200 FBL Pleidooi voor monumentenstatus bruggen en verborgen pijlers

Stichting Federatie Behoudt de Langstraatspoorbruggen (FBL) Dr. Donker Curtiusstraat 17 5142 BA Waalwijk www.langstraatspoorbruggen.nl College van B & W van Waalwijk College van B & W van Heusden Afschrift aan: Gemeenteraad van Waalwijk Gemeenteraad van Heusden Waalwijk, 24 augustus 2022 Geachte dames en heren, In het kader van de Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat is ten behoeve van de aanleg van een snelfietsroute Waalwijk – ’s-Hertogenbosch voorzien in drie extra bruggen naast de bestaande bruggen. Deze drie extra bruggen zullen volgens de GOL-plannen bestaan uit betonnen liggers die gefundeerd worden op de oude pijlers van de spoorbruggen, waar nodig aangevuld met nieuw op te metselen pijlers en landhoofden. Daarnaast voorzien de GOL-plannen in een vierde brug, die over een lengte van 332 meter zal worden gebouwd, nadat een deel van de natuurrijke spoordijk is afgegraven en de aangrenzende kostbare begroeiing is verwijderd. Deze vier bruggen komen in een rechte lijn te liggen, ten noorden van de bestaande bruggen en van het bestaande fietspad op de huidige dijk, die daarmee over een lengte van 332 meter wordt onderbroken. De oude spoorbruggen zijn rijksmonumenten.

De gemeente Waalwijk en Heusden hebben, op grond van de Erfgoedwet een instandhoudingsplicht voor deze Rijksmonumenten; de langste brug over het Afwateringskanaal ligt op het grondgebied van Waalwijk, de beide andere bruggen over de Overstortweg en de Eindstraat behoren tot het grondgebied van Heusden. Wij concluderen hieruit, dat het sinds 2012 de plicht en verantwoordelijkheid van de beide gemeentes is, er zorg voor te dragen, dat de Rijksmonumenten inclusief de verborgen pijlers niet worden beschadigd of vernield én dat er geen wijzigingen worden aangebracht. De gemeente heeft een instandhoudingsplicht en moet ervoor zorgdragen, dat de instandhouding en de monumentale waarde van het monument gewaarborgd zijn.

Nationaal en Europees erfgoed In onze optiek zullen de betonnen elementen en de betonnen pijlers het aanzien en de status van de unieke monumentale spoorbruggen onomkeerbaar veranderen. We brengen hierbij in herinnering, dat de spoorbruggen niet alleen Rijksmonumenten zijn, maar ook als nationaal en internationaal erfgoed onderscheiden zijn. We noemen hier met name de Knippenbergprijs, de Henri Ford European Conservation Award en de hoogste Europese onderscheiding voor behoud van natuurlijk en cultureel erfgoed: de Europa Nostra Award, de laatste met name getuigt van het Europees belang van dit erfgoed. Wie de schets van de nieuw aan te leggen brug (zie foto) voor de snelfietsroute vergelijkt met de foto van de huidige situatie van de brug over het Afwateringskanaal zal toch tot de conclusie moeten komen, dat hier sprake is van grove aantasting van een rijksmonument. Pijlers Een tweede argument, van technische aard, is het feit, dat de betonnen constructie van de nieuwe bruggen dusdanige schade kan aanbrengen aan de pijlers, dat die daardoor blijvende schade oplopen. De monumentale waarde van de oude bruggen kan door deze ingreep niet gewaarborgd worden. Slechts drie pijlers zijn onderzocht, om te beoordelen, in welke staat ze zich bevinden: twee verborgen pijlers in de dijk en één pijler onder het deel van de brug dat over land loopt.

Daarbij bleek dat de verborgen pijlers in de spoordijk veel prominenter aanwezig waren dan gedacht. En juist die pijlers worden misbruikt, door er gaten in te boren en de betonnen pijlers van de vierde brug erin te funderen. We wijzen er nog op dat deze pijlers zijn onderzocht op een moment dat het grondwater nog niet zijn ultieme lage peil had bereikt van heden! En van de pijler onder de grote brug werd het fundament onderzocht door een gat te graven direct naast de pijler (zie foto). Dit zeer provisorische onderzoek wordt nu misbruikt, door ervan uit te gaan, dat alle pijlers wel in staat zullen zijn, het gewicht van de betonnen bruggen te dragen. Dat zou tot ernstige beschadigingen kunnen leiden, die niet te verantwoorden zijn, omdat het hier om rijksmonumenten gaat.

Geschiedenis

In het onderstaande geven we een nadere uitleg over het belang van deze bruggen als erfgoed. De spoorbrug over de Baardwijkse Overlaat werd aangelegd vanaf 1882 tot 1885 en was noodzakelijk voor de overlaatfunctie van dit gebied. De brug had daarvoor een noodzakelijke lengte van 881,5 meter. De brug is daarmee, wat zijn functie betreft, een integraal waterstaatkundig werk en bovendien een integraal infrastructureel werk. De brug van 881,5 meter toont de geschiedenis van de Baardwijkse Overlaat als afwateringsstructuur voor de hoogwaterbescherming van Den Bosch. Vanaf ongeveer 1910 wordt het Drongelens Kanaal gegraven als historisch onderdeel van de Maaswerken, die onder meer ook omvatten: het graven van de Bergsche Maas, het afdammen van de Maasarm richting Woudrichem, de verbeterde hoogwaterbescherming Den Bosch en het graven van de Nieuwe Merwede. De waterstaatkundige functie van Baardwijkse Overlaat wordt daardoor overgenomen door het Drongelens Kanaal en als gevolg daarvan kan de bruglengte van 881,5 meter worden ingekort en kunnen brugdelen elders duurzaam worden hergebruikt.

De brug wordt in 1916 deels vervangen door een spoordijklichaam en datzelfde gebeurt in 1946, waarbij er in totaal 14 delen behouden blijven, die nodig zijn voor de overbrugging van het Drongelens Kanaal, van de Overstortweg en van de oorspronkelijke verbindingsweg door de Langstraatdorpen, de huidige Eindstraat in Drunen. Tot 1972 was de spoorverbinding nog in gebruik, waarna er een verval intrad. Dankzij o.a. de jarenlange tomeloze inzet van onze stichting, die ware 'anti-sloop gevechten' moest houden, werd de verbinding prachtig gerestaureerd en kreeg vanaf 1992 de zinvolle herbestemming “fietspad”. Dat door de GOL plannen de bruggen nu gedegradeerd dreigen te worden tot “bijbrugjes”, getuigt niet van enig historisch gevoel en respect voor de duizenden uren vrijwilligerswerk die er door particulier initiatief in is gestoken Verleden en heden

Uit deze historische opsomming moge duidelijk worden, dat de geschiedenis van enerzijds de Baardwijkse Overlaat als inundatiegebied en anderzijds van de spoordijk als belangrijke infrastructuur tussen de verschillende Brabantse steden en dorpen en van het huidige Halve Zolenpad nauw met elkaar verweven zijn. De historie van de waterstaatkundige functie van de Baardwijkse Overlaat kan niet los gezien worden van de infrastructurele functie van het spoortracé en fietspad. Met andere woorden: we kunnen spreken van een historisch correct en uniek ensemble van de langstraatspoorbruggen, de spoordijk en de onderliggende (verborgen) stenen pijlers als een historisch correct narratief ensemble. Conservering in situ Uit de foto’s die we hier invoegen, blijkt dat de pijlers die in de spoordijk verborgen zitten, veel completer zijn en in een veel betere staat verkeren dan voorheen bekend was. We vinden het ook een omissie, dat bij de toekenning van de rijksmonumentenstatus aan de drie restanten van de oude 881,5 meter lange historische brug niet ook onderzocht is, wat de toestand is van die verborgen pijlers. Dat zou onzes inziens toen al hebben moeten leiden tot de conclusie dat alle restanten van de oude brug van 881,5 meter moeten gelden als waardevol technisch en cultureel erfgoed. De bruggen, de dijk en zowel de zichtbare als verborgen pijlers hebben ensemblewaarde.

Des te meer reden dus, dit ensemble dan ook als rijksmonument voor het nageslacht te behouden. Recht doen aan historie De aanleg van een volstrekt overbodige in het landschap detonerende betonnen brug van 332 meter zal een 'historie-vervalsing van de eerste orde' zijn. Bovendien zouden de 21 betonnen pijlers, gefundeerd op de gemetselde pijlerrestanten, een niet meer terug te draaien vernieling aanrichten aan deze pijlerrestanten. Het is volledig in contradictie met de onderling vervlochten geschiedenis van de Baardwijkse Overlaat als waterstaatkundige werk, van de spoorinfrastructuur en later van de Halve Zolenlijn als fietspad. We pleiten daarom sterk voor het behoud van de verborgen pijlers als onderdeel van de historische spoordijk. Daarmee zou recht worden gedaan aan de historie en zou het wellicht in de toekomst mogelijk zijn, te komen tot een restauratie of tenminste een reconstructie van de nu nog verborgen stenen pijlers als een correct historisch bewijs van de voornoemde onderling vervlochten historie van waterstaatkundig werk en spoorinfrastructuur.

FBL is sinds geruime tijd nauw betrokken bij de EFAITH, een organisatie, die streeft naar behoud van spoorgeschiedenis en naar hergebruik van bouwkundige elementen uit die geschiedenis. Hier ligt voor de regio Langstraat een unieke kans, hierin te participeren.

Kostenaspect Voor de aanleg van de snelfietsroute gaat de Provincie uit van het afgraven van 332 meter van de dijk en het daarna bouwen van een brug van eenzelfde lengte, die dan zou worden gefundeerd op de oude pijlers. De kosten daarvan zijn aanzienlijk, terwijl nut en noodzaak voor deze wijze van aanleg van een snelfietsroute ontbreken. Het zou veel kosten besparen, als het unieke fietspad zou worden gehandhaafd en slechts gering zou worden verbreed, zodat de snelfietsroute daarop kan worden aangelegd. Het pad meet nu 3.50 meter, dat is net zo breed als het fietspad door het Halvezolenpark en zelfs 50 cm breder dan het gedeelte Akkerlaan - Kanaaldijk, dat een breedte heeft van 300 cm. Milieu Als het fietspad aan de noordzijde zou worden verbreed, zou de kostbare natuur die zich langs de dijk in de voorbije meer dan 100 jaren aan de noord- en zuidkant heeft ontwikkeld, kunnen worden gehandhaafd. Doordat de vele bomen en struiken een aanzienlijk deel van de uitstoot van ruim 105.000 voertuigen per etmaal (stikstof, fijnstof én CO2) in de Baardwijkse Overlaat afvangen ontstaat er winst voor de fietser, winst voor de natuur, winst voor het microklimaat, winst voor de leefbaarheid en de volksgezondheid en winst voor de publieke gelden die dan niet verspild hoeven te worden aan een overbodige brug. Ondersteuning

Via Petitie.nl en via een handtekeningenactie hebben wij handtekeningen verzameld tegen de plannen voor de Baardwijkse Overlaat. Maar liefst ruim 5000 handtekeningen geven er blijk van dat een groot deel van de vele gebruikers van het Halve Zolenpad niets ziet in de plannen, zoals die nu zijn gepresenteerd in het kader van GOL. Reacties als ‘absurd” en “onverteerbaar” getuigen daarvan. We hebben over deze kwestie ook nauw contact gehad met Erfgoedvereniging Heemschut Brabant en met Van Gol Naar Beter. Daarbij is gebleken, dat ook zij onze wens, om de verborgen pijlers te erkennen als rijksmonument van harte ondersteunen. Dit harmonische en unieke ensemble van brug en natuur (zie foto hieronder) mag niet door de provinciale plannen van GOL worden vernield of van zijn aanzicht en status worden beroofd. Daarom doen we een oproep aan de Waalwijkse en Heusdense raad, om op te komen voor deze unieke rijksmonumenten, dit spoorerfgoed dat dankzij de unieke Halve Zolen fietsroute en de langs de route te bewonderen kunstwerken en natuur tot een attractie voor de hele regio is geworden.

Verzoek Op grond van het bovenstaande en op grond van de Woo verzoeken wij u: 1. Ons alle correspondentie, informatie en/of documenten te zenden, zowel in hardcopy als digitaal, met betrekking tot de bouw van de extra betonnen bruggen, waarin is geregeld, dat er nieuwe bruggen mogen worden geplaatst naast de bestaande spoorbruggen en over het deel van de dijk, dat wordt afgegraven. Onder de hiervoor gevraagde informatie verstaan wij, maar niet uitsluitend, vergunningaanvragen, verleende vergunningen, correspondentie, memo’s, adviezen, alles in de ruimste zin van het woord over de periode januari 2018 tot heden. 2. Aan te geven, waarom u heeft besloten, een vergunning/vergunningen voor

extra bruggen af te geven en waarom die niet in strijd zouden zijn met de instandhoudingsplicht voor deze rijksmonumenten. 3. Aan te geven, waarom de cultuurhistorische compensatie/mitigatie die in de GOL-plannen wordt genoemd, volgens u zou moeten prevaleren boven de instandhoudingsplicht van de bruggen en de pijlers als rijksmonument. 4. Deze informatie binnen 4 weken aan ons te verstrekken.

Met vriendelijke groet Federatie Behoudt de Langstraatspoorbruggen G. van Esch, voorzitter A. van Tuijl, secretaris