75-6o Bijlage Ziek van windmolens AD publicatie 21082021

Ziek van windmolens? ‘Die lage brom en dat zoefgeluid werken zó op je zenuwen’ Bijna niemand wil een windmolen in zijn achtertuin en ook niet iets verderop. Ze zijn storend in het landschap en kunnen omwonenden ziek maken, zeggen tegenstanders. Terecht? Niek Opten 21-08-21, 07:10 Laatste update: 21-08-21, 08:20 • • • •

13 REACTIES

Als Cor Verweij over zijn erf loopt, naar zijn percelen vol rijen met planten, dan komen ze duidelijk in beeld: drie windturbines, zo’n 800 meter verderop gebouwd op en naast de voormalige vuilstort van Avri aan de rand van Geldermalsen. Vandaag is de lucht blauw, de zon schijnt volop. Maar Verweij, kweker van vaste planten en perkplanten, ziet van onder zijn cap vooral de moderne molens, waarvan de wieken op de hoogste stand 185 meter de lucht in steken. Flinke jongens, dus. Ze zijn nu zo’n anderhalf jaar in gebruik, maar de ondernemer ergert zich er nog steeds aan. ,,Die dingen zullen nooit wennen. Ze zijn lelijk en dominant.” Het dak van zijn schuur ligt vol met zonnepanelen, zijn tractor is elektrisch. ,,Ik ben niet tegen duurzame energie. Maar wel tegen die molens.”

Lees ook (3) •

PREMIUM

Schoorsteen wijkt voor windmolen, bewoners in Nijmegen-West vrezen geluidsoverlast: ‘Afzichtelijk ding’

Dat geluid gaat steeds maar door. Dat werkt zó op je zenuwen. Cor Veweij, buurtbewoner

Waarom? Omdat ze volgens Verweij een vervelend geluid maken. Deze middag is op het erf het verkeer op de snelweg A15 verderop hoorbaar. ,,Maar als de wind uit een bepaalde hoek waait, dan hoor je vooral ’s avonds een lage brom en een zoefgeluid. Dat geluid houdt niet op, gaat steeds maar door. Dat werkt zó op je zenuwen. Na een dag werken wil ik ook graag een keer mijn rust pakken, maar dat is dan moeilijk. Mijn vrouw en ik slapen er minder goed door.” De nachtrust van Margret Hoogland leidt niet onder de molens. ,,Maar ik heb er wel soms last van.” Ze woont met haar gezin verderop aan de Tielerweg, op ongeveer dezelfde afstand tot de turbines als Verweij. Vanuit haar woonkamer kijkt ze op die ‘rotdingen’, zoals haar man ze noemt. ,,Soms zit ik hier lekker buiten en dan hoor ik ze. En dan blijf ik ze horen, dat kan ik dan niet wegfilteren. Dan ga ik maar naar binnen.” Een andere keer ziet ze de wieken draaien, terwijl ze er niet bewust naar kijkt. ,,In mijn ooghoek of als reflectie in een raam of in het ruitje van de magnetron. Heel irritant.”

Bij verkeersknooppunt Deil zijn negen windturbines geplaatst. © Foto Raphael Drent

In Nederland staan ruim drieduizend windmolens op het land. Dat aantal zal de komende decennia nog twee tot drie keer zo groot worden, is de verwachting. Ook voor Gelderland en Brabant zitten tal van plannen in de pijpleiding. De molens kunnen voor overlast zorgen bij omwonenden, met name geluidshinder, en dat kan gevolgen hebben voor de gezondheid van die personen. Daarover zijn vriend en vijand het eens. Waarom worden er dan toch nog steeds plannen gemaakt om nieuwe windturbines op land te plaatsen? Ruim 7300 mensen ervaren ernstige hinder van windmolens Omdat duurzame energie noodzakelijk is om de opwarming van de aarde zo veel mogelijk tegen te gaan. Met voldoende wind- en zonne-energie kunnen steenkool- en gascentrales die broeikasgassen uitstoten, gesloten worden. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle regio’s hun steentje

bijdragen. En de overlast die windmolens veroorzaken, die is nogal relatief, blijkt uit cijfers van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in een recent onderzoek naar de effecten van het klimaatbeleid op de gezondheid van de bevolking. Ruim 7300 mensen ondervinden ernstige hinder van het geluid van windturbines. Heel wat minder dan van wegen (960.000 mensen), spoorlijnen (98.600) en vliegverkeer (259.000). ,,Dat klopt. Maar de hinder is er wel”, zegt Moniek Zuurbier, milieuepidemioloog en adviseur leefomgeving en gezondheid voor de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD) in Overijssel en Gelderland. ,,Als jij net last hebt van windturbines, dan heb je er niet zo veel aan dat anderen last hebben van een snelweg.” Uitgangspunt voor de GGD is dat de hinder zo gering mogelijk moet zijn. ,,Naar nul gaat niet, dat is een illusie. Maar de overheid moet er alles aan doen om de hinder te beperken.”

In Meteren zijn de windmolens van Geldermalsen duidelijk zichtbaar. © Raphael Drent

Geen wetenschappelijk verband

Erich Taubert, uroloog in het Slingeland Ziekenhuis en bestuurslid van Wind Wiki. © PR

En wat voor gezondheidsproblemen kunnen omwonenden dan oplopen? Het ervaren van (ernstige) hinder kan aan stress gerelateerde klachten opleveren als hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid en vermoeidheid. Het kan mogelijk ook tot slaapproblemen leiden, maar dat is niet wetenschappelijk bewezen, concludeerde het RIVM vorig jaar na bestudering van tal van studies uit met name het buitenland over dit onderwerp. Voor andere gezondheidseffecten werd geen wetenschappelijk verband gevonden. Maar daarmee nemen niet alle wetenschappers en medici genoegen. ‘Windmolens maken wel ziek’, schreef de Brabantse huisarts Sylvia van Manen drie jaar geleden in het vakblad Medisch Contact. Haar oproep om klachten van omwonenden serieuzer te nemen is uitgemond in Wind Wiki, een internetpagina die is opgezet door kritische medici, met een database vol onderzoeken over gezondheid en windmolens. ,,Wij vinden de RIVM-rapporten te sturend”, zegt Erich Taubert uit Halle. Hij is uroloog in het Slingeland Ziekenhuis in Doetinchem en bestuurslid van Wind Wiki. Meer onderzoek nodig ,,Als burgers bij plannen voor nieuwe windmolens bezorgd zijn over hun gezondheid, dan verwijst de overheid naar de RIVM-rapporten. Daaruit blijkt dat de effecten wel meevallen.

Maar dat komt ook omdat niet alle onderzoeken groot genoeg zijn om harde conclusies te trekken”, zegt Taubert, die zich vanwege windmolenplannen in zijn Achterhoekse gemeente Bronckhorst is gaan verdiepen in dit onderwerp. ,,Er is meer onderzoek nodig. De medische wetenschap is een zacht vak, het is geen wiskunde. Het gaat veel over interpretatie.” Bij windmolens valt medici op, zegt Taubert, dat omwonenden last hebben van kortademigheid, hartklachten, slaapproblemen. ,,Wij zeggen daarom dat de overheid het voorzorgsprincipe moet hanteren. Wacht eerst nader onderzoek af, voordat je molens gaat plaatsen.”

Met een crowdfundingsactie heeft Wind Wiki een wetenschapper aangesteld om de rapporten van het RIVM kritisch tegen het licht te houden. Het eindrapport wordt na de zomervakantie verwacht. ,,Als hij concludeert dat windmolens geen gevaar opleveren voor de gezondheid, dan zullen we dat ook bekendmaken. Maar die uitkomst verwacht ik eerlijk gezegd niet.” Goed voor het publieke debat In een reactie op Wind Wiki stelt het RIVM dat de eigen onderzoeken naar gezondheidseffecten van windturbines ‘onafhankelijk en wetenschappelijk goed onderbouwd’ zijn. ‘Het staat iedereen vrij om hier vanuit de eigen expertise op te reageren. Dit versterkt het publieke debat.’ Het RIVM verkent momenteel of er aanvullend onderzoek naar de gezondheidseffecten nodig is. Een aspect dat volgens de artsen van Wind Wiki en andere critici onderbelicht blijft, is de werking van het zogenoemde laagfrequent geluid dat de molens produceren. Het zou gaan om lage bromtonen, zelfs tot onder de gehoorgrens. Die kunnen als ze langdurig aanhouden schadelijk zijn voor de gezondheid, zou uit Portugees onderzoek blijken. Daar moet serieus naar gekeken worden, vindt Jan de Laat. Hij is klinisch fysicus en audioloog bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). ,,Het RIVM vindt dat er te weinig mensen aan het onderzoek hebben meegedaan om een wetenschappelijk verband te kunnen aantonen. Dat klopt.

Maar je kunt niet zeggen dat er daarom geen probleem is. Zeker nu windturbines steeds hoger en groter worden.”

Je kunt niet zeggen dat er geen probleem is. Zeker nu windturbines steeds hoger en groter worden Jan de Laat, klinisch fysicus en audioloog

De Laat heeft naar eigen zeggen een diepgravende literatuurstudie gedaan, samen met andere wetenschappers. Daaruit zou, anders dan in onderzoeken van het RIVM, een duidelijk verband blijken tussen geluidsoverlast van windmolens en slaapstoornissen. ,,Gevolgd door andere gezondheidsklachten, zoals duizeligheid, misselijkheid, hoofdpijn, druk op de oren. En bestaande hartklachten kunnen verergerd worden, dat gaat dan om een klein aantal gevallen.” Dit onderzoek is nog niet gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift. Omdat het volgens De Laat om een internationaal belangrijk onderwerp gaat, wil de redactie van het tijdschrift nog een extra controle uitvoeren. In de Tweede Kamer nemen de zorgen ook toe. Een meerderheid besloot in juni dat er nader onderzoek moet komen naar gezondheidseffecten van windmolens en de afstand tot woningen (zie kader). Een recente uitspraak van de Raad van State komt daar nog bij. De hoogste bestuursrechter heeft bepaald dat nader onderzoek nodig is naar de effecten van windmolens op de omgeving, bijvoorbeeld bij geluid. Al met al redenen genoeg voor gemeenten als Beuningen, Doetinchem en Bronckhorst om voorlopig even pas op de plaats te maken met hun plannen voor windturbines.

Werknemers van het Duitse bedrijf Enercon pauzeren op één van de windmolens die bij Aalten zijn gebouwd. © Archief

Wat zijn de normen voor windmolens? Nederland heeft geen afstandsnorm voor windmolens. Berekend wordt de geluidsbelasting op de gevel van een woning. Die mag niet meer zijn dan 47 dB, gemiddeld over een heel jaar, met een maximum van 41 dB in de nacht. Wereldgezondheidsorganisatie WHO adviseert een lagere geluidsnorm, van 45 dB. Jan de Laat, klinisch fysicus en audioloog, pleit voor een afstandsnorm, omdat die beter is te handhaven. ,,De huidige geluidsnorm is heel moeilijk ter plaatse te meten, omdat het een berekend jaargemiddelde is.” Europese landen kennen verschillende afstandsnormen. Van vier maal de tiphoogte (als de wiek in de hoogste stand staat) in Wallonië, tot tien maal in Beieren. De Laat adviseert tien maal de hoogte van de as van de molen.

Dat betekent dat in de meeste gevallen binnen een straal van een kilometer rond een molen geen woning mag staan. ,,Critici zeggen dat je dan nergens meer molens kunt neerzetten, maar er is nog wel ruimte. Langs snelwegen en rivieren bijvoorbeeld, en offshore in het IJsselmeer en in de Noordzee.”

De windmolens bij verkeersknooppunt Deil zijn in de wijde omgeving te zien. © Foto Raphael Drent

Moniek Zuurbier van de GGD’en in Oost-Nederland waarschuwt voor het shoppen in allerlei studies. ,,Het is belangrijk en goed dat het RIVM kritisch kijkt naar de kwaliteit van onderzoeken. Want beweringen die niet wetenschappelijk zijn onderbouwd kunnen mensen ten onrechte ongerust maken. Ook dat kan zijn weerslag hebben op hun gezondheid.” Expertisecentrum Windenergie en Gezondheid Daarom is Zuurbier blij met het expertisecentrum Windenergie en Gezondheid. Dat tuigt het RIVM samen met de GGD’s op ‘vanwege de

toegenomen aandacht voor dit thema in de samenleving’, verklaart een woordvoerder. Dit centrum zal bij nieuwe onderzoeken beoordelen of het relevant is voor Nederland. De GGD’s zullen zo sneller vragen van burgers kunnen beantwoorden, is de verwachting. Hoge tonen dichtbij, lage verder weg Hoe klinkt een windmolen? Op een willekeurige avond bij de drie windturbines op het Avri-terrein in Geldermalsen draaien de wieken langzaam bij windkracht 2. Het is stil in de omgeving. Vlakbij de molens hoor je een hoog, licht fluitend geluid, afwisselend op verschillende toonhoogtes. Alsof de wind over een vlakte waait, maar dan in een constant ritme. Achter elkaar door. Op zo’n 300 meter afstand is de fluittoon nog zachtjes hoorbaar. Als het harder waait zijn bij een bepaalde windrichting op zo’n 900 meter afstand vooral lagere tonen hoorbaar, zegt omwonende Cor Verweij. Dan hoort hij het brommen en zoemen op zijn erf en in zijn slaapkamer. Het geluid wordt veroorzaakt door de luchtstroom die de wieken doet draaien: met name lage tonen als de wind de wieken raakt en hoge tonen als de lucht langs de wieken naar achteren stroomt. Dichtbij hoor je vooral de hoge tonen, verder weg de lage. Windturbines maken, vergeleken met andere bronnen als wegverkeer en industrie, minder lawaai.

Maar als het geluidsniveau gelijk is, dan vinden omwonenden het zoevende of zwiepende geluid van een molen hinderlijker, concludeert het RIVM. Dat komt door het ritmische geluid, dat steeds maar doorgaat. Hoe iemand het geluid ervaart is afhankelijk van persoonlijke zaken, of iemand snel last heeft van geluiden bijvoorbeeld. Maar ook van wat die persoon vindt van windmolens en of die zich betrokken voelt bij de plaatsing.

Alle gezondheidseffecten ten spijt, wat Ben Hölscher vooral stak rond de bouw van de drie windturbines bij Geldermalsen was de besluitvorming. De voormalige buurman van plantenkweker Cor Verweij was een van de kartrekkers bij het protest tegen de molens. Wegens privé-omstandigheden is hij inmiddels verhuisd. ,,Ik hoorde voor het eerst van de plannen toen ik werd uitgenodigd voor een voorlichtingsavond. Als de initiatiefnemers of de gemeente eerst met omwonenden in gesprek waren gegaan, over hoe de overlast zo beperkt mogelijk wordt gehouden, dan had ik er heel anders in gestaan. Want ik snap dat er een groter maatschappelijk belang meespeelt.” Nu gingen Hölscher en buren met hun protest door tot aan de Raad van State. Zonder resultaat en de kosten van een advocaat armer.

Participatie betekent niet dat je als bewoner altijd molens kunt tegenhouden. Sanne Akerboom, deskundige burgerparticipatie

Mee kunnen praten is belangrijk

De Utrechtse jurist en politicoloog Sanne Akerboom © Foto UU

En de afkeer van de molens werd er niet minder om. Sterker, omwonenden ervaren duidelijk minder hinder van de molens, en dus minder gezondheidsklachten, als ze betrokken werden bij de plaatsing ervan, luidt

een van de conclusies van het RIVM. En daar schort het tot nog toe aan. Bij slechts een derde van alle regionale plannen voor duurzame energie zijn bewoners betrokken, concludeerde het Planbureau voor de Leefomgeving vorig jaar. Terwijl meepratende burgers een van de doelstellingen is. ,,Participatie betekent niet dat je als bewoner altijd molens kunt tegenhouden. Ergens moeten ze komen, dat is eerder afgesproken. Maar goede participatie zorgt ervoor dat tegenstanders zich erbij neer kunnen leggen als ze er toch komen”, zegt Sanne Akerboom, jurist en politicoloog aan de Universiteit Utrecht. Zij deed eerder onderzoek naar de overgang naar duurzame energie. Neem even een pauze In een regio als de Achterhoek is de weerstand tegen de molens groot. ,,Bij moeilijke regio’s is mijn advies aan de gemeenten: kijk naar welke inspanning je hebt geleverd om burgers te betrekken. Is die onvoldoende, zet het proces dan even op pauze”, zegt Akerboom. Doe eventueel de aanwijzing van bouwlocaties opnieuw, adviseert ze gemeenten. ,,Het is een heel kwetsbaar proces. Je kunt doorgaan met weerstand of proberen die te tackelen. Maar dan nog heb je geen garantie dat het niet grillig zal verlopen.”