarnaast kijken we naar de opgaven en uitdagingen die op de gemeente afkomen. Als gemeente opereren we niet in een vacuüm. Daarom kijken we ook naar de nationale, provinciale en regionale context. Deze elementen vormen het fundament waarop de omgevingsvisie is gebouwd.
De eerste vaste bewoners Onze gemeente is ontstaan in het gebied De Langstraat. In dit gebied lagen de kernen Baardwijk, Waalwijk, Besoijen, Sprang, Capelle, Vrijhoeve, Nieuwe Vaart, Waspik boven en Waspik beneden. De Langstraat maakte eeuwenlang deel uit van een groot veengebied. Het Oude Maasje stroomde ten noorden van dit veengebied en de hoger gelegen zandgronden vormden een zuidelijke grens. De hoger gelegen oeverwallen langs de rivieren waren van oudsher aantrekkelijke plekken voor mensen om zich te vestigen. Vanuit de woonplaatsen langs de Maas is men in de 11e eeuw begonnen het zuidelijk gelegen veengebied te ontginnen door sloten parallel aan elkaar te graven, zodat het water weg kon stromen. De ontgonnen veengronden waren in eerste instantie geschikt voor akkerbouw, maar door de ontwatering ging het veen oxideren waarbij veen afgebroken werd (inklinkt). Hierdoor kwam het maaiveld steeds lager te liggen. Om het gebied waar mensen woonden te beschermen, werden kades aangelegd tegen het overstromingswater vanuit de rivier en tegen water uit aangrenzende veenontginningen. Deze kades werden zijdwenden en achterkades of zeines genoemd. Als het bouwland te laag kwam te liggen, ontgon men een nieuw stuk veen en werd het oude akkerland gebruikt als wei- en hooiland. Na verloop van tijd kwam het bouwland op grote afstand van het dorp te liggen en werd het dorp verplaatst.
De ontginningen en de bewoningslinten verschoven zo op in zuidelijke richting. Voor de afvoer van het veen werd gebruik gemaakt van vaarten die naast al bestaande zijdewende in noordelijke richting naar de Maas werden gegraven. Na de vervening kwamen de ontveende gronden alsnog ter beschikking aan de Langstraat-dorpen. Deze periode vormde de basis voor de landschappelijke structuur van de gemeente. In het landschap zijn duidelijk lijnen te zien van noord naar zuid door de ontginningen en de lijnen van De Langstraat van west naar oost (zie figuur 2).
12
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
Ook de zuidkant van Waalwijk had last van hoog water dat vanuit ’s-Hertogenbosch kwam. Als gevolg hiervan zijn in de 17e eeuw onder andere het Galgenwiel en Hoefsven ontstaan. Om de waterafvoer richting de Maas beter te kunnen reguleren, is tussen 1766 en 1795 de Baardwijkse Overlaat aangelegd. Het grote inundatiegebied van de Baardwijkse Overlaat is gelegen tussen ’s-Hertogenbosch en Doeveren. Ter hoogte van Doeveren mondde de overlaat uit in het Oude Maasje. Het systeem van dijken en sluizen werd ook ingezet voor militaire inundaties. Pas met het graven van het Afwateringskanaal van 's-Hertogenbosch naar Drongelen tussen 1907 en 1911 verloor de overlaat zijn militaire functie. De Langstraat fungeerde binnen de militaire Zuiderwaterlinie als inundatiegebied. Hier hebben enkele verdedigingswerken gestaan, zoals de batterij ten noorden van Capelle, een aantal batterijen ten zuiden van Capelle en het retranchement bij Waspik.
Waalwijk als centrum voor leer en schoenen Als gevolg van toenemende veeteelt in de streek groeide vanaf het begin van de 19e eeuw de leer- en schoenenindustrie. Waar het voorheen om kleinschalige leerlooierijen en schoenenmakers ging, ontstonden in deze periode schoenfabrieken en industriële leerlooierijen die hun stempel op de handel en ontwikkeling van Waalwijk hebben gedrukt. Er werden nieuwe kerken gebouwd en de gemeente Waalwijk, Besoijen en Baardwijk werden samengevoegd. Bevorderlijk voor deze groei was ook de aanleg van de spoorlijn tussen ’s-Hertogenbosch en Lage Zwaluwe, het Halvezolenlijntje. In deze periode werden ook de haaks op de Grotestraat liggende dammen en mijnen, waar de fabrieksarbeiders woonden, aangelegd. Daar bouwden de rijkere bewoners de eerste tweelaagse huizen in Waalwijk.
Figuur 2: Kaartbeeld landschappelijke structuren in 1846 (bron: ‘s-Gravenhage: Provinciale Staten, Geoplaza VU)
Bescherming tegen het water Rond 1270 maakte De Langstraat deel uit van de Grote of Zuidhollandse Waard. Deze waard was voorzien van een grote dijkring. De huidige Meerdijk was daar een deel van. Als gevolg van de doorgaande stijging van de zeespiegel, de ontginning (en daardoor daling van het maaiveld) en de turfwinning nam de invloed van de zee in de Grote Waard steeds meer toe. Bij de Sint Elisabethsvloeden in 1421 overstroomde grote delen van de Grote Waard en ontstond een groot verdronken gebied met een afwisseling van vertakte getijdegeulen die onder invloed van eb en vloed stonden. Hierbij werden de oorspronkelijke dorpen, die iets noordelijker lagen dan de huidige, zwaar beschadigd. Als reactie op de watersnood werd in het midden van de 15e eeuw de Winterdijk aangelegd direct ten noorden van het bewoningslint. Achter deze dijk konden de beschadigde dorpen zich weer langzaam opbouwen en zo ontstond er een lintbebouwing: de huidige Grotestraat. Deze nieuwe as is dus iets zuidelijker gelegen dan de oorspronkelijke lintbebouwing.
Na de bloeiperiode van de leer- en schoenenindustrie in de 19e en vroege 20e eeuw onderging Waalwijk aanzienlijke veranderingen. De stad, ooit het centrum van de Nederlandse schoen- en lederwarenproductie, zag deze industrie in de loop van de 20e eeuw geleidelijk afnemen door globalisering en concurrentie uit lagelonenlanden. Desondanks bleef de erfenis van deze industrie een belangrijke rol spelen in de lokale cultuur en economie.
13
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
Samen de gemeente Waalwijk
2.3 DE GEMEENTE WAALWIJK IN DE REGIO
Aan het begin van de 20ste eeuw werden in de provincie Noord-Brabant diverse gemeenten samengevoegd. Zo ontstond uit de gemeenten Baardwijk, Besoijen en Waalwijk in 1922 de nieuwe gemeente Waalwijk en een jaar later werden Capelle, Vrijhoeve en Sprang samengevoegd tot de gemeente Sprang-Capelle. De huidige gemeente Waalwijk met de kernen Waspik boven, Waspik beneden, Sprang-Capelle en Waalwijk is in 1997 gevormd.
De gemeente Waalwijk ligt in het noorden van de provincie Noord-Brabant, tussen Tilburg (19 km) in het zuiden, Breda (29 km) in het westen, het rivierengebied in het noorden en ’s-Hertogenbosch in het oosten (22 km). Gemeente Waalwijk is onderdeel van regio Hart van Brabant. Daarin werkt de gemeente samen met Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Heusden, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg, Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. Deze regionale samenwerking is in ontwikkeling. Gemeenten, waterschappen en provincie werken steeds meer op een groter schaalniveau samen aan (strategische) opgaven in de fysieke leefomgeving. De gemeente Waalwijk neemt deel aan de Stedelijke Regio Breda – Tilburg (SRBT) en de Stedelijke Regio ’s-Hertogenbosch (SRSHR). In de SRBT zitten naast de gemeenten uit Hart van Brabant ook de gemeente Altena, Breda, Drimmelen, Etten-Leur, Geertruidenberg, Moerdijk, Oosterhout en Zundert. Daarnaast zijn ook de provincie Noord-Brabant en de waterschappen Brabantse Delta, De Dommel, Rivierenland en Aa en Maas betrokken bij deze regionale samenwerking. Gezamenlijk wordt gewerkt aan programma’s en projecten in het fysiek domein en op economisch vlak.
14
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
De regio Midden-Brabant heeft diverse belangrijke nationale oost-west georiënteerde hoofdinfrastructuurassen met de A59, A58, Bergsche Maas, Wilhelminakanaal en de spoorlijn Breda-Eindhoven. De gemeente Waalwijk ligt zelf niet (meer) aan een spoorlijn. Via verschillende modaliteiten (weg, water en spoor) verbinden deze hoofdinfrastructuurassen de regio met de internationale ontwikkelingsassen voor logistieke en kennisgerichte activiteiten. De logistieke ontwikkelingsas loopt vanuit de randstad via Mainport Rotterdam door het westen van Brabant naar Vlaamse Ruit. De kennisgerichte ontwikkelingsas gaat vanuit de Randstad door het oosten van Brabant via Brainport Eindhoven richting het Ruhr- en Rijngebied. De ligging van Midden-Brabant wordt daarom ook wel gesymboliseerd als een hashtag (#) (zie figuur 3).
In de strategische visie van de gemeente Waalwijk ‘Brug naar de Toekomst’ staan we stil bij de rol van de gemeente ‘in de regio’ en in regionale samenwerking. Waalwijk werkt vanuit een zelfbewuste positie in de regio aan lokale en (sub)regionale opgaven. Juist vanwege onze geografische ligging kan de gemeente toewerken naar een sleutelpositie als partner in de regio. We zetten in op Waalwijk als centrumgemeente voor De Langstraat dat in het Brabants mozaïek als middelgrote stad de verbinding vormt tussen de grotere steden Tilburg, ‘s-Hertogenbosch en omliggende gemeenten. Vanuit daar kijken we scherp naar wat onze doelstellingen zijn en welke samenwerkingen daar logischerwijs het meest aan bijdragen. Voorbeelden van thema’s waarbij het opzoeken van samenwerking voor de hand liggend én noodzakelijk is: mobiliteit, een sterke economie, de energietransitie en onderwijs. Op deze onderwerpen is samen optrekken met omliggende gemeenten en de stedelijke regio's de route om stappen te zetten. Samenwerking is geen doel op zich en moet functioneel zijn. We constateren echter dat steeds meer vraagstukken wel vragen om samenwerking over (gemeente)grenzen heen. We kijken per vraagstuk wat de juiste schaal om opgave(n) op te pakken. Dat kan (sub)regionaal zijn, als het vraagstukken betreft die net de lokale grenzen overschrijden, zoals in een gebiedsgerichte aanpak (GGA).
Dat doen we ook in grotere samenwerkingsverbanden. Op dit moment is Waalwijk primair gefocust op de regio Hart van Brabant, waar we samenwerken op onder andere het gebied van (jeugd)zorg, economie, klimaat- en energie. We zien dat de SRBT in toenemende mate het juiste schaalniveau blijkt om strategische opgaven, in de fysieke leefomgeving op te pakken, zoals woningbouw, mobiliteit en (ruimtelijke) economie. Daarom investeren we de komende jaren extra op de versterking deze samenwerking. In regionale samenwerking neemt Waalwijk – op diverse schaalniveaus – een proactieve rol.
De gemeente Waalwijk is een typische middelgrote gemeente. We zijn een belangrijk werkgelegenheidscentrum en hebben een bovenlokaal aanbod aan voorzieningen, zoals een regionaal gezondheidscentrum, theater, sportaccommodaties en (woon)winkels. We zien dat deze voorzieningen enerzijds door opschaling en centralisatie en anderzijds door verdunning van huishoudens, vragen om voldoende ‘massa’ (genoeg mensen). Tegelijkertijd hebben we te maken met opgaven waar meer middelgrote gemeenten mee kampen, zoals de duurzame mobiliteitstransitie en stedelijke (sociale) problematiek. Gezamenlijk met andere middelgrote steden zien we kansen om een rol te spelen in de verstedelijkingsopgave van Noord-Brabant. De gemeente Waalwijk is daarom onderdeel van samenwerkingsverband Midstad. Een samenwerking met andere middelgrote gemeenten in Noord-Brabant. Structureel overleg met provincie en andere middelgrote steden is daarbij van belang.
15
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
Figuur 3: De gemeente Waalwijk in de regio met de hoofdinfrastructuur en regionale bedrijventerreinen (roze cirkels)
16
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
2.4 IDENTITEIT EN KERNKWALITEITEN
2.4.2 Een veelzijdig landschap De gemeente Waalwijk ligt op een uniek grens- en overgangsgebied. De Bergsche Maas en het rivierenlandschap in het noorden en de Brabantse zandgronden in het zuiden zorgen voor een bijzonder landschap met verschillende bodemtypes. Tussen de noordelijke kleigrond en de zuidelijke zandgrond is een veenlandschap ontstaan. Het overgangsgebied tussen het rivierengebied en de zandgronden loopt van Ossendrecht naar Maashees en wordt de ‘Naad van Brabant’ genoemd (zie figuur 4). De gemeente Waalwijk ligt in een grensgebied van klei-, zand- en veengrond. Dit gebied wordt gekenmerkt door bijzonder kwelwater dat hier omhoog komt. Dit zorgt voor specifieke natuurtypes, zoals de afwisseling tussen open en dichtbegroeide gebieden en natte en droge gebieden, wat zorgt voor een veelzijdig landschap.
2.4.1 Inleiding “Waalwijk, waar we elkaar nog kennen. Een gemeente met meer dan 50.000 inwoners. Waar we houden van aanpakken. Het is er goed wonen, veilig opgroeien, leren, ondernemen en werken.” - Dienstverleningsvisie 2021 gemeente Waalwijk (het inwoneraantal is aangepast naar de situatie op 1 januari 2024) De bovenstaande tekst beschrijft de identiteit van de gemeente Waalwijk. Dit is de identiteit waar mensen zich in herkennen, maar nog wel wat algemeen. Het scherp hebben van de identiteit is belangrijk voor het opstellen van de omgevingsvisie, omdat die identiteit relatief stabiel is en dus een stevige basis biedt voor een langetermijnvisie. Vanuit de identiteit kunnen we toekomstbestendig keuzes maken die passen bij het karakter van de gemeente Waalwijk. De identiteit bestaat uit meerdere kernkwaliteiten. Dat zijn de kenmerken waar we als gemeente trots op zijn en die samen het verhaal vertellen over wat Waalwijk voor een gemeente is. Onze kernkwaliteiten zijn: 1.
een veelzijdig landschap;
2.
een levendige samenleving en
3.
een sterke economie.
Het bijzondere aan het bodemprofiel in de gemeente is het feit dat verschillende bodemsoorten op elkaar liggen, namelijk klei-op-veen-op-zand. Dit maakt het een aardkundig waardevol gebied en hierdoor kan de historische ontwikkeling goed afgelezen worden. De veengronden zijn ontstaan door de agrarische veenontginning, het kleipakket verwijst naar de Sint Elisabethsvloed en het getijdengebied wat hierdoor is ontstaan. Uiteindelijk werd het gebied hierdoor bij uitstek geschikt als hooiland. Dit werd gebruikt om de runderen op te laten grazen. Deze runderen werden weer gebruikt voor de leerindustrie. De lijnstructuur van de bodemsoort (de oost-west lijnen) en de vaarten door de ontgingen (de noord-zuid lijnen) zijn nog steeds zichtbaar in ons landschap.
In de volgende subparagrafen beschrijven we wat die kernkwaliteiten betekenen.
Figuur 4: De strook veengrond die door Noord-Brabant loopt, ook wel bekend als de Naad van Brabant (bron: brabantinzicht.nl, bewerkt door KuiperCompagnons) 17
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
02 Het samenspel tussen bodem en water heeft gezorgd voor een uniek natuurgebied in onze gemeente: De Westelijke Langstraat. Dit beschermd natuurgebied ligt tussen Waspik en Waalwijk. De verschillende bodemlagen zorgen voor een uniek en nat ecosysteem. Sloten, vennen, graslanden, moerassen en veen wisselen elkaar af. In de Westelijke Langstraat leven de Grote en Kleine Modderkruiper. De Grote Modderkruiper is een zeldzame vissoort. Daarnaast groeien op verschillende plekken autochtone bomen en struiken, zoals de zwarte els en Gelderse roos. Deze plantensoorten zijn directe nakomelingen van de planten die zich hier na de ijstijd spontaan hebben gevestigd en zich uit lokaal plantmateriaal hebben vermeerderd. Deze planten zijn daarmee vanuit cultuurhistorie en ecologie van groot belang, omdat ze ons landschappelijk erfgoed uitdragen en bijdragen aan de biodiversiteit. In het zuidoosten ligt Waalwijk tegen natuurgebied de Loonse- en Drunense Duinen en Leemkuilen dat één van de grootste stuifzandgebieden van West-Europa is.
eeuw de eerste inwoners. Door opkomend water is deze dijk met de bebouwing steeds opgeschoven. De oost-westlijnen die daardoor in het landschap zijn ontstaan zijn nog steeds herkenbaar. Van noord naar zuid zijn de waterlopen zichtbare structuren. Door de noord-zuid en oost-west structuur van lijnen ontstonden hiertussen vlakken. Op strategische plekken ontstonden punten, zoals havens. Deze structuur van lijnen, vlakken en punten is kenmerkend voor De Langstraat. De Langstraat ontwikkelde zich tot hét centrum voor de schoenen lederindustrie. Tegenwoordig zijn in het gebied veel historische elementen zichtbaar die naar deze periode verwijzen, zoals voormalige spoorlijn Halvezolenlijn wat tegenwoordig een wandel- en fietspad is (het Halvezolenpad) en verschillende gebouwen. De gemeente is tegenwoordig onderdeel van Noord-Brabant, maar in het verleden behoorde een groot deel van de huidige gemeente Waalwijk tot Holland. De Hollanders waren niet katholiek zoals de Brabanders, maar protestant. Dit heeft tot een lange religieuze strijd geleid. De verschillende kerken in onze gemeente maken deze historie zichtbaar. Tegenwoordig heeft deze strijd plaatsgemaakt voor een gemeenschapsgevoel en zijn de religieuze gebouwen belangrijke ontmoetingsplekken.
Onze gemeente ligt in streek De Langstraat. “De Langhe Straet”, zoals het vroeger heette, was oorspronkelijk een dijk door een moerassig landschap tussen het Oude Maasje en de hoger gelegen Brabantse zandgronden. Deze dijk staat nu bekend als de Winterdijk. Aan deze dijk vestigden zich begin vorige
18
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02 2.4.3 Een levendige samenleving
Daarnaast heeft de gemeente Waalwijk een groot sportaanbod op hoog niveau. RKC Waalwijk is een voetbalclub op professioneel niveau en HV Tachos een handbalvereniging op het hoogste niveau. Elke kern heeft een binnensportaccommodatie en sportvelden. Waalwijk heeft een grote diversiteit aan vecht- en verdedigingsporten en elke kern heeft één of meerdere eigen voetbalclub(s). Voor de zwembaden geldt dat zowel het binnenbad Olympia als buitenbad Zidewinde een regionale functie heeft.
De gemeente kent een levendige afwisseling van de hechte dorpen Waspik en Sprang-Capelle en de actieve stad Waalwijk. Waalwijk wordt gezien als een stad met een dorps karakter en Waspik en Sprang-Capelle worden omschreven als ‘ons kent ons’. De samenleving is gevarieerd met verschillende leeftijden, achtergronden, religies en culturen. De gemeente kent een rijk verenigingsleven en door het jaar heen worden veel evenementen georganiseerd. In elke kern zijn de basisvoorzieningen op orde. Onze jongste inwoners kunnen in hun eigen woonplaats naar school en voortgezet onderwijs kan op alle niveaus in de gemeente worden gevolgd. Voor een middelgrote stad als Waalwijk zijn er veel culturele voorzieningen, zoals Theater De Leest en het Schoenenkwartier.
19
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
2.4.4 Een sterke economie
De centrale ligging van de gemeente heeft er mede voor gezorgd dat we zijn uitgegroeid tot de hotspot van Nederland op logistiek gebied. In de gemeente zijn veel (grote) logistieke distributiecentra en transportbedrijven gevestigd. Via de havens worden goederen op internationaal niveau van A naar B gebracht en de A59 en N261 zijn belangrijke transportaders. Waalwijk staat op de kaart als logistieke schakel tussen Rotterdam, Antwerpen en het Europese achterland.
In de gemeente Waalwijk heerst een sterke werkmentaliteit. Onze mensen weten van aanpakken. Gemeente Waalwijk heeft een snelgroeiende economie en we zijn één van de gemeenten in Nederland met de meeste banen per inwoner. Het is echt een werkgelegenheidsgemeente. Onze sterke economie is vooral te danken aan de logistiek en groothandel en een brede basis in de maakindustrie. De bruto toegevoegde waarde van de Waalwijkse economie bedroeg in 2023 ongeveer € 3,3 miljard, wat een toename van 28% was ten opzichte van 2014. Deze groei is nauw verbonden met de sterke banengroei in dezelfde periode. De belangrijkste sectoren die bijdragen aan deze economische waarde zijn de industrie, logistiek (vervoer en opslag) en (groot)handel. De sector ‘logistiek en groothandel’ kent de afgelopen 10 jaar de sterkste groei in aantal banen, namelijk zo’n 60%, met in totaal ruim 9.500 banen (bron: Economische Verkenning gemeente Waalwijk). De identiteit van onze gemeente is nauw verbonden met de economische geschiedenis, met name door het Schoenenkwartier en de lederwarenindustrie. Het midden- en kleinbedrijf is sterk aanwezig in Waspik, Sprang-Capelle en Waalwijk. Bijna de helft van de banen in de gemeente Waalwijk (48%) is te vinden in het midden- en kleinbedrijf (MKB), dat bestaat uit 476 vestigingen. Dit onderstreept de positie van Waalwijk als MKB-gemeente.
Naast logistiek heeft de gemeente Waalwijk een aantal sterke sectoren die al decennialang geworteld zijn in onze gemeente. Piet Klerkx opende in 1928 zijn eerste meubelzaak in Waalwijk. Mandemakers is in Waalwijk uitgegroeid tot keukengigant en Van Mossel Automotive Group is uitgegroeid tot een van de grootste automotive bedrijven in Europa. Zij zijn nog steeds sterk verbonden met onze gemeente met hoofdkantoren en opleidingscentra. De schoen- en lederindustrie die de gemeente in de 19e eeuw op de kaart zetten is nog steeds present. Onze gemeente huisvest de hoofdkantoren van verschillende nationale en internationale schoen- en ledermerken.
20
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
02
2.4.5 Onze kwaliteiten Figuur 5 laat de huidige kwaliteiten van de gemeente Waalwijk zien. Deze bestaan uit: 1. VEELZIJDIG LANDSCHAP
Bijzondere combinatie van landschappen klei, veen en zand.
Uniek natuurgebied Westelijke Langstraat.
Rijke historie met De Langstraat als ruggengraat.
2. DIVERSE SAMENLEVING
Diversiteit in inwoners en evenementen/festiviteiten.
Toegankelijke voorzieningen voor alle leeftijden.
Groot sportaanbod in alle kernen.
3. STERKE ECONOMIE
(Intern)nationale logistieke hotspot.
Sterke sectoren met langdurige geschiedenis in de gemeente.
Gemeente van aanpakken: hoge werkgelegenheid en sterke MKB.
Figuur 5: Huidige kwaliteiten in de gemeente Waalwijk
21
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
2.5 OPGAVEN VOOR DE TOEKOMST
1.
Sturen op Brede Welvaart. Bijdragen aan de gemeenschap komt centraal te staan in alles wat we doen en de keuzes die we maken. Dat doen we voor én met de gemeenschap. Bijvoorbeeld door samenwerking tussen het onderwijs, het bedrijfsleven en de gemeente.
2.
Bouwen aan een verbonden samenleving. Binnen de gemeente Waalwijk bestaan hechte gemeenschappen. Die zetten we (nog meer) in hun kracht, door ecosystemen als de basis te nemen in alles wat we doen. Onder andere door inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners en gemeenschappen met elkaar te verbinden.
3.
Benutten van de kracht van verscheidenheid. De gemeente Waalwijk is divers. Als gemeente hebben we zicht op deze diversiteit en benutten deze door in keuzes te differentiëren. Bijvoorbeeld tussen gebieden, gemeenschappen en doelgroepen. Daarbij geven we ruimte aan initiatief vanuit de gemeenschap.
2.5.1 Inleiding Uit de vorige paragraaf blijkt dat we veel kwaliteiten bezitten die het waard zijn om te behouden. Tegelijkertijd komen opgaven op ons af die om aandacht vragen en waar we richting de toekomst mee aan de slag moeten. Trends en ontwikkelingen kunnen de bestaande kwaliteiten onder druk zetten of juist een kans bieden om kwaliteit toe te voegen. Daar waar meerdere ontwikkelingen samenkomen kunnen ook dilemma’s of koppelkansen aan het licht komen. Kortom: alles waar we in de volgende hoofdstukken een antwoord op moeten formuleren. In de strategische visie zijn drie strategische lijnen ontwikkeld die sturing moeten geven in het aanpakken van de opgaven (zie figuur 6). De drie strategische lijnen zijn:
Figuur 6: De drie strategische lijnen uit de strategische visie gemeente Waalwijk
22
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
2.5.2 Opgaven voor omgeving en landschap
Brede Welvaart is hierin als overkoepelende kapstok omarmd. Bij de omgevingsvisie wordt deze lijn doorgetrokken en wordt Brede Welvaart ook als kader en sturingsinstrument gebruikt bij de verdere uitwerking van de opgaven die zich voordoen in de fysieke leefomgeving.
Een gezonde bodem en voldoende en schoon water zijn belangrijk voor een veilig leven. We lopen steeds meer tegen de grenzen van ons bodem- en watersysteem aan. We moeten daarom beter rekening houden met ons water en onze bodem door ‘water en bodem sturend’ te werken. Hierbij is het bodem- en watersysteem sturend in onze keuzes, zoals voor plekken die we nodig hebben voor het opslaan van water of het verhogen van het waterpeil. De bodem moet een sturende factor zijn in de keuze voor nieuwe geschikte bouwlocaties en de wijze waarop we zo’n ontwikkeling vervolgens inpassen. Er kunnen met het realiseren van een nieuwe ontwikkeling namelijk ook kansen benut worden die ten gunste komen aan de kwaliteit van het water, de bodem en de landschappelijke inrichting.
Brede Welvaart gaat in essentie over het welzijn van mensen. Het is een maatstaf voor alles dat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en veiligheid. Het gaat zowel om de kwaliteit van leven in het ‘hier en nu’, als om de effecten van onze manier van leven op het welzijn van mensen op andere plekken en voor toekomstige generaties.
We moeten ervoor zorgen dat we met het gebruik van het land de bodem minder uitputten. De biodiversiteit in de bodem - het bodemleven – is een onmisbaar onderdeel voor een goed functionerende, gezonde bodem. Het is de drijvende kracht achter veel belangrijke bodemprocessen en heeft daarmee een belangrijke rol in het functioneren van het hele ecosysteem. Het bodemleven is de basis van natuurinclusieve landbouw. Een levende bodem vormt de basis voor de biodiversiteit boven de grond. De mens is onderdeel van de natuur. Voor een gezond leven op een leefbare planeet hebben we de natuur nodig, maar het groen en de natuur in de gemeente worden beïnvloed door klimaatverandering en zijn momenteel eenzijdig. Natuurgebied Westelijke Langstraat en de naastgelegen Loonse en Drunense Duinen en Leemkuilen staan onder druk. Door in te zetten op een samenhangend netwerk van diverse groengebieden met een hoge biodiversiteit kunnen extremen, zoals hitte of wateroverlast, beter opgevangen worden. Ook is het behoud van biodiversiteit van belang voor onze voedselvoorziening. Daarnaast draagt meer groen bij aan de gezondheid van onze inwoners. Het is een opgave om het groen zowel kwantitatief als kwalitatief te verbeteren. Dit is nodig binnen het bestaande groen en de gebieden met weinig biodiversiteit, zoals bedrijventerreinen en agrarische gronden.
Hier liggen kansen op het gebied van erfgoed, bijvoorbeeld door historische groenstructuren en landschapselementen te herstellen.
23
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
Klimaatverandering, met steeds meer extremen in weersomstandigheden, vraagt om aanpassing van onze leefomgeving. Door de ligging aan de Bergsche Maas is de gemeente kwetsbaar voor overstromingen. In de kernen is veel verharding aanwezig en met name op grote delen van de bedrijventerreinen is weinig groen. Het buitengebied bestaat grotendeels uit agrarische gronden, waar water vaak niet goed kan worden vastgehouden en de biodiversiteit laag is. Om de gezondheid van de inwoners en de leefomgeving beter te beschermen is het nodig om de gemeente klimaatadaptief in te richten, zowel in de openbare ruimte als op particuliere gronden. Dat kan door meer ruimte te geven aan water, minder verharding toe te passen en meer groen te creëren. Samen met de samenleving werken we aan het groen inrichten van percelen ten behoeve van klimaatadaptatie wat bijdraagt aan een fijne en aantrekkelijke omgeving.
2.5.3 Opgaven voor de samenleving
Door klimaatverandering warmt de aarde op. Dat komt mede door het gebruik van fossiele brandstoffen. We moeten de omslag maken naar duurzame energie. Dat betekent dat we de energievraag moeten beperken en daarna energiebronnen optimaal moeten benutten. Het vormgeven van dit nieuwe energiesysteem gaat over opwekken, opslaan en transporteren. Dat vraagt om een andere inrichting van onze onder- en bovengrond, verduurzamen van onze gebouwen en bewuster omgaan met energie. We moeten hierin keuzes maken die bijdragen aan de welvaart en welzijn van onze huidige en toekomstige generaties.
Daarnaast is het van belang dat het groeien van het aantal inwoners niet alleen iets betekent voor het aantal woningen of de bereikbaarheid, maar ook voor het voorzieningenniveau, zoals sport, cultuur, onderwijs, huisartsenzorg en andere vormen van zorg en ondersteuning. Het is van belang dat we hier oog voor hebben bij de fysieke ontwikkelingen en daarbij de verbinding maken met het sociaal domein. De gemeente Waalwijk heeft, net als de rest van Nederland, te maken met vergrijzing. Vooral het aantal inwoners van 75 of ouder gaat fors groeien de komende 10 jaar, van iets meer dan 5.200 naar ruim 7.300 inwoners in 2040. De zorgvraag zal daarmee toenemen. Door nationaal beleid is het uitgangspunt dat ouderen langer zelfstandig thuis wonen. Dat heeft een effect op onze zorg en vraagt meer van inwoners die mantelzorg verlenen. Niet alle huidige woningen zijn voldoende levensloopbestendig en moeten aangepast worden zodat ouderen prettig in hun eigen huis kunnen wonen.
De bevolking van de gemeente Waalwijk blijft tot 2040 groeien. In 2040 zijn er iets meer dan 56.500 inwoners. Het aantal eenpersoonshuishoudens, zowel bij jongeren als ouderen, neemt toe. Hierdoor neemt ook de vraag naar woningen toe. Er moeten de komende tijd meer woningen bijkomen die aansluiten op de behoefte van de inwoners. Van belang is dat we woningen bouwen die bijdragen aan een evenwichtige bevolkingsopbouw in de toekomst. Het is een opgave om te kijken wat daarvoor de meest geschikte locaties zijn, dichtbij voorzieningen en met een goede bereikbaarheid. We willen dat onze gemeente een fijne en aantrekkelijke plek blijft met woningen voor alle doelgroepen, van starters, jonge gezinnen, alleenstaanden, mensen wiens kinderen het huis uit zijn tot senioren.
We streven naar een leefomgeving die gericht is op ontmoeten en die toegankelijk is, zodat ouderen, jongeren en alle inwoners veel meer in verbinding kunnen leven. Ouderen, met name alleenstaanden, zijn kwetsbaarder voor eenzaamheid. Het is belangrijk dat zij elkaar en andere mensen kunnen ontmoeten. Aan deze doelstelling wordt onder andere gewerkt vanuit het programma Samen Redzaam. Ook in dat programma maken we de verbinding met de fysieke en sociale leefomgeving die gezond en gelukkig ouder worden stimuleert en faciliteert. De openbare ruimte is op sommige plekken nog onvoldoende ingericht voor ouderen, doordat deze slecht toegankelijk is en
24
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
2.5.4 Opgaven voor de economie
koele plekken of rustplekken ontbreken. We willen werken aan een openbare ruimte waar al onze inwoners zich welkom voelen en waar bewegen, spelen en ontmoeten in een gezonde en groene omgeving mogelijk is.
De gemeente Waalwijk heeft zoals gezegd een robuuste economie, met de havens, lokale MKB en kleine en grote familiebedrijven, agrarische bedrijven, de logistiek en groothandel en het woonwinkelcluster. De economie blijft aantrekken. De vraag van bedrijven naar ruimte blijft dan ook aanwezig. Dit kan echter niet overal ingepast worden, omdat andere opgaven ook ruimte vragen, zoals waterveiligheid, woningbouw en klimaatadaptatie. Voor de groei van onze economie is energie randvoorwaardelijk; zonder de toevoer van energie kunnen bedrijven niet uitbreiden. Waalwijk wil het karakter als werkgelegenheidsgemeente behouden, maar wil ook een economie die bijdraagt aan Brede Welvaart voor de gemeente en een klimaatneutrale en duurzame economie. Onze economie moet bijdragen aan het welzijn van onze inwoners, zowel materieel als immaterieel. Ondernemingen bevorderen de Brede Welvaart bijvoorbeeld door het bieden van werkgelegenheid, bijdragen aan de mobiliteitsopgave en de klimaatdoelen, het verbinden van ondernemers met onderwijs of de zorg. De vraag is hoe hierin een balans gevonden kan worden. Hierin dient een integrale afweging te worden gemaakt.
De komende jaren is het een opgave om onze leefomgeving, woningen en maatschappelijke voorzieningen beter in te richten op de vergrijzende bevolking. Tegelijkertijd mogen we onze andere inwoners niet uit het oog verliezen. Ook voor jongeren kan de openbare ruimte aantrekkelijker ingericht worden en ontmoeten meer worden gestimuleerd met voorzieningen die aansluiten bij hun wensen en behoeften. In de gemeente werken veel internationale medewerkers. Zij en hun gezin maken gebruik van zorg, woningen en onderwijs. Het is onze opgave om samen met inwoners te werken aan hun redzaamheid en toe te werken naar sociale en fysieke gezondheid en zingeving. Als gemeente willen we bijdragen aan een gezond en gelukkig leven voor alle inwoners. Samen met de Koers Sociaal Domein werken we aan samenredzaamheid door het versterken van de veerkracht van de gemeenschap en van al onze inwoners. Veel inwoners van de gemeente maken dagelijks gebruik van de auto. Met de auto is Waalwijk goed te bereiken en is men binnen een half uur in ‘s-Hertogenbosch, Tilburg of Breda, maar dit systeem loopt tegen grenzen aan. Er ontstaan vaak knelpunten op de A59 en N261 en dit zorgt voor overlast (files, geluidsoverlast en slechtere luchtkwaliteit). Robuust en frequent openbaar vervoer wordt gemist, waardoor veel mensen terugvallen op de auto.
Gezien de woningbouwopgave en vergrijzing is het van belang een robuust openbaar vervoernetwerk te hebben, zodat de druk op de wegen en openbare ruimte niet toeneemt. De gemeente, de regio en de provincie Noord-Brabant onderschrijven gezamenlijk de ambitie voor de realisatie van een BusRapidTransit-verbinding Tilburg – Efteling – Waalwijk – ’s-Hertogenbosch, een snelle regionale buslijn. Partijen werken samen om de haalbaarheid in kaart te brengen met als doel hoogwaardig openbaar vervoer over deze as te realiseren. Naast een robuust OV-systeem dient er aandacht te zijn voor goede en veilige fiets- en wandelroutes, zowel recreatief als functioneel. Een omslag naar duurzame mobiliteit vraagt niet alleen wat van de inrichting, maar ook om een gedragsverandering.
Het winkelgebied van Waalwijk heeft te maken met concurrentie van onder andere online winkels en grotere steden in de regio zoals ’s-Hertogenbosch, Tilburg en Breda. Het centrum van Waalwijk kampt met leegstand en inwoners geven aan dat het centrum daardoor minder aantrekkelijk is. Als gemeente werken we al op verschillende manieren aan het aantrekkelijk houden van ons centrum en het geven van een nieuwe invulling aan ruimte die leeg staat, zoals met het Masterplan Binnenstad en de herontwikkeling van winkelcentrum De Els. In de dorpen is het noodzakelijk om de voorzieningen te behouden, omdat deze bijdragen aan de leefbaarheid. Het is van belang om de winkelgebieden te transformeren naar winkel- en verblijfsgebieden waarmee ook ingezet kan worden op vergroening, ontmoeting en uitdragen van (cultuur-) historie.
25
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
02
2.5.5 De opgaven Figuur 7 laat de opgaven zien waar de gemeente Waalwijk voor staat. Deze bestaan uit: 1. OMGEVING EN LANDSCHAP
Water en bodem zijn sturend.
Zorgen voor een gezonde leefomgeving met biodiverse natuur en groene kernen.
Werken aan een duurzame en klimaatadaptieve gemeente.
2. SAMENLEVING
Werken aan een duurzame mobiliteitstransitie.
Samen redzaam.
Voldoende en passende woningen.
3. ECONOMIE
Omslag naar een duurzame en circulaire economie.
Een economie die bijdraagt aan Brede Welvaart.
Inzetten op levendige centra.
Figuur 7: Huidige opgaven in de gemeente Waalwijk
26
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
2.6 NATIONAAL, PROVINCIAAL EN REGIONAAL BELEID
Binnen de NOVI worden drie afwegingsprincipes gehanteerd om te komen tot weloverwogen beleidskeuzes. Die zouden moeten helpen bij het afwegen en prioriteren van verschillende belangen en opgaven:
2.6.1 Inleiding Als gemeente opereren we niet in een vacuüm. We dienen rekening te houden met ons bestaand beleid en regionale afspraken. Deze integreren we in de omgevingsvisie. Daarnaast is de omgevingsvisie onder de Omgevingswet een verplicht instrument voor het Rijk, provincies en gemeenten. Als gemeente dienen we rekening te houden met de ambities en uitgangspunten uit de omgevingsvisies van hogere overheden. Op lokaal, regionaal, provinciaal en nationaal niveau liggen grote uitdagingen op het gebied van economie, samenleving, omgeving en landschap die vragen om een integrale benadering. Deze uitdagingen zijn soms tegelijkertijd kansen.
ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie; duurzaam economisch groeipotentieel;
sterke en gezonde steden en regio's;
toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.
kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal;
afwentelen wordt voorkomen.
Naast de NOVI werkt de rijksoverheid aan een Nota Ruimte. Deze moet 2026 gereed zijn. Totdat de nieuwe Nota Ruimte klaar is, geldt de NOVI als beleid. Momenteel ligt er het ontwerp van de Nota Ruimte. Het ontwerp Nota Ruimte is een ruimtelijke visie op heel Nederland en is de uitwerking van de NOVI. Het biedt een overzicht van de nieuwe richtingen, ruimtelijke beelden en keuzes voor nu, straks en later. Het gaat om de keuzes die al zijn gemaakt en ingezet in verschillende nationale programma’s, keuzes die aanvullend nodig zijn en nog gemaakt moeten worden in de (ontwerp) Nota Ruimte en keuzes die in de Nota Ruimte geagendeerd worden voor later.
In het kader van de invoering van de Omgevingswet heeft het Rijk de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) opgesteld. In de nationale omgevingsvisie geeft het Rijk een langetermijnvisie aan voor de toekomstige ontwikkelingen van de leefomgeving in Nederland. In Nederland staan we voor urgente maatschappelijke opgaven die zowel lokaal als regionaal, nationaal en internationaal gelden, zoals klimaatverandering, de energietransitie, circulaire economie, bereikbaarheid en woningbouw. De NOVI biedt perspectief om voort te bouwen op bestaande landschappen en historische steden. In de NOVI zijn vier prioriteiten opgesteld:
combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies;
2.6.3 Ontwerp Nota Ruimte
2.6.2 De Nationale omgevingsvisie
Naast de omgevingsvisie en ontwerp Nota Ruimte werkt het Rijk met de NOVEX. In het programma NOVEX staan drie doelen centraal: het versnellen van de uitvoering van de NOVI, het versterken van de ruimtelijke regierol van de Rijksoverheid en het vernieuwen van de samenwerking in de (uitvoerings)relatie met provincies en in gebieden. NOVEX richt zich op het ‘hoe’ en volgt daarbij twee sporen: het provinciale spoor en het spoor van de NOVEX-gebieden. De gemeente Waalwijk behoort bij het NOVEX-gebied Stedelijk Brabant. Hier wordt ingezet op de realisatie van 94.000 woningen tot 2030 en de bijbehorende werkgelegenheid. NOVEX Stedelijk Brabant vormt een integraal onderdeel van de ruimtelijke puzzel van de Provincie Noord-Brabant.
27
O M G E V I N G S V I S I E G E M E E N T E W A A LW I J K
02
1. Wonen, werken en bereikbaarheid
De ontwerp Nota Ruimte hanteert drie ruimtelijke principes die richtinggevend zijn voor deze visie: 1.
Meervoudig ruimtegebruik - Ruimte is schaars en waardevol. Het Rijk zoekt waar het kan naar mogelijkheden voor functiecombinaties en naar efficiënt ruimtegebruik met behoud van ruimtelijke kwaliteit.
2.
Gebiedskenmerken centraal – Het Rijk beschermt en benut wat er is en ontwikkelen nieuwe, onderscheidende ruimtelijke kwaliteit. Hierbij wordt lokaal en regionaal gewerkt aan passende oplossingen.
3.
Zoveel mogelijk voorkomen van afwentelen – Het Rijk schuift problemen niet zonder meer door naar elders of naar toekomstige generaties en streeft naar een rechtvaardige verdeling van de lusten en lasten.
De bevolkings- en economische groei zijn de drijvende kracht achter de ontwikkeling van Nederland. Deze groei blijft niet beperkt tot de grote steden Amsterdam, Rotterdam-Den Haag, Utrecht en Eindhoven, maar biedt ook kansen voor nabijgelegen stedelijke regio’s, zoals de Brabantse stedenrij. Het Rijk werkt in de ontwerp Nota Ruimte met een strategie VISTA: versterken, initiëren, stimuleren, transformeren en accommoderen (zie figuur 8). De strategie ‘stimuleren’ is van toepassing op de gemeente Waalwijk, wat duidt op een verstedelijkingsopgave en schaalsprong. Waalwijk Centrum Driessen is opgenomen als één van de 127 regionaal grootschalige woningbouwlocaties. Daarnaast is de gemeente Waalwijk onderdeel van de ‘L-centrumstadsregio’. In deze regio zijn economische dynamiek en concentratie van (regionale) voorzieningen verdeeld over één of meerdere middelgrote steden. OVknooppunten vormen belangrijke schakels: hier is de regio aanhaakt op het (inter)nationale netwerk en vormt hiermee de logische plek voor nieuwe publiekstrekkende regionale voorzieningen en ruimte-intensief werken.