Bijl. 1.3 - Onderzoek niet gesprongen explosieven
Tekst van het document
Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode SWECO VOO RAPPORT SOOR2023_006
De brug bij ’t Snoekske’, opgeblazen door Duitse troepen. Bron: Didden & Swarts (1979)
Sweco Nederland B.V. Onderwerp Projectnummer
Handelsregister 30129769 TenneT station Waalwijk 51011997
Klant Versie
TenneT TSO B.V. D0
Datum
04-04-2023
Auteur
Esmee Sanders
Document referentie
NL23-648800269-47298
Gecontroleerd door
Jasper Molenaar
Vrijgegeven door
Jeroen van Rooij
Goedgekeurd door
Arthur Hollmann Senior Deskundige OO UXO Offshore Services
2/22
Inhoudsopgave
1
Managementsamenvatting ............................................................................................ 5
2
Inleiding ......................................................................................................................... 6 2.1 Aanleiding van het onderzoek ............................................................................. 6 2.2 Methodiek ............................................................................................................ 7 2.2.1 Inventariseren van bronnenmateriaal (bronnenonderzoek) .................. 7 2.2.2 Beoordelen van bronnenmateriaal......................................................... 8 2.3 Doelstellingen ...................................................................................................... 8 2.4 Teamleden .......................................................................................................... 8
3
Bureauonderzoek ........................................................................................................ 10 3.1 Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik ............. 10 3.1.1 Afbakening onderzoeksgebied ............................................................ 10 3.1.2 Huidig gebruik van het onderzoeksgebied .......................................... 10 3.1.3 Toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied .................................. 10 3.2 Informatie van de opdrachtgever ...................................................................... 10 3.3 Aanwezige informatie over de bodemgesteldheid ............................................ 10 3.4 Reeds uitgevoerde onderzoeken ...................................................................... 11
4
Resultaat bronneninventarisatie .................................................................................. 12 4.1 Resultaat historisch feitenmateriaal .................................................................. 12 4.2 Naoorlogse ontwikkelingen ............................................................................... 17
5
Analyse historisch feitenmateriaal ............................................................................... 19 5.1 Analyse.............................................................................................................. 19 5.2 Leemten in kennis ............................................................................................. 20
6
Conclusie en Advies .................................................................................................... 22 6.1 Conclusie........................................................................................................... 22 6.2 Advies ................................................................................................................ 22 6.3 Slotwoord .......................................................................................................... 22
Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied Bijlage 2 – OO-bodembelastingkaart Bijlage 3 – Inventarisatiekaart Bijlage 4 – Situering luchtfoto Bijlage 5 – Overzicht oorlogshandelingen Bijlage 6 – Historisch topografische kaarten Bijlage 7 – Satellietbeeld Bijlage 8 – Geraadpleegde bronnen Bijlage 9 – Beoordeling rapportage Bijlage 10 – Certificaat VROO Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023 Document referentie nl23-648800269-47298
Versie D0 3/22
Sweco Nederland B.V. (hierna: Sweco) voert het Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit conform de geldende wet- en regelgeving van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) en overige wetgeving. Sweco beschikt over certificeringen op het gebied van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO), Kwaliteit (ISO 9001), Veiligheid (Veiligheidsladder, VCA), Duurzaamheid (ISO 14001, CO2-Prestatieladder) en V&G-management (ISO45001). Met deze certificeringen is Sweco gekwalificeerd om te kunnen werken aan toonaangevende projecten op het gebied van OO. Administratieve gegevens onderzoeksgebied Uitvoerder Provincie Gemeente Gemeente 1940-1945 Plaats Betreft Projectnaam Opdrachtgever Oppervlakte onderzoeksgebied Projectmedewerkers Periode van uitvoering Beheer en plaats van documentatie
Sweco Nederland B.V. Noord-Brabant Waalwijk Waalwijk Waalwijk Vooronderzoek OO Conflictperiode Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk TenneT TSO Circa 1,8 ha E. Sanders, J. Molenaar Februari 2023 Sweco Nederland B.V.
Afbeelding 1 Onderzoeksgebied.
Distributielijst TenneT TSO. UXO Offshore Services. Sweco Nederland B.V..
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
4/22
1
Managementsamenvatting
In dit vooronderzoek OO conflictperiode heeft de analyse van het feitenmateriaal uit de inventarisatie tot de conclusie geleid dat er geen ontplofbare oorlogsresten1 (verder: OO) in het onderzoeksgebied zijn te verwachten. Het onderzoeksgebied is daarmee ONVERDACHT verklaard op het aantreffen van OO (zie ook de OO-bodembelastingkaart in bijlage 2). Voor het onderzoeksgebied is derhalve geen aanleiding om vervolgstappen te nemen op het gebied van OO: de voorgenomen grondroerende werkzaamheden die binnen het onderzoeksgebied zullen plaatsvinden, kunnen normale doorgang hebben. Om deze conclusie te ondersteunen, zijn de geraadpleegde bronnen in hoofdstuk 4 ‘Resultaat bronneninventarisatie’ beschreven. Bijlage 5 omvat de reconstructie van oorlogshandelingen welke een (mogelijke) relevantie tot het onderzoeksgebied hebben en bestaat uit een chronologische gebeurtenissenlijst (‘Overzicht oorlogshandelingen’). Deze lijst is het resultaat van het voor dit vooronderzoek beschikbare en geanalyseerde (historische) feitenmateriaal. Een analyse van dit verzamelde materiaal is in hoofdstuk 5 uiteengezet. In navolgende afbeelding zijn de conclusies van dit vooronderzoek visueel weergegeven in een OO-bodembelastingkaart (zie ook bijlage 2).
Afbeelding 2 OO-bodembelastingkaart onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is ONVERDACHT op het aantreffen van OO.
1
Alle ontplofbare munitie, achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
5/22
2
Inleiding
In opdracht van TenneT TSO voert Sweco een vooronderzoek OO conflictperiode uit voor de te realiseren uitbreiding van het Verdeelstation Waalwijk, gelegen bij plaats Waalwijk in gemeente Waalwijk en provincie Noord-Brabant (hierna: onderzoeksgebied). Voor een overzicht van het onderzoeksgebied wordt verwezen naar afbeelding 1 en bijlage 1. De mogelijke aanwezigheid van OO in de ondergrond houdt in Nederland over het algemeen verband met de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Dit is het enige op Nederlandse bodem gevoerde gewapende conflict, waarbij gebruik is gemaakt van conventionele munitie welke explosieve stoffen bevatten. Handelingen die hebben geleid tot het achterblijven van OO in de Nederlandse bodem, betroffen onder meer het afwerpen van bommen, beschietingen vanuit de lucht/vanaf het water/op het land, het neerstorten van vliegtuigen, grondgevechten tijdens de begin- en eindfase van de oorlog, het dumpen van munitie en het verdedigen van gebieden met mijnenvelden, stellingen enzovoorts. Ongeveer 10% van de afgeworpen en verschoten (dus exclusief achtergelaten/gedumpte) munitie ontplofte niet en bleef als OO achter. Deze rapportage omvat een vooronderzoek OO conflictperiode. Met de term ‘conflictperiode’ wordt de periode bedoeld waarin gewapend conflict heeft plaatsgehad.
In een vooronderzoek OO conflictperiode wordt middels een analyse van de (uit verzameld feitenmateriaal) vastgestelde relevante oorlogshandelingen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog beoordeeld of er een verhoogde kans bestaat op het aantreffen van OO in de ondergrond/op de waterbodem van het onderzoeksgebied.
2.1
Aanleiding van het onderzoek
De hoeveelheid hernieuwbare energie in Noord-Brabant neemt snel toe, waardoor grote hoeveelheden zonneparken en windparken op land aangesloten worden in het 150 kV-net van TenneT en in het middenspanningsnet van RNB Enexis. Door deze ontwikkelingen wordt het overschot aan opgewekte elektriciteit zo groot dat er aanpassingen aan het net nodig zijn. Om knelpunten in het net op te lossen, wordt de 150 kV-netstructuur gewijzigd van een vermaasd net naar een radiaal net. Om dit te realiseren, wordt een nieuwe 380kV/150kV koppeling nabij Tilburg verwacht. Dit zal zorgen voor een verhoogde stroom via Geertruidenberg en Waalwijk naar ’s-Hertogenbosch om Regio Eindhoven te voeden. Om overbelasting te mitigeren, is het nodig het station Waalwijk uit te breiden met twee dwarsregeltransformatoren. Het is onbekend of er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Derhalve heeft Sweco in opdracht van TenneT TSO een vooronderzoek OO conflictperiode uitgevoerd ter plaatse van het onderzoeksgebied. Voor een nadere omschrijving van de doelstellingen van dit vooronderzoek wordt verwezen naar paragraaf 2.3 ‘Doelstellingen’.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
6/22
2.2
Methodiek
Dit vooronderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (‘CS-VROO’). De door Sweco gebruikte onderzoeksopzet en methodiek zijn overeenkomstig deze proceseisen. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van de navolgende bronnen. Bron verplicht raadplegen Literatuur Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) te Amsterdam Nationaal Archief (NA) te Den Haag, collectie 2.04.53.15 Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (NCAP) te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) te Den Haag, collectie 575 The National Archives (TNA UK) te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door de Royal Air Force (RAF) Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg VEO Bommenkaart Onderhavige gemeente(n) Onderhavige provincie(s) ProRail Rijkswaterstaat Kadaster (KAD), kaartmateriaal
Geraadpleegd door Sweco
Bron aanvullend raadplegen National Archives and Record Administration II (NARA) te Washington D.C. Nederlands Instituut voor Militaire Historie te Den Haag, collectie 409 Getuigenverklaringen The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen
Geraadpleegd door Sweco
2.2.1
Inventariseren van bronnenmateriaal (bronnenonderzoek)
Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1. gebeurtenis / informatie over het mogelijk aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied (indicaties); 2. gebeurtenis / informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied (contra-indicatie). Het bronnenonderzoek resulteert in een gebeurtenissenlijst, bestaande uit een chronologische lijst van indicaties en contra-indicaties in het onderzoeksgebied (zie bijlage 5 ‘Overzicht oorlogshandelingen’) en een gebeurtenissenkaart (zie bijlage 3 ‘Inventarisatiekaart’) met daarop de situering van de indicaties en contra-indicaties op een wijze waardoor de positie ten opzichte van het coördinatensysteem van de Rijksdriehoeksmeting (RD) vastgelegd is.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
7/22
Sweco heeft de voor het onderzoek relevante bronnen geïdentificeerd en geraadpleegd conform het CS-VROO. De leemten in kennis zijn gespecificeerd in paragraaf 5.2 van deze rapportage.
2.2.2
Beoordelen van bronnenmateriaal
De indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek worden beoordeeld en op basis daarvan wordt gemotiveerd vastgesteld: 1. of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, en zo ja; 2. hoofdsoort, subsoort, kaliber / gewichtsklasse, nationaliteit en verschijningsvorm van mogelijke OO en voor de hoofdsoort afwerpmunitie tevens het type ontstekingsinrichtingen en het verwachte aantal; 3. horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied.
2.3
Doelstellingen
Het is onbekend of er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van OO. De bodemingrepen die gepaard gaan met de geplande werkzaamheden, kunnen eventueel aanwezige OO in de bodem activeren. In het kader van de Arbeidsomstandighedenwet en de openbare orde en veiligheid dienen de risico’s van voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht en zoveel mogelijk te worden verkleind. Derhalve dienen, voorafgaand aan die werkzaamheden, ook de risico’s op het aantreffen van OO binnen het onderzoeksgebied in kaart te worden gebracht in een tijdens de ontwerpfase opgestelde V&G-plan. Het vooronderzoek OO conflictperiode heeft tot doel om te beoordelen of er naar aanleiding van de ten tijde van de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) verrichte oorlogshandelingen indicaties zijn dat binnen het onderzoeksgebied een verhoogde kans bestaat op het aantreffen van OO en, zo ja, om in dit kader verdachte gebieden in horizontale en verticale zin af te bakenen. Dit gebeurt op basis van verzameld en geanalyseerd bronnenmateriaal. Het eindresultaat is onderhavige rapportage en een bijbehorende OO-bodembelastingkaart (zie bijlage 2).
2.4
Teamleden
Het onderzoek is in februari 2023 uitgevoerd door Esmee Sanders. De rapportage is intern gecontroleerd door Jasper Molenaar. Tevens is de rapportage gecontroleerd door een Senior Deskundige OOO (de heer Arthur Hollmann) van UXO Offshore Services.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
8/22
Esmee Sanders
X
X
Arthur Hollmann
X
Interne controle
X
Projectleiding
Opstellen rapportage
Geografische informatiesystemen
Luchtfoto-interpretatie
Deskundigheid OO
Teamlid Jasper Molenaar
Historisch onderzoek
In navolgende tabel zijn de verantwoordelijkheden per teamlid weergegeven.
X
X
X
X
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
9/22
3
Bureauonderzoek
3.1
Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik
3.1.1
Afbakening onderzoeksgebied
Het onderzoeksgebied bevindt zich ten noordoosten van de stad Waalwijk in provincie Noord-Brabant. Het onderzoeksgebied wordt in het noorden begrensd door de Oude Maasweg en in het oosten door de Valkenvoortweg. Ten zuiden van het onderzoeksgebied bevinden zich het bestaande Verdeelstation Waalwijk en het Afwateringskanaal ’s-Hertogenbosch-Drongelen. Om het plangebied is een veiligheidsbuffer van 25 meter aangehouden als onderzoeksgebied.
3.1.2
Huidig gebruik van het onderzoeksgebied
Het onderzoeksgebied bestaat uit het noordelijke deel van het Verdeelstation Waalwijk.
3.1.3
Toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied
In de toekomst zal het onderzoeksgebied het huidige gebruik behouden.
3.2
Informatie van de opdrachtgever
Opdrachtgever heeft de navolgende informatie geleverd aan Sweco:
Kaartmateriaal Opdrachtgever heeft een digitale topografische kaart met RD-coördinaten (ArcGIS-formaat) ter beschikking gesteld. Hierop staat het onderzoeksgebied aangegeven.
Bodemgesteldheid De opdrachtgever heeft geen informatie beschikbaar gesteld over de bodemgesteldheid in het onderzoeksgebied.
Naoorlogse werkzaamheden De opdrachtgever heeft geen informatie beschikbaar gesteld over mogelijke naoorlogse werkzaamheden in het onderzoeksgebied.
3.3
Aanwezige informatie over de bodemgesteldheid
Op basis van aan DINOloket2 ontleende gegevens kan worden geconcludeerd dat de ondergrond ter plaatse van het onderzoeksgebied bestaat uit een kleine laag klei (0-0,15 m -mv), gevolgd door fijn zand. De significantie hiervan in relatie tot OO is dat deze grondsoort een verhoogd remmende uitwerking heeft op het indringingsvermogen van afgeworpen en verschoten conventionele munitie, welke vervolgens mogelijk als OO in de ondergrond zijn achtergebleven.
2
Geologische boringen met identificatievolgnummers: B44F1873, B44F1930
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
10/22
De laag met een 10 MPa conusdrukweerstand en een minimale dikte van 1 m (dit betreft de maximale indringingsdiepte van mogelijk afgeworpen afwerpmunitie welke vervolgens mogelijk als OO achtergebleven) is gelegen op circa 6 m-mv.3
3.4
Reeds uitgevoerde onderzoeken
Voor dit vooronderzoek OO Conflictperiode is nagegaan of reeds uitgevoerde onderzoeken bekend zijn met een relevantie tot het onderzoeksgebied. De navolgende instanties4 zijn hiervoor benaderd of geraadpleegd: bedrijfsarchief Sweco; opdrachtgever; VEO Bommenkaart; gemeente Waalwijk; provincie Noord-Brabant. In het navolgende overzicht is aangegeven welke reeds uitgevoerde onderzoeken op gebied van OO zijn geraadpleegd. Bombs Away, ‘Vooronderzoek Conventionele Explosieven TenneT station Gemeente Waalwijk’, kenmerk 19P030, d.d. 15-08-2019 (normtekst: WSCSOCE); REASEuro, ‘Omgaan met niet-gesprongen explosieven uit de Tweede Wereldoorlog’, kenmerk 407827, d.d. 27-01-2017 (Beleidsnota). Voor het onderzoeksgebied waren geen rapportages van opsporingsonderzoeken beschikbaar. Sweco heeft de genoemde rapportage doorgenomen op relevante informatie van betrouwbare bronnen. Indien er informatie in stond die niet reeds achterhaald was tijdens de door Sweco uitgevoerde inventarisatie, is de achterliggende oorspronkelijke bron geraadpleegd.
Waar het niet mogelijk bleek de oorspronkelijke bron te raadplegen of dat het rapport als oorspronkelijk bron gezien moet worden (bijvoorbeeld bij een Proces-Verbaal van Oplevering van een opsporingsonderzoek), is de informatie uit het rapport overgenomen en wordt daar naar verwezen in de chronologische lijst met gebeurtenissen (‘Overzicht oorlogshandelingen’) in bijlage 5 van deze rapportage.
3
Geotechnische sondeeronderzoeken met identificatievolgnummers: CPT000000120219, CPT000000115711 4 ProRail is niet geraadpleegd omdat het onderzoeksgebied niet nabij een spoorweg ligt. Rijkswaterstaat is tevens niet geraadpleegd omdat het onderzoeksgebied niet in of nabij Rijkswegen beheerd door Rijkswaterstaat ligt. Waterschap Aa en Maas is niet geraadpleegd omdat er geen grote watergangen door het onderzoeksgebied stromen.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
11/22
4
Resultaat bronneninventarisatie
In dit hoofdstuk worden de resultaten van de inventarisatie van het bronnenmateriaal beschreven. Daarbij worden de (historische) feiten opgedeeld in drie tijdsperioden: mei 1940, de bezettingsperiode en de bevrijdingsfase. Tevens is een korte beschrijving opgenomen betreffende de naoorlogse werkzaamheden ter plaatse van het onderzoeksgebied. Voor een beschrijving van de gebruikte bronnen en een betrouwbaarheidsanalyse van deze bronnen wordt verwezen naar bijlage 5.
4.1
Resultaat historisch feitenmateriaal
Duitse inval mei 1940 Al ruim voor de Duitse inval maakte de Nederlandse regering zich zorgen om het uitbreken van een oorlog. Er werd geïnvesteerd in het aanleggen van verdedigingswerken, zo ook in Noord-Brabant. In het oosten van de provincie werd de Peel-Raamstelling aangelegd. De stelling had als doel om een Duitse aanval te stoppen of te vertragen. Om dit te doen, werd het aangelegd in het drassige Peelmoeras. Het moeras werd versterkt met stuwen, kazematten, wegversperringen en een tankgracht. Van de Maas bij Grave tot de Belgische grens doorsneed de Peel-Raamstelling het landschap van Oost-Brabant. Toen Duitse groepen in de vroege ochtend van 10 mei 1940 de Nederlandse oostgrens overschreden, hield de stelling slechts een dag stand. De soldaten die gelegerd waren in de Peel-Raamstelling, moesten zich terugtrekken achter de Zuid-Willemsvaart. De terugtocht verliep chaotisch, waarbij artillerie, mitrailleurs en munitie achtergelaten werden. Een deel van de Peeldivisie had echter het bevel tot terugtrekken niet ontvangen en bleven op hun post. Daardoor zat er een gat in de verdediging van de Zuid-Willemsvaart. Aan de Duitse zijde werd besloten de doorbraak door de Peel-Raamstelling onmiddellijk uit te buiten en door te stoten naar de Zuid-Willemsvaart. De Nederlandse verdedigers werden over vrijwel de gehele lengte van de ZuidWillemsvaart aangevallen.
Troepeneenheden trokken ongeordend westwaarts en de Peeldivisie hield op te bestaan. Op 12 mei 1940 bereikten de Duitse troepen vanuit Noord-Brabant Moerdijk en drongen het zuiden van de Vesting Holland binnen. Op deze dag drongen de Duitse troepen ook door het centrum van de Grebbelinie. Zij braken op 13 mei door de Grebbelinie, waarna de Nederlandse troepen zich terugtrokken achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het bombardement van Rotterdam op 14 mei leidde uiteindelijk tot de Nederlandse capitulatie. In de middag van 13 mei 1940, omstreeks 13.30 uur, kwamen de eerste Duitse troepen aan in gemeente Waalwijk (zie afbeelding 3). Het betrof gemotoriseerde infanterie, gevolgd door artillerie en pantsertroepen.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
12/22
Afbeelding 3 Duitse soldaten op paard trekken door de straten van Waalwijk. Bron: SALHA, beeldnummer WAA83780
Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat tijdens de Duitse inval in mei 1940 oorlogshandelingen plaatshadden in de omgeving van het onderzoeksgebied.
Bezettingsperiode Tijdens de Duitse bezetting van het onderzoeksgebied woedde een luchtoorlog in het luchtruim boven Nederland. Het Doelwit van de luchtaanvallen waren in de regel strategische objecten, zoals industrie, vliegvelden, infrastructuur en havens of tactische objecten (bijvoorbeeld verdedigingswerken). In de regio van het onderzoeksgebied waren dit soort objecten niet aanwezig. In de geraadpleegde bronnen zijn geen aanwijzingen gevonden van bombardementen in of nabij het onderzoeksgebied gedurende de bezettingsperiode. Ter verdediging tegen luchtaanvallen zetten de Duitse strijdkrachten een luchtverdedigingssysteem op in Nederland. Dit systeem bestond onder meer uit luchtafweer op de grond en de inzet van jachtvliegtuigen. Als gevolg van de luchtafweerbeschietingen en luchtgevechten stortten talloze vliegtuigen neer op Nederlands grondgebied. Hieronder bevonden zich ook bommenwerpers, al dan niet met hun bommenlast nog aan boord die in de regel onderweg waren naar doelen in Duitsland. In veel gevallen voerden de bemanningen van de bommenwerpers die in nood waren, noodafworpen uit. De bommenlast kwam dan vaak willekeurig neer. Zo kwamen in de nacht van 23 mei 1940 een onbekend aantal bommen neer in gemeente Waalwijk. Een aantal personen raakte hierbij gewond.
Er zijn voor wat betreft de bezettingsperiode geen aanwijzingen dat het onderzoeksgebied getroffen is door oorlogshandelingen.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
13/22
Bevrijdingsfase Op 6 juni 1944 voerden de geallieerde grondstrijdkrachten een grootscheepse invasie uit in het Franse Normandië. Na ruim twee maanden van zware gevechten met de Duitse strijdkrachten braken zij medio augustus 1944 door en rukten in razendsnel tempo op naar de Nederlandse grens. Begin september 1944 kwamen de eerste geallieerde grondtroepen hier aan. Op 17 september probeerden de geallieerden middels Operation Market Garden de grote rivieren in Nederland bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem over te steken. Op deze manier hoopten zij de Duitse Westwall (een verdedigingslinie die langs de Duitse westgrens vanaf de Zwitserse grens tot aan de Rijn ter hoogte van Nijmegen liep) heen te trekken en het industriële hart van Duitsland in het Roergebied te veroveren. De operatie liep uit op een mislukking, doordat het veroverde bruggenhoofd ten noorden van de Nederrijn bij Arnhem door de Duitse troepen werd heroverd. Het grootste deel van Nederland bleef hierdoor onder controle van de Duitse strijdkrachten. De geallieerden kozen er nu eerst voor om in het zuiden van Nederland de Scheldemonding veilig te stellen en verder een breed front te formeren, wat een moeizaam en langdurig proces bleek. Ook het onderzoeksgebied bleef na september 1944 in handen van de Duitse strijdkrachten. Lang hoefden de inwoners van Waalwijk echter niet te wachten.
De Duitse strijdkrachten trokken eind oktober 1944 uit Waalwijk en besloten de stad niet te verdedigen. De Duitse 59. Infanterie Division werd achter het Afwateringskanaal gepositioneerd. Voordat zij vertrokken, werden alle bruggen over het kanaal door hen opgeblazen. Op 30 oktober 1944 werd gemeente Waalwijk officieel bevrijd door troepen van het Britse 2nd Battalion, Seaforth Highlanders en 5th Battalion, Queen’s Own Rifles Cameron Highlanders van de 152nd Infantry Brigade van de 51st (Highland) Infantry Division. De rust was voor de inwoners van Waalwijk echter van korte duur. Tussen 3 en 7 november 1944 werd Operation Guy Fawkes uitgevoerd door geallieerde troepen, waarbij de streek tussen Waalwijk en ’s Hertogenbosch werd verwoest (zie afbeelding 4). De operatie werd uitgevoerd door de 51st (Highland) Infantry Division en omvatte een aanval op het Duitse bruggenhoofd ten zuiden van de Maas. Dit bruggenhoofd werd bezet door restanten van het Duitse LXXXVIII Armee Korps en besloeg het gebied, omgeven door het Afwateringskanaal en de Dieze.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
14/22
Afbeelding 4 Verloop van Operation Guy Fawkes. Britse troepen staken ten zuiden van Waalwijk het Afwateringskanaal over. Het onderzoeksgebied is aangegeven middels een blauwe stip. Bron: Didden & Swarts (1984), blz. 203
De 152nd Brigade zou de oversteek over het Afwateringskanaal maken. Aan de linkerflank werd door de 7th Armoured Division een afleidingsmanoeuvre gehouden. Vanaf de linkerflank zouden zij daarnaast de 152nd Brigade ondersteunen met vuur van tanks, middelzware mitrailleurs en mortieren in de richting van Drunen. De actie werd ondersteund door de 8th Battalion King’s Royal Irish Hussars met een grote hoeveelheid artillerie. De oriëntatie van de aanval werd op punt 1528 gericht, gelegen op positie E.17144842. Na de verovering van Drunen werd de noordzijde van het eiland richting de Maas gezuiverd. In de maanden tussen november 1944 werd Waalwijk regelmatig onder artillerievuur genomen. Tevens kwamen de gevreesde V.1 raketten, die vanaf 1944 werden ingezet om grote steden op een lange afstand te kunnen bombarderen, vaak over Waalwijk. Diverse hiervan stortten daar ook neer en richtten grote schade aan (zie afbeelding 5).
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
15/22
Afbeelding 5 Verwoesting ten gevolge van het neerstorten van een V1 op het Laageinde in Baardwijk (circa 1,7 km ten noordwesten van het onderzoeksgebied). Hierbij werden 8 mensen gedood en raakten verschillende gewond. Tevens werden 10 woningen verwoest. Bron: SALHA, Beeldnummer WAA11214
Er zijn aanwijzingen gevonden van oorlogshandelingen in de regio van het onderzoeksgebied tijdens de bevrijding van Waalwijk. De regio van het onderzoeksgebied lag van oktober 1944 tot mei 1945 in de frontzone.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
16/22
Afbeelding 6 Overzicht van de frontsituatie op 23 maart 1945 en vervolgens de ontwikkelingen tot in mei 1945. Te zien is hoe Waalwijk op 23 maart reeds bevrijd was, maar nog wel in de frontzone lag. Bron: B. Schoenmaker e.a., De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de Flank (Den Haag 1995).
4.2
Naoorlogse ontwikkelingen
Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog bestond het onderzoeksgebied grotendeels uit landbouwareaal. In het oosten van het onderzoeksgebied liepen de Veldsteeg (huidig: Valkenvoortweg) en de afslag naar de Tweede Brugweg. Ten zuiden van het onderzoeksgebied lag reeds het Afwateringskanaal ’s-Hertogenbosch – Drongelen. Eind jaren ’60 werd de Koningsvliet ten noorden van het onderzoeksgebied aangelegd. Ten zuiden van de Koningsvliet werd de Oude Maasweg aangelegd. Ook verscheen in deze tijd het Trafostation, direct ten zuiden van het onderzoeksgebied en verdween de Tweede Brugweg. Verder vonden er geen noemenswaardige ontwikkelingen plaats binnen het onderzoeksgebied. Een visuele weergave van de naoorlogse ontwikkelingen in en nabij het onderzoeksgebied is weergegeven in de navolgende afbeelding en in bijlage 6.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
17/22
Afbeelding 7 Overzicht naoorlogse ontwikkelingen.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
18/22
5
Analyse historisch feitenmateriaal
Het historisch feitenmateriaal, afkomstig van de inventarisatiefase, is in dit hoofdstuk gedetailleerd geanalyseerd. Op basis hiervan wordt vastgesteld of er sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van OO in het onderzoeksgebied.
Verdacht of onverdacht Bij de analyse wordt het bronnenmateriaal geanalyseerd conform de richtlijnen van de CS-VROO. Hierin staat beschreven welke oorlogshandelingen wel of niet tot een verdacht gebied leiden. Tevens staat beschreven hoe het verdachte gebied in horizontale en verticale zin dient te worden afgebakend.
5.1
Analyse
In de geraadpleegde bronnen kwamen geen aanwijzingen naar voren van gevechtshandelingen binnen en in de regio van het onderzoeksgebied ten tijde van de Duitse bezetting in mei 1940. In de geraadpleegde bronnen zijn aanwijzingen gevonden van gevechtshandelingen in de regio van het onderzoeksgebied ten tijde van de bevrijding: Bij de bevrijding van Waalwijk op 30 oktober 1944 kwam het front stil te liggen langs het Afwateringskanaal ter hoogte van het onderzoeksgebied. Duitse troepen groeven zich in aan de oostzijde van het kanaal. In de geraadpleegde bronnen zijn echter geen aanwijzingen gevonden voor grondgevechten ter hoogte van het onderzoeksgebied. De Britse en Duitse troepen lagen ver van elkaar vandaan, omdat het voorland tot aan de stad Waalwijk open en lastig begaanbaar was. Tijdens de terugtocht van de Duitse troepen bliezen zij de bruggen over het Afwateringskanaal op. De opgeblazen bruggen lagen buiten het onderzoeksgebied. In de regio van het onderzoeksgebied hebben zware Britse artilleriebeschietingen plaatsgevonden tijdens operatie Guy Fawkes, welke tussen 3 en 7 november werden uitgevoerd. De gevonden locatieverwijzingen van deze beschietingen hebben betrekking op gebieden buiten het onderzoeksgebied.
Op de geraadpleegde luchtfoto’s van november 1944 zijn geen sporen in het landschap en in de omgeving van het onderzoeksgebied waargenomen die duiden op geschutbeschietingen. Zo zijn geen artilleriekraters vastgesteld en is er geen oorlogsschade te zien aan de gebouwen in de directe omgeving van het onderzoeksgebied. De Britse troepen trokken bij deze operatie niet over het kanaal ter hoogte van het onderzoeksgebied, maar verder zuidelijk. Veel Duitse troepen waren al geëvacueerd uit het gebied. De overgebleven Duitse troepen trokken zonder gevechten weg uit de omgeving van het onderzoeksgebied, omdat hun positie door de geallieerde opmars elders ongunstig werd. In de maanden november 1944 tot mei 1945 lag Waalwijk regelmatig onder vuur van Duitse artillerie. Er zijn geen concrete indicaties gevonden dat het onderzoeksgebied getroffen is door dit vuur.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
19/22
In de geraadpleegde bronnen zijn aanwijzingen gevonden dat in de omgeving van Waalwijk in de maanden november 1944 tot mei 1945 Duitse V.1 bommen zijn neergekomen. Er zijn echter geen aanwijzingen gevonden dat de bommen in of in de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn neergekomen. In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn negen OO-vondsten gemeld. Het ging hierbij om geschutmunitie, namelijk een HE artilleriegranaat, een mortiergranaat, een rookgranaat, twee brisantgranaten en een pantsergranaat. De achterbleven OO zijn in verband te brengen met de artilleriebeschietingen die in de regio van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden tussen november 1944 en mei 1945. In de geraadpleegde bronnen zijn echter geen indicaties gevonden dat het onderzoeksgebied is getroffen door de beschietingen. Tevens zijn er geen concrete aanwijzingen gevonden dat de OO binnen het onderzoeksgebied zijn gevonden. In de geraadpleegde bronnen zijn geen aanwijzingen gevonden dat bombardementen hebben plaatsgevonden in of nabij het onderzoeksgebied. Tevens zijn er geen aanwijzingen gevonden dat vliegtuigcrashes hebben plaatsgehad in of nabij het onderzoeksgebied. Op de geraadpleegde luchtfoto’s met fotonummers 3007 (19-11-1944) en fotonummer 3042 (29-11-1944) zijn een wapenstelling en een aantal mangaten/schuttersputten waargenomen op de dijk langs het Afwateringskanaal.
Deze objecten waren op ten minste 100 m afstand van het onderzoeksgebied gesitueerd; binnen het onderzoeksgebied zijn geen militaire structuren waargenomen. Ook is een ondefinieerbare verstoring vastgesteld. Dit is een verstoring in het maaiveld waarvan de oorzaak onduidelijk is en derhalve niet direct gekoppeld kon worden aan een oorlogshandeling. De naoorlogse ontwikkelingen binnen de contouren van het onderzoeksgebied zijn geduid als laag-intensief. Op basis van bovenstaande analyse is het onderzoeksgebied ONVERDACHT verklaard op het aantreffen van OO.
5.2
Leemten in kennis
Bij het uitvoeren van een vooronderzoek OO, wordt getracht om de gebeurtenissen met een relevantie tot OO zo goed mogelijk in kaart te brengen. Er zijn echter vaste en in veel gevallen ook variabele factoren die het vooronderzoek limiteren. De navolgende factoren hebben een beperkende uitwerking gehad op het voorliggende vooronderzoek OO: In de periode 1940 tot en met 1970 werden ruimingen van OO niet centraal en systematisch vastgelegd. Derhalve is het van deze periode niet bekend in hoeverre er OO geruimd zijn in of in de nabijheid van het onderzoeksgebied. Niet alle vastgestelde aanwijzingen van oorlogshandelingen konden exact worden gelokaliseerd, op basis van de beschikbare gegevens. Er is gestreefd naar het zo goed mogelijk georefereren van de geraadpleegde luchtfoto’s. Echter zijn de tijdens de Tweede Wereldoorlog genomen luchtfoto’s zelden perfect te plaatsen op de huidige topografie. Derhalve dient rekening te worden gehouden met een georeferentieafwijking van 5 meter.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
20/22
Niet alle op luchtfoto’s waargenomen verstoringen konden met zekerheid worden gedefinieerd als veroorzaakt door oorlogshandelingen. Er was geen luchtfoto beschikbaar van na 29 november 1944. Derhalve is er geen luchtfoto van na de bevrijding van het onderzoeksgebied geraadpleegd. In het gemeentearchief/provinciaal archief zijn geen gegevens aangetroffen met betrekking tot de munitieruimingen.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
21/22
6
Conclusie en Advies
6.1
Conclusie
Op basis van de analyse van het historisch feitenmateriaal in dit vooronderzoek OO conflictperiode wordt het onderzoeksgebied als ONVERDACHT aangemerkt op het aantreffen van OO (zie ook de OO-bodembelastingkaart in bijlage 2).
6.2
Advies
Sweco adviseert om de grondroerende werkzaamheden in het onderzoeksgebied normale doorgang te laten hebben. Voorliggend vooronderzoek geeft geen aanleiding tot het nemen van vervolgstappen op het gebied van OO.
6.3
Slotwoord
Opgemerkt wordt dat er tijdens de uitvoering altijd aandacht dient te zijn voor het aantreffen van onverwachte zaken en dat het grondroerend personeel op de hoogte dient te zijn van het protocol voor toevalsvondsten. Indien tijdens het werk gestuit wordt op zaken die lijken op OO, dient het werk altijd terstond gestaakt te worden en een deskundige geraadpleegd te worden. Het handelingsproces dient als volgt te verlopen: 1. Verdacht object (mogelijke OO) gevonden door uitvoerder. 2. Object laten liggen waar deze gevonden is (NIET aanraken, beroeren of verplaatsen). 3. Werkzaamheden ter plaatse stilleggen. 4. Toezichthouder informeert het bevoegd gezag of dienst vertegenwoordiger en de politie (in noodgevallen met 112) over de vondst. Geef hierbij een zo duidelijk mogelijke omschrijving van het object zonder deze te beroeren. 5. Nabije omgeving afzetten en markeren. Rondom piketten met rood-wit lint of rondom met hekwerk. 6. De politie schakelt zo nodig de EODD in. Deze onderzoekt het object (mogelijke OO) en verwijdert het zo nodig. 7. Op aanwijzing van de toezichthouder kunnen de werkzaamheden worden hervat. Ten aanzien van OO zijn zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer verantwoordelijk voor de veiligheid van het uitvoerende personeel en de projectomgeving. Voor heel Nederland geldt dat er een risico is op toevalsvondsten.
De uitvoerende partij en werknemers dienen op de hoogte te zijn van de OO gerelateerde risico’s. Het thema dient verankerd te zijn in het kwaliteitssysteem of in het V&G-plan. Zo mag de opdrachtgever van de opdrachtnemer verwachten dat deze periodiek een Toolbox OO verzorgt voor al haar grondroerende en uitvoerende personeel. Behandeld dient te worden: wat zijn OO en hoe om te gaan met een toevallige vondst. Dit om de veiligheid van de werknemer en de projectomgeving te vergroten. Sweco beveelt TenneT TSO tot slot dringend aan om, alvorens met de voorgenomen werkzaamheden aan te vangen, de bevindingen van deze rapportage te overleggen aan gemeente Waalwijk.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
22/22
Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 2 – OObodembelastingkaart
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 3 – Inventarisatiekaart
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 4 – Situering luchtfoto
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 5 – Overzicht oorlogshandelingen Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
Gebeurtenis/locatie
Bronverwijzing
Archief
13 mei 1940
Op 13 mei 1940 (Tweede Pinksterdag) omstreeks 13.30 uur verschenen voor het eerst Duitse troepen in de gemeente Waalwijk. Het betrof gemotoriseerde infanterie, gevolgd door artillerie en pantsertroepen. De in de gemeente Waalwijk aanwezige bruggen waren voor de komst van Duitse troepen in mei 1940 niet vernield.
Toeg. nr. 420, inv. nr. 22
NIMH
20 mei 1940
Na ruim een week oorlog heeft de gemeente Waalwijk ongeveer zijn normaal aanzien herkregen.
Nieuwe Tilburgsche Courant
Delpher
23 mei 1940
Om 00.24 uur ’s nachts werd er een onbekend aantal bommen afgeworpen boven de gemeente Waalwijk. Hierbij is een aantal personen gewond geraakt.
Toeg. nr. RL2, inv. nr. II205-II-269
BaMa
29 oktober 1944
Granaten verschoten door Britse eenheden vielen in de gemeente Waalwijk, waardoor enige huizen aan de St. Antoniusstraat zwaar beschadigd raakten.
Didden & Swarts (1995), blz. 47
Literatuur
29 oktober 1944
Een onbekende ooggetuige schreef het volgende in zijn dagboek:
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Didden & Swarts (1995), blz. 47-48
Literatuur
Klep & Schoenmaker, blz. 219 Didden & Swarts, blz. 429
Literatuur
“Veel projectielen vielen dicht langs Waalwijk”. 29 oktober 1944 – 5 mei 1945
29/30 oktober 1944
In Waalwijk werden 50 huizen volledig verwoest, 53 huizen zwaar beschadigd en de ongeveer 2.100 overige woningen lichtbeschadigd (over het algemeen glasschade). Nadat op 29 oktober 1944 Kaatsheuvel was bevrijd rukte de 51st (Highland) Infantry Division op richting de Maas. In Waalwijk werden de Duitse 256./Volks Grenadier Division ondersteund door een Jagdpanther en twee Sdfz 7/1’s van 559./Schwere Heeres Panzerjäger Abteilung. Deze werden teruggetrokken zonder in actie te komen. De laatste intacte brug over het Afwateringskanaal
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
30 oktober 1944
30 oktober 1944
30 oktober 1944 31 oktober 1944
Oktober 1944
Gebeurtenis/locatie ten oosten van Waalwijk werd in de nacht van 29 op 30 oktober 1944 door de Duitsers opgeblazen. Op 30 oktober om 22.10 uur bereikte de voorste troepen van de 152nd Infantry Brigade van 51st (Highland) Infantry Division de posities E.1647, E.1546 en E.1446. Om 24.00 uur bevond de 5th Batallion Queen’s Cameron Highlanders zich op positie E.1747 bij Baardwijk en E.1547 bij Waalwijk, de 2nd Batallion Seaforth Highlanders op positie E.1546 en de 5th Battalion Seaforth Highlanders op positie E.1446. Op 31 oktober om 15.30 uur was de weg van positie E.178473 tot E.154470 in handen van de 5th Batallion Queen’s Cameron Highlanders, de weg van positie E.149470 tot E.130470 in handen van de 5th Battalion Seaforth Highlanders. De 2nd Batallion Seaforth Highlanders bevond zich op positie E.154462.
Bronverwijzing
Archief
Toeg. nr. WO17, inv. nr. 211
TNA Londen
Duitse strijdkrachten besloten Waalwijk niet te verdedigen omdat het vlakke polderlandschap geen reële mogelijkheid voor verdediging bood. De meeste troepen trokken terug over de rivier de Maas. De 59. Infanterie Division werd echter achter het Afwateringskanaal gepositioneerd. De gemeente Waalwijk werd op 30 oktober 1944 officieel bevrijd door Britse troepen, vermoedelijk de 21st Army Group. Grote aantallen granaten kwamen terecht in Waalwijk. Dit was deels te wijten aan slecht gericht Brits geschutvuur.
Didden (1994), blz. 26
Literatuur
Toeg. nr. 420, inv. nr. 22 Toeg. nr. 420, inv. nr. 46
NIMH
Didden & Swarts (1979), blz. 34
Literatuur
Waalwijk werd door troepen van het Britse 2nd Battalion, Seaforth Highlanders en 5th Battalion, Queen's Own Cameron Highlanders van de 152nd Infantry Brigade van de 51st (Highland) Infantry Division bevrijd. Het doel van de 2nd Battalion, Seaforth Highlanders was het gebied ten zuiden van de spoorlijn, terwijl het 5th Battalion, Queen's Own Cameron Highlanders het doel had Waalwijk en Baardwijk te veroveren.
Didden (1994), blz. 28 Didden & Swarts (1991), blz. 210-211
Literatuur
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
Gebeurtenis/locatie
Bronverwijzing
Archief
Oktober 1944
De vooruitgang van Britse troepen in Waalwijk werd alleen opgehouden door een menigte feestvierende burgers.
Didden (1994), blz. 28
Literatuur
Oktober 1944
Britse militairen werden bij het kanaal in Baardwijk beschoten door Duitse troepen die aan de oostkant van het kanaal lagen.
Didden & Swarts (1979), blz. 34
Literatuur
Oktober 1944
Alle bruggen over het Afwateringskanaal werden opgeblazen door Duitse troepen.
Didden (1994), blz. 28
Literatuur
Oktober 1944
Gedurende het bevrijdingsproces “heeft de gemeente Waalwijk weinig van oorlogshandelingen te lijden gehad, daar de vijand zich eigener beweging terugtrok tot over de Bergsche Maas (Land van Altena) en over het afwateringskanaal ’s Hertogenbosch-Drongelen.”
Toeg. nr. 1085, inv. nr. 367
BHIC
1 november 1944
Op 1 november 1944 werden de posities van de 152nd Infantry Brigade overgenomen door de 131st Infantry Brigade.
Toeg. nr. WO17, inv. nr. 211
TNA Londen
1 november 1944
Op 1 november werden vijandelijke bewegingen langs het Afwateringskanaal op posities E.177473 tot E.171483 waargenomen en door de 1/5th Battalion Queen’s Royal Regiment met 3 inch mortieren beschoten. Er was gering tegenvuur.
Toeg. nr. WO17, inv. nr. 1366
TNA Londen
30 oktober 1944 – 31 januari 1945
Tijdens deze periode waren naar schatting 35 woningen in Waalwijk verwoest, 50 woningen zwaar en 250 licht beschadigd. Tevens waren er zeker vijftig slachtoffers te betreuren door beschietingen.
Toeg. nr. 1085, inv. nr. 367
BHIC
30 oktober 1940 en daarna
De gemeente Waalwijk werd “voortdurend” beschoten door Duits geschut vanaf de noordzijde van de Bergse Maas In totaal werden bij de aanval over het Afwateringskanaal (Operation Guy Fawkes) acht Britse artillerieregimenten ingezet en de divisieartillerie van de 51st (Highland) Infantry Division. In totaal ging dit om 232 stukken geschut. Daarnaast droegen negentig tanks bij aan de inleidende beschietingen. In totaal namen 102 tanks, waaronder
Didden & Swarts (1995), blz. 47
Literatuur
Didden (1944), blz. 31, 33, 34 Didden & Swarts (1979), blz. 36 Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Literatuur
4 november 1944
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
Gebeurtenis/locatie twaalf zogenoemde ‘Crocodiles’ [vlammenwerpertanks], zes bataljons infanterie van de 152nd Brigade (waaronder de 5th Seaforth Highlanders en de 5th Battalion, Queen's Own Cameron Highlanders), de 153rd Infantry (waaronder 5th/7th Battalion, Gordon Highlanders en 1st Battalion, Gordon Highlanders en 5th Battalion, Black Watch) Brigade deel aan de operatie. Duitse troepen waren echter al grotendeels teruggetrokken over de Maas bij aanvang van de Britse aanval. Van een echte verdediging was bijgevolg geen sprake. Een Nederlandse dagboekschrijver schreef: “Een eerlijke strijd op het slagveld ging zij [de Duitse strijdkrachten] uit de weg […]”. Het 5th Battalion, Queen's Own Cameron Highlanders, dat de meest linkerflank van de aanvalsoperatie vormde en zich bij aanvang ter hoogte van Loons Hoekje bevond, ondervond weinig tegenstand bij de oversteek van het Afwateringskanaal: slechts af en toe viel er een Duitse granaat. Overigens maakte het 5th Battalion, Queen's Own Cameron Highlanders geen gebruik van de ter beschikking gestelde ‘Crocodile’ vlammenwerpertanks omdat deze te laat aankwamen.
Bronverwijzing
Archief
3-7 november 1944
Vanaf 4 november 1944 vond Operation Guy Fawkes plaats. Dit was een aanval van de 51st (Highland) Infantry Division op het bruggenhoofd van restanten van het Duitse LXXXVIII Armee Korps bestaande uit de 59./Infanterie Division en de Fallschirmbattaillone Gramse en Bloch. Dit bruggenhoofd bevond zich in een gebied omgeven door het Afwateringskanaal en de Dieze Tijdens Operation Guy Fawkes tussen 3 en 7 november 1944 werd in de streek tussen Waalwijk en ’s Hertogenbosch een spoor van verwoesting achtergelaten.
Klep & Schoenmaker, blz. 219 Diddes & Swarts, blz. 413-418
Literatuur
Toeg. nr. WO171, inv. nr. 214 Toeg. nr. WO171, inv. nr. 311 Toeg. nr. WO171, inv. nr. 843 Toeg. nr. WO171, inv. nr. 314 Toeg. nr. WO171, inv. nr. 675 Toeg. nr. WO171, inv. nr. 1369
TNA Londen
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
Gebeurtenis/locatie
Bronverwijzing
Archief
De oversteek over het Afwateringskanaal zou door de 152nd Brigade tussen E.1845 en E.2145 worden gemaakt. Op de linkerflank zou de 7th Armoured Division een afleidingsmanoeuvre houden. De 7th Armoured Division zou vanaf de linker flank de 152nd Brigade ondersteunen met vuur van tanks, middelzware mitrailleurs en mortieren richting posities E.190455 en E.210454. De ondersteuning werd uitgevoerd met HE munitie door de 8th Battalion King’s Royal Irish Hussars Door de ondersteunende artillerie werd punt 1528 op positie E.17144842 als oriëntatie gebruikt voor beschietingen. Na de verovering van Drunen werd de noordzijde van het eiland richting de Maas gezuiverd, de 2nd Battalion Seaforth Highlanders opereerden op de linkerflank. Op 5 november om 14.00 uur werd de Doeveren door de 2nd Battalion Seaforth Highlanders als vrij van vijanden verklaard. Op 5 november 1944 werd door D Company van de 2nd Battalion Seaforth Highlanders een luisteren observatiepost op positie E.1750 bij Doeveren ingericht. 6 november 1944
Er vielen Duitse granaten in de omgeving Waalwijk. Het ging om enkele projectielen
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
15 november 1944
Enige granaten vielen in Waalwijk
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
19 november 1940
Enige granaten vielen in Waalwijk.
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
23 november 1944
Een Canadese militair kwam bij Waalwijk om het leven door een mijn.
Rollefson, blz. 75
Literatuur
5 december 1944
Enige granaten vielen in Waalwijk.
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
Gebeurtenis/locatie
Bronverwijzing
Archief
10 december 1944
Een artillerieduel tussen Britse en Duitse artilleristen, gesitueerd in het Land van Heusden, had plaats. Veelvuldig komen V.1’s over de gemeente Waalwijk en velen komen in de gemeente neer.
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Didden & Swarts (1979), blz. 87, 98
Literatuur
Vier V.1 bommen kwamen terecht in de polders van Waalwijk.
Didden & Swarts (1979), blz. 127
Literatuur
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
21 januari 1945
Een viertal geschutgranaten kwamen in een weiland in Waalwijk terecht. Een tiental granaten kwam buiten de bebouwde kom van Waalwijk terecht Een aantal granaten viel in Waalwijk, afgeschoten door Duitse artilleristen vanuit het Land van Heusden Vier V.1 bommen kwamen terecht in de polders van Waalwijk. Er kwamen enige granaten in Waalwijk terecht waardoor schade aan gebouwen ontstond. Granaten kwamen terecht in Waalwijk maar veroorzaakten geen schade. Enige granaten kwamen in de gemeente Waalwijk terecht
22 januari 1945
Uit het dagboek van een onbekende:
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
23 januari 1945
“Den gehele nacht en ook overdag veel artillerie- en machinegeweervuur langs de Maas tegenover ons dorp”. Bij de Maas benoorden van Waalwijk werd kanon- en mitrailleurvuur gemeld door een dagboekschrijver. Ten oosten van Waalwijk viel een V.1.
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Literatuur
15 december 1944 – 28 maart 1945 23 december 1944 27 december 1944 29 december 1944 1 januari 1945 4 januari 1945 7 januari 1945 16 januari 1945
24 januari 1945 24 januari 1945 2 februari 1945 13 februari 1945 22 februari 1945 5 mei 1945 27 januari 1945
Twee V.1 bommen kwamen in de polders van Waalwijk terecht. Eén V.1 bom kwamen in een polder in Waalwijk terecht. Enige granaten kwamen in Waalwijk terecht zonder noemenswaardige schade aan te richten. Een V.1 kwam neer op de aardappelen centrale van Waalwijk, welke zich aan het kanaal bevond. Nog tot deze datum zou de gemeente Waalwijk onder vuur hebben gelegen. Voor en na de bevrijding van Waalwijk zijn om de volgende oorlogshandelingen woningen en
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71 Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71 Didden & Swarts (1979), blz. 127 Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71 Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71 Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Didden & Swarts (1979), blz. 127 Didden & Swarts (1979), blz. 127 Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Literatuur Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Literatuur Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 71
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena
Toeg. nr. 1250, inv. nr. 23
Streekarchief Langstraat Heusden en Altena Gemeentearchief Waalwijk
Toeg. nr. 1013, inv. nr. 450
Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum
17 september 1994
Gebeurtenis/locatie gebouwen beschadigd of geheel vernietigd: a.Opblazen van munitiedepots aan de M.A.ST. door D. Wehrmacht b.Opblazen van bruggen door D. Wehrmacht c.Inslag van Duitse en Engelse granten d.V2 tussen Sprang-Capelle en Waalwijk e.Meerdere VII’s in de directe omgeving f.Trillingen door geallieerde artillerie en andere handelingen Waalwijks Trauma – Het dorp Waalwijk beleefde net als de rest van Zuid-Nederland zijn bevrijding in de herfst van 1944. Met dien verstande dat het ergste deel van de oorlog voor Waalwijk nog moest komen. Vanaf het moment dat de Duitse troepen de gemeente in dat najaar verlieten tot de capitulatie van de nationaalsocialistische bezetters in mei 1945 lieten 59 Waalwijkers door oorlogsgeweld het leven.
Bronverwijzing
Archief
De Volkskrant
Delpher
Brabants Dagblad
Internet
Al gauw merken de inwoners van Waalwijk dat er weinig rek zit in de herwonnen vrijheid. Omdat de geallieerde sprong over de Rijn bij Arnhem is mislukt, zijn de Amerikanen en Britten ook in Midden-Brabant niet verder gekomen dan de Maas die slechts luttele kilometers van de Langstraat stroomt. Dit heeft tot gevolg dat een groot deel van Noord-Brabant ook na september 1944 frontgebied blijft. Tot mei 1945 leven de inwoners van Waalwijk met de schrik in het hart. De Duitse beschietingen van achter de Maas houden aan tot april en richten een enorme ravage aan in de gemeente.
4 november 2015
Ook de vanaf dat moment regelmatig overvliegende V-1’s jagen de bevolking de schrik om het lijf. Vijftien weken lang komen er in Waalwijk V-1’s uit de lucht vallen. Granaat uit Tweede Wereldoorlog gevonden bij Waalwijk. Aan de Visbankweg, tussen het industrieterrein en het Drongelens Kanaal in Waalwijk, is woensdagmiddag een granaat gevonden.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Overzicht ruimingen, uitgevoerd door de EOD (MORA’s) Sinds 1971 worden OO-ruimingen in Nederland centraal geregistreerd in zogeheten MORA’s (Melding, Opdracht, Ruimrapportage en Afdoening). Deze rapporten berusten bij de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). Er is bij de EOD navraag gedaan naar relevante MORA’s voor het onderzoeksgebied: een overzicht van de relevante MORA’s is in navolgende tabel weergegeven. Gemeente Waalwijk UO nr Locatie 19900392 Langs Afwateringskanaal 20100798 Valkenvoortweg op de rand van brug 20141406
Drongelens kanaal paaltje 143
20151937001 Visbankweg 20151937002 Visbankweg 20211306001 Weteringweg
Vondst 1x 75 millimeter artilleriegranaat HE 1x mortiergranaat fosfor (3 inch met rest, 8bn 152-162) 1x Rookgranaat 25 pdr met restant tijdschokbuis 1x Brisantgranaat 7,5 cm Jägergranate 18 met restant schokbuis 1x Jägergranate Zunder 23 n/a 1x Brisantgranaat 7,5 cm Gr15 met ontsteker SlGrZ 23 (verschoten) 1x Pantsergranaat; 17 pdr (verschoten)
Overzicht mijnenkaarten Bij de EOD zijn voor het onderzoeksgebied geen relevante gegevens omtrent mijnenvelden bekend.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 6 – Historisch topografische kaarten
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 7 – Satellietbeeld
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
Bijlage 8 – Geraadpleegde bronnen Het bronnenmateriaal (literatuur, archiefstukken etc.) wordt bestudeerd op relevante feiten en aanwijzingen die onder meer worden gebruikt voor een goede keuze uit de beschikbare luchtfoto’s. Alle betrouwbare bronnen met toegevoegde waarde zijn van belang voor verdere analyse, conclusies en afbakening van (on)verdachte gebieden. In de volgende paragrafen is een overzicht gegeven van de diverse bronnen, die geraadpleegd zijn voor onderhavig vooronderzoek. Per paragraaf is de betreffende bron omschreven, met daarin: een overzicht van wat voor onderhavig onderzoek is geraadpleegd, met nadere vermelding van de inventarissen, toegangsnummers e.d. op basis waarvan de bronnen herleidbaar zijn; de in de bron aangetroffen relevante gebeurtenissen zijn niet uitgewerkt in betreffende paragraaf, maar in één chronologische overzichtstabel (‘Overzicht oorlogshandelingen’) in bijlage 5. Voor alle geraadpleegde bronnen geldt dat deze reeds in het bezit waren van Sweco. Er is geen fysiek bezoek gebracht aan één of meerdere archiefinstellingen. Voorts heeft Sweco de in het navolgende overzicht gegeven bronnen zelf bestudeerd. Dit is niet uitbesteed aan derden.
Betrouwbaarheid van de bronnen Conform de richtlijnen in de CS-VROO, paragraaf 3.3.2, dient gerapporteerd te worden hoe de betrouwbaarheid van de gebruikte bronnen is ingeschat. De standaard richtlijnen bij Sweco staan per soort bron vermeld in de tabel ‘Beoordeling rapportage’ (bijlage 9). Waar in de rapportage afgeweken wordt van deze interne richtlijn, zal dit in de beoordeling vermeld en onderbouwd zijn bij de analyse van het bronnenmateriaal in hoofdstuk 5. Tevens geldt dat gebeurtenissen uit bronnen die Sweco betrouwbaar acht, geen bevestiging van een tweede bron nodig hebben ter bevestiging van de gebeurtenis. In de regel zal Sweco wel – waar mogelijk – een tweede bron raadplegen, omdat dit kan leiden tot een betere afbakening van een verdacht gebied.
Uitwerking van de bronnen Op basis van de geraadpleegde bronnen is in bijlage 5 een chronologische overzichtstabel opgesteld van de relevante gebeurtenissen in (de omgeving van) het onderzoeksgebied gedurende en na de Tweede Wereldoorlog. In de betreffende tabel is elke gebeurtenis voorzien van een bronverwijzing. De kolom ‘archief’ verwijst naar het archief waar de informatie vandaan komt, terwijl de kolom ‘bronverwijzing’ verwijst naar de herkomst van de informatie binnen het gegeven archief.
Sweco | Uitbreiding Verdeelstation Waalwijk Projectnummer 51011997 Datum 04-04-2023
Versie D0
Document referentie NL23-648800269-47298
1) Overzichtslijst gebruikte literatuur Voor de literatuurstudie zijn de navolgende artikelen en/of boeken geraadpleegd. Auteur Amersfoort, H. e.a., Bollen, H.A. & Vroemen, L.P.J. Didden, J. & Swarts, M. Didden, J. & Oudheusen, J. v. Didden, J.M. & Swarts, M. Didden, J. Didden, J.M. & Swarts, M. Didden, J.M. & Swarts, M. Didden, J.M.C. & Swarts, M. Foreman, J. Klep, C. (red.), De Klopklei Korthals Altes, A. Nierstrasz e.a. Middlebrook, M. Molenaar, F.J. Rollefson, M.O. Sikkels, L.