149 Provincie Noord-Brabant Strategische Kennisagenda voor Brabant

Provincie Noord-Brabant

Brabantlaan 1

Postbus 90151

5200 MC 's-Hertogenbosch Telefoon (073) 681 28 12

Gemeente Waalwijk Ingekomen

Fax (073) 680 76 80

www.brabant.nl IBAN N186INGB0674560043

1 0 MEI

2022 Bereikbaarheid openbaar vervoer en fiets:

www.brabant.nl/route

Onderwerp

Strategische Kennisagenda voor Brabant Datum

2 mei 2022 Ons kenmerk

C2295549/ Uw kenmerk

Contactpersoon

A A P. (Anja) van Hout Telefoon

Geachte lezer,

(06)51 55 12 23 Email

avhout@brabant.nl

Met veel genoegen bieden wij u de Strategische Kennisagenda voor Brabant

Bijlage(n)

aan, tot stand gekomen in samenwerking met Brabantse overheden, de

1

provinciale kennispartners (BrabantKennis, BrabantAdvies, PON & Telos) en

landelijke adviesraden en planbureaus. In deze agenda vindt u kennisvragen over de toekomst van Brabant na 2030. Om goed te kunnen acteren op vraagstukken en te kunnen anticiperen op ontwikkelingen die op ons afkomen, is het immers belangrijk over de juiste en betrouwbare kennis te beschikken.

Startpunt daarvoor zijn de volgende kennisthema's: demografische ontwikkelingen, de veranderende rol van de overheid, dynamiek in de Brabantse samenleving en transities. Daaraan zijn kennisvragen gekoppeld die zich niet zozeer richten op het nu, maar vooral op vraagstukken die naar

verwachting in de (nabije) toekomst urgent en actueel worden. Daarmee is het een instrument om kennisvragen te definiëren, te delen en concreet te laten

werken voor heel Brabant. De Strategische Kennisagenda is bedoeld om te inspireren, tot nadenken aan te

zetten voorbij de waan van de dag, voorbij de dagelijkse beleidsvraagstukken en politieke actualiteit. Als slijpsteen en inspiratiebron, maar zeker ook een

Provincie Noord*Brabcmt

handreiking voor het denken over de lange termijn (kennis)vraagstukken voor

Datum

Brabant bij de beleidsontwikkeling op tal van inhoudelijke domeinen.

2 mei 2022 Ons kenmerk

Daarbij is het nadrukkelijk de bedoeling om vanuit de vragen in de Strategische

C2295549/

Kennisagenda samen op zoek te gaan naar de antwoorden. Die antwoorden

zijn immers waardevol voor ons allemaal: ze helpen ons ook voor de langere termijn voor Brabant in gezamenlijkheid keuzes te maken in ons beleid en uitvoering.

Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant, de voorzitter,

de secretaris.

%

mr. I.R. Adema

drs. M.J.A. van Bijnen MBA

2/2

I

Strategische Kennisagenda voor Brabant r UkB t

r F Ih ;

1

1 w 1 ’11 ï-,s

l

I-

I

'f/i.

Uk a.- -s — -<W . _-.■w? BMm»». ■»

april 2022

I

Voorwoord

Beste lezer,

Wat brengt de toekomst? We mogen in Brabant dan geen glazen bol hebben, maar we kunnen wel

een poging doen om meer zicht te hebben op wat gaat komen. Kijkend naar

het Brabant van de toekomst zie ik een duurzame, innovatieve provincie waar het fijn wonen, werken en leven is. Dat toekomstbeeld is zo geschetst,

de vraag is hoe we daar komen. De provincie heeft als missie om Brabant en de Brabanders zo goed mogelijk voor te bereiden op de toekomst. Dat vereist dat we vooruit kunnen

denken, en ja, ook vooruit kijken. Hoewel we de toekomst niet kunnen

voorspellen, kunnen we in samenwerking met onze partners wel een goede, op onderzoek gebaseerde inschatting maken. De Strategische Kennisagenda

helpt ons hierbij: deze geeft richting aan de kennisontwikkeling die nodig is voor de toekomstbestendigheid van de provincie. Dit doen we door toekomstgerichte vragen te stellen rondom vier

langlopende thema's: demografische ontwikkelingen, de veranderende rol van de overheid, dynamiek in de samenleving en transities. De kennisagenda die voor u ligt kijkt verder dan de waan van de dag, de nu prominente beleidsopgaven en de politieke actualiteit.

Daarom maakten we de Strategische Kennisagenda ook niet alleen.

Dit document is weliswaar opgesteld op initiatief van de Provincie NoordBrabant maar kon alleen tot stand komen door een nauwe samenwerking met de kennispartners van de provincie, Brabantse gemeenten, landelijke

adviesraden en plan- en designbureaus. Het is daarmee een agenda voor heel Brabant en niet alleen de provincie.

De Strategische Kennisagenda is ook niet in beton gegoten, maar een levend document. Dat vraagt om regelmatige herijking en actualisatie, waarbij de

verbinding met huidige én nieuwe gesprekspartners gezocht en gevonden moet worden. Samen bouwen we door breed gedragen kennisontwikkeling een stevig fundament onder de opgaven waar Brabant voor staat,

met impact nu én in de toekomst. Zo zorgen we er samen voor dat kennis voor Brabant werkt.

Met vriéndelijke groet,

Martijn van Gruijthuijsen, Gedeputeerde Economie, Financiën, Kennis- en Talentontwikkeling.

Inhoudsopgave

2

7

12 16

18 22

26 30

36

38 40

42

4

Voorwoord Inleiding

1.0 Methodiek en Proces 2.0 Kennisvragen per thema 2.1 Demografische ontwikkelingen

2.2 Veranderende rol van de overheid 2.3 Dynamiek in de samenleving 2.4 Transities

3.0 Vervolgstappen 3.1 Uitgangspunten

3.2 Aan de slag

Bijlage: Toekomstscenario's

5

Inleiding

De toekomst is nó.

Voor veel maatschappelijke opgaven worden op dit moment keuzes gemaakt die impact hebben op de toekomst. Dat gebeurt met de beste intenties en heeft ook altijd consequenties. Soms voorzien, soms niet voorzien. Door het inzetten van gezamenlijke kennis kan men eventuele effecten op de

langere termijn beter inschatten. De toekomst is met haar vele onzekerheden niet te voorspellen, maar we kunnen wel verschillende richtingen verkennen

om beleidsmakers en andere betrokkenen aanknopingspunten te geven. Door kennis op te doen over de ontwikkelingen in de toekomst,

kunnen beleidsmakers goed worden geïnformeerd.

Doel van de Strategische Kennisagenda Het doel van de Strategische Kennisagenda is met elkaar die vragen opwerpen die

medebepalend kunnen zijn voor de toekomst vanuit het urgentiebesef van de wereld van nu. Voor het maken van een toekomstbestendig beleid, is het belangrijk om ons af te

vragen hoe de keuzes van nu de toekomst beïnvloeden. Maar ook andersom: wat betekent

kennis over toekomstige ontwikkelingen voor onze beleidsbeslissingen nu? Het doel van

de Strategische Kennisagenda is met elkaar die vragen opwerpen die medebepalend kunnen zijn voor de toekomst vanuit het urgentiebesef van de wereld van nu. Deze vragen worden in dit document 'kennisvragen' genoemd. Deze kennisvragen vindt u verderop in

dit document terug en zijn onderverdeeld in vier thema's. De Strategische Kennisagenda vormt een brug tussen het heden en de verder weg gelegen toekomst. Vanuit de

doorvertaling en prioritering van de kennisvragen ontstaat ook een gezamenlijke agenda voor Brabant. De Strategische Kennisagenda is dus een instrument om kennisvragen te definiëren, te delen en concreet te laten werken voor heel

Brabant. Tegelijkertijd is de Strategische Kennisagenda bedoeld als een inspirerend document dat tot nadenken aanzet.

Een mogelijke slijpsteen vanuit de visie op de lange termijn voor het doen en laten op de kortere termijn. Inspiratiebron dus voor bijv, bestuurakkoorden of verkiezingsprogramma's. Maar zeker ook een handreiking voor het denken over de

lange termijn (kennis)vraagstukken voor Brabant bij de beleidsontwikkeling op tal van inhoudelijke domeinen.

Voor wie is de Strategische Kennisagenda?

Deze Strategische Kennisagenda is er voor de beslissers en beleidsmakers in Brabant.

Dit document is met name gericht op beslissers en beleidsmakers binnen de Brabantse

gemeenten, zowel de provincie (Gedeputeerde Staten en Provinciale Staten) als bij gemeente (colleges B&W en de gemeenteraden), maar ook daarbuiten voor wie geïnteresseerd is in de toekomst van Brabant. Samen met de kennispartners

is gezocht naar een balans tussen

etc). Anderzijds is getracht die

van de Provincie Noord-Brabant,

vooruitkijkend en prikkelend willen

vragen te adresseren die relevant

Brabantse Gemeenten, landelijke

zijn, maar toch ook niet te abstract

(kunnen) zijn voor zowel provincie

adviesraden en plan- en

en te ver weg (bv geopolitieke

als grote steden en kleinere

designbureaus is deze meerjarige

ontwikkelingen lijken ver weg te

dorpen/gemeenten, m.a.w. van

Strategische Kennisagenda voor

staan van de dagelijkse provinciale

Baarle-Nassau tot Eindhoven.

Brabant opgesteld. Het document is

en gemeentelijke praktijk, maar de

Afhankelijk van de gewenste/

ook samen met hen gemaakt. Dat

gevolgen ervan slaan wel neer:

benodigde mate van uitwerking

betekent dat bij voortduring ook

huisvesting vluchtelingen, stijgende

kun je ermee aan de slag.

gezocht is naar balans. Enerzijds

prijzen leiden tot meer armoede

I

«Ssï

■*:*"..xe.»

H

-jlft

•^3

*

De Strategische Kennisagenda vorm^J

een brug tussen het heden en

de verder weg^js gelegen toekomst.

riw 1 - K

WJ ■wi

E

Strekking van dit document

Levend document

De Strategische Kennisagenda zet dus in op het

De kennisvragen in dit document mogen beschouwd

strategisch domein en laat ons kijken voorbij de

worden als een momentopname. Aangezien ver vooruit

horizon van 2030, richting 2050. De Strategische

wordt gekeken, kan men ervan uitgaan dat zich in

Kennisagenda richt zicht daarmee niet op de vragen

de tussentijd nieuwe vraagstukken zich voordoen

over het nu, maar gaat vooral over de vragen waarvan

of nieuwe kennis wordt ontwikkeld. Ook zullen er

verwacht wordt dat deze in de (nabije) toekomst

veranderingen plaatsvinden op het wereldtoneel. Denk

actueel worden. De kennis en kennisdeling van deze

hierbij bijvoorbeeld aan veranderingen in geopolitieke

vragen zijn bedoeld om te helpen, doelmatig en

verhoudingen en nieuwe technologische ontwikkelingen.

toekomstbestendig te handelen met betrekking tot de

Deze hebben uiteraard ook hun impact op de Brabantse

provinciale opgaven 'Gezonde & Veilige Leefomgeving',

samenleving en kunnen daarom leiden tot nieuwe

'Klimaatproof Brabant', 'Energietransitie', 'Duurzame

kennisvragen. Daarom is het van belang om dit

verstedelijking, Vitaal platteland & mobiliteit' en

document als levend document zien. De Strategische

'Duurzame en concurrerende economie'. Ook kunnen

Kennisagenda wordt telkens weer gevoed door nieuwe

antwoorden op de kennisvragen uit dit document

inzichten en vragen van én voor Brabant.

bijdragen aan opgaven van andere overheden. Daar zit dus ook de aansluiting met de beleidsontwikkeling binnen bijvoorbeeld het sociale domein en het meer concrete "handelingsdomein". In dit document ligt de focus op zo neutraal mogelijk

geformuleerde, toekomstgerichte kennisvragen. De Kennisagenda richt zich op de belangrijkste kennisvragen voor Brabant, maar beziet Brabant

nadrukkelijk in de context van de wereld, zowel fysiek als digitaal. In dit document worden eerst de methodieken besproken

die gebruikt zijn om toekomstgerichte inzichten te

vergaren. Vervolgens worden de geëxploreerde denkrichtingen en toekomstverkenningen besproken. Ten slotte worden deze toekomstverkenningen omgezet

naar kennisvragen voor de toekomst, onderverdeeld in thema's.

Methodiek Deze Strategische Kennisagenda is tot

stand gekomen door gebruik te maken van strategische en creatieve sessies met kennispartners en strategen van Brabantse

gemeenten, de provincie en adviesraden en planbureaus. In de Strategische

Kennisagenda zijn verschillende

perspectieven en de beschikbare kennis binnen de provincie gebundeld tot een

geheel. Dit hoofdstuk geeft inzicht in de

totstandkoming van de Strategische Kennisagenda.

13

Van opgaven naar kennisthema's

In gesprekken met kennispartners (het PON & Telos, BrabantAdvies en BrabantKennis) zijn vier kennisthema's benoemd, die een bijdrage kunnen leveren aan het doelmatig

en toekomstbestendig handelen met betrekking tot enerzijds de provinciale opgaven

doch anderzijds óók relevant zijn voor andere inhoudelijke vraagstukken. Vraagstukken die bijvoorbeeld dominant zijn bij gemeentelijke opgaven. De kennisthema's fungeren daarmee als verschillende 'lenzen' om naar de problematiek van de opgaven te kijken. De gedefinieerde thema's zijn:

Demografische ontwikkelingen

2

De veranderende rol van de overheid

3

Veranderende verhoudingen in de samenleving

4

Transities

;•

’-..ft

Van kennisthema's naar toekomstscenario's De vier kennisthema's bieden verschillende invalshoeken om naar de vraagstukken voor de toekomst te kijken. Door deze verschillende invalshoeken te verkennen kunnen we in het hier en nu beter inspelen op de toekomst.

Hef bekijken van de toekomstscenario's uit deze verschillende perspectieven heeft geholpen om tot nog

concretere vraagstukken te komen. De toekomstscenario's geven een breed scala aan

mogelijke ontwikkelingen. Daardoor roepen ze op tot

Voor deze toekomstverkenningen is de 'Future Scenario

een verdiepend of verbredend onderzoek en gesprek

Planning' methodiek van designbureau VanBerlo

met stakeholders om te begrijpen welke informatie er

gebruikt. Deze methode werd toegepast tijdens drie

nodig is of gezocht moet worden om toekomstbestendig

'kennistafels': workshops waaraan meer dan 30

te zijn en wendbaar te blijven. Voor het doen van deze

strategen vanuit de kennispartners en de B5, M7 en

toekomstverkenningen is essentieel om los van het nu,

provincie deelnamen. De sessies leverden diverse

verdiepend te denken over de vragen van morgen.

toekomstscenario's op: mogelijke toekomsten waarin

De toekomstscenario's zijn een inspiratiebron geweest

Brabant zich kan bevinden. De laatste kennistafel

voor het formuleren van de kennisvragen in het

stond in het teken van het inleven in verschillende

volgende hoofdstuk.

stakeholders: Inwoners, ondernemers, bedrijven, kennisinstellingen en de overheid van Brabant

(de quadruple helix).

De toekomstscenario's zijn visueel uitgewerkt en kunt u

Voor het doen van deze

toekomstverkenningen is essentieel om los van het nu, verdiepend te denken over de vragen van morgen. Van toekomstscenario's naar kennisvragen Door de scenario's voor Brabant in 2050 uit te werken

de juiste stappen voorwaarts te zetten?'

dienden talloze vraagstukken zich aan. 'Als de wereld

Door onszelf deze vragen continu te stellen,

er zo uit ziet, wat gaan we dan doen? En hoe kunnen

ontstonden voor elk thema kennisvragen.

we ons hierop voorbereiden? Wat vraagt dat nu al van

Het beantwoorden van kennisvragen leidt tot kennis die

Brabant en waar moeten we als provincie, Brabantse

bijdraagt aan het maken van strategische keuzes voor

gemeenten en andere betrokkenen meer over weten om

de toekomst van Brabant.

I

-■

Kennisvragen per thema De vier thema's roepen elk kennisvragen op. Per thema worden de kennisvragen toegelicht volgens eenzelfde structuur:

Hierin wordt het thema geïntroduceerd en wordt besproken waarom het

thema belangrijk is voor de Strategische Kennisagenda.

Hier wordt geschetst welke vragen spelen binnen dit thema waardoor het

thema richting de toekomst ook vraagt om het maken van keuzes.

De kennisvragen zijn toekomstgerichte vragen waarbij het zoeken naar antwoorden op deze vragen zal bijdragen aan hef maken van strategische

keuzes voor de toekomst van Brabant. Elke kennisvraag is aangevuld met concrete suggesties onder het kopje 'denk aan'. Deze suggesties komen

voort uit de kennistafel sessies en stippen mogelijke onderzoeksrichtingen aan. De 'denk aan' sectie is daarmee vooral bedoeld ter inspiratie en het

scheppen van context van de vraag, doch zeker niet uitsluitend bedoeld.

Om de voorziene uitdagingen van de toekomst goed te kunnen duiden zonder direct in oplossingen te denken, is voor een bepaald abstractieniveau van de kennisvragen gekozen. De kennisvragen zijn zodanig geformuleerd

dat de lezer ofwel kan inzoomen op de onderliggende vragen en mogelijke antwoorden passend bij een specifiek beleidsveld of een specifieke opgave,

ofwel kan uitzoomen naar een hogere abstractie, de bovenliggende vraag. Door het uitzoomen kan de kennisvraag in de context van achterliggende I

vraagstukken geplaatst worden.

17

2.1 Demografische ontwikkelingen Naar verwachting groeit

concentreert zich naar verwachting

plaatsvinden is het belangrijk bij

de Brabantse bevolking

in de steden. Daarnaast

onderwerpen zoals woningbouw,

richting 2050 met ongeveer

verandert de samenstelling van

de lange termijn ontwikkelingen in

tweehonderdtachtigduizend

de bevolking evenals de aard

beeld te hebben. Demografische

inwoners ten opzichte van 2020.

van de huishoudens/levensstijlen.

veranderingen brengen tal van

Hoewel de Brabantse bevolking

Naast groei of krimp kunnen er

vragen met zich mee. Niet alleen

op dit moment groeit, laten de

ook andere veranderingen in

op het gebied van wonen en

prognoses op lange termijn een

het demografische landschap op

verstedelijking, maar ook in

geleidelijke krimp zien die na

ons af komen zoals bijvoorbeeld

relatie tot vrije tijd, voorzieningen,

2050 pas echt manifest wordt.

vergrijzing en veel-deling.

arbeidsmarkt, nieuwe sociaal­

De groei tot 2050 verdeelt zich

Gezien de langdurigheid van

maatschappelijke structuren en

naar alle waarschijnlijkheid niet

deze problemen en onverwachte

meer.

evenredig over Brabant, maar

veranderingen die kunnen

Weten hoe de bevolkingsgroei- en

samenstelling zich ontwikkelen,

maakt dat we beter aan de ontwikkeling van Brabant kunnen werken die daarbij past. Waarom is dit thema belangrijk?

Onze bevolking is wat Brabant maakt en is. Demografie raakt bovendien vrijwel al onze opgaven en ons beleid; soms direct, soms indirect. Weten hoe de bevolkingsgroei en -samenstelling zich ontwikkelen, maakt dat we beter aan de ontwikkeling van Brabant kunnen werken op een manier die daarbij past.

Dilemma's Metverandering van de omvang en samenstelling van de bevolking en migratiestromen, gaan verschillende

vragen gepaard in relatie tot onder meer de arbeidsmarkt, gewenst economisch profiel, economisch groeivermogen, zorgvragen en vervoerstromen.

Hoe moet de provincie omgaan met groei en samenstelling van de bevolking in relatie tot (schaarse)

2

ruimte, met name in stedelijke gebieden en de stuurbaarheid daarvan?

IE

De kennisvragen

Hoe ziet de bevolkingssamenstelling van Brabant in 2050 eruit en welke

opgaven brengt deze samenstelling met zich mee voor Brabant?

DENK AAN:

> > > >

Wonen en ruimtegebruik Zorg

Arbeidsmarkt Veiligheid

Welke nieuwe (alternatieve) vormen van wonen vragen de demografische

ontwikkelingen in Noord-Brabant op termijn?

DENK AAN:

> > > > > >

ES

Behoeftes bevolkingssamenstelling Multi-generatie samenleving

Sociaal-maatschappelijke trends (zoals zorg(kosten) Sociale contacten

Digitalisering Circulariteit

Wat voor talent en (menselijke) eigenschappen is er nodig om toekomstige

uitdagingen aan te gaan?

DENK AAN:

> > > >

Arbeidsmigratie

Kenniswerkers Seizoenarbeiders

Kwaliteit en type educatie/opleidingen

> > > >

21 ste eeuwse vaardigheden

Wendbaarheid Omscholing Culturele diversiteit

Hoe ben je er als Brabantse overheid voor alle inwoners, in een diverse

samenleving?

DENK AAN:

> > > > > >

Gemiddelden versus extremen Verharding in de samenleving

Online discours Beeldvorming Verschillende kanalen voor verschillende

Groepen inwoners

> > > > > >

Invloed van social media en hierdoor

opvallen van extremen Woke-beweging

Inclusiviteit

Cancel-cultuur Brabants karakter en kernwaarden

Hoe beïnvloeden ruimtelijke en economische keuzes demografie in Bra­ bant? En andersom?

DENK AAN:

> > > >

Werken

Onderwijs Wonen Voorzieningen

1

2.2 Veranderende rol van de overheid Onze samenleving verandert continu, daarmee verandert de rol van de overheid ook. Nieuwe en urgente opgaven

van de coronapandemie en bijv,

vormen van samenwerking tussen

in een complexe en meer

de toeslagenaffaire- een lichte

overheidslagen en met andere

geïndividualiseerde samenleving,

kentering te ontstaan naar een

partners zijn nodig om dit te

waaronder het hebben van een

meer centralistische overheid (o.a.

onderzoeken. Wat vergt het van

gezonde en veilige leefomgeving

op het gebied van ruimte maar ook

rijks-, provinciale en gemeentelijke

en het klimaat, zijn steeds meer

van zorg). In dit hoofdstuk wordt

overheid om in een gebied als

verweven door betrokkenheid

onderzocht op welke manier de

één overheid te werken? Welke

van verschillende overheidslagen.

rol van de overheid op de langere

randvoorwaarden zijn daarvoor

Bovendien zijn ze niet het primaat

termijn kan veranderen.

in Brabant nodig en welke

van de overheid alleen.

leiderschapsstijl past daarbij? Bij het onderzoek naar de

Samenwerking tussen overheden,

Momenteel is te zien dat de

veranderende rol van de overheid,

(maatschappelijke) organisaties

traditionele hiërarchische sturing

is het onder meer belangrijk te

en marktpartijen is essentieel

veelal is vervangen door complexe

kijken naar samenwerkingsvormen

voor het realiseren van publieke/

netwerksturing. Naast deze

en opgaven op zowel mondiaal

maatschappelijke opdrachten.

veranderende sturing is merkbaar

als lokaal niveau. De concreetheid

Hoe zorg je er in de toekomst

dat inwoners kritischer zijn op

van de opgaven ligt vaak op lokaal

voor dat deze nieuwe vormen van

overheden en andere eisen

en (sub)regionaal niveau, hoewel

samenwerking tussen overheden

stellen dan voorheen. En daar

deze opgaven daar enkel deels op

en partners ook worden gedragen

waar de Rijksoverheid de laatste

te lossen zijn.

en begrepen door inwoners en

jaren sterk decentraliseerde en

Wat brengt kleiner of groter denken

gecontroleerd kunnen worden door

marktwerking stimuleerde, lijkt er

(in- en uitzoomen) voor kansen

volksvertegenwoordigers?

nu - al dan niet als direct gevolg

met zich mee? Allerlei nieuwe

Waarom is dit thema belangrijk?

Een goed functionerende democratie en overheid zijn essentieel voor een evenwichtige samenleving. Het zorgt dat de randvoorwaarden voor een goed woon, werk- en leefklimaat geborgd zijn; dat mensen gehoord worden en dat zo min mogelijk mensen achter het net vissen. Dit maakt dat de overheid mee zou moeten blijven ontwikkelen met de behoeften van de inwoners en gelijktijdig antwoorden vindt op actuele vragen en opgaven.

Dilemma's Het centraal stellen van vertrouwen. Daarbij hoort ook het omgaan met de impact van polarisatieprocessen in de samenleving. De gevolgen van polarisatie op het vertrouwen in de overheid en de rol die de

overheid hierin heeft.

2

Vergaande marktwerking versus (sterke) regiefunctie vanuit de (provinciale) overheid.

Democratische legitimatie en interactie met Brabantse inwoners bij veranderende rolinvulling van

3

overheden.

De potentie van digitalisering en dataficering voor het bestuurlijk vermogen en de effectiviteit van de

4

Brabantse overheden versus de vragen die het met zich meebrengt rondom ethiek, privacy en digitale

veiligheid. Het zoeken naar hoe digitalisering kan helpen bij het oplossen van onze opgaven op een

transparante en efficiënte manier. Voor het realiseren van publieke/maatschappelijke opdrachten is (complexe) netwerksamenwerking

5

vereist. Welke rollen en verantwoordelijkheden zijn er te onderscheiden in samenwerking binnen en

tussen overheden? Waar moet (regionale) samenwerking aan voldoende zodat lokale democratie is geborgd en (politieke) keuzes tot uitvoering komen?

ES

J

De kennisvragen

Hoe geeft de overheid gehoor aan verschillende ideeën uit de samenleving, nu en in de toekomst? In hoeverre beïnvloedt burgerbetrokkenheid (over-

heids-Jbeleid? En wat is de invloed van die betrokkenheid op vertrouwen, draagvlak, legitimiteit en (gedeelde) verantwoordelijkheid van inwoners? DENK AAN:

> > > >

Efficiëntie bij bijvoorbeeld vergunningsverlening Stimuleren van innovatie De balans tussen sturing geven en draagvlak creëren

Iedereen bereiken én gehoord worden door iedereen uit de samenleving

(ook door het stille midden)

Wat is de kracht van Brabant op het veranderende wereldtoneel?

Waar moet de overheid op inzetten om een economisch sterke regio te blijven op de lange en korte termijn? DENK AAN:

Z!

> > > > > > >

Materiaal schaarste

>

Beschikbaarheid van arbeidspotentieel

Kenniseconomie

Kracht van huidige industrieën Hightech ontwikkelingen, robotisering

Afhankelijkheid van derden Het stimuleren van innovatie met overheidsgeld

Reshoring (het terugbrengen van productie van goederen naar het land van oorsprong)

Welke invloed hebben (sociale) media en technologie in de toekomst op de democratie en publiek leiderschap? Welke rol kan data spelen bij het gehoor geven aan verschillende ideeën uit de samenleving?

DENK AAN:

> > > > >

Beïnvloeding van het maatschappelijk debat door de (sociale) media van de toekomst

Cybercriminaliteit en spionage Digitale overheid

Data-analyse Dataplatforms om maatschappelijke vraagstukken te realiseren

ES

ITT ^57 .2/ V’ J

I

IK--

*W.. F- -• .< I 9

Rt:

J

’Si ■

2.3 Dynamiek in de samenleving Maatschappelijke ontwikkelingen

verwachten transparantie en

kunnen meekomen en zij die

en bijbehorende veranderingen

zichtbare invloed van hun inbreng.

dat niet kunnen afwillen. De

worden door verschillende

Een kleine groep ontwikkelt

coronapandemie heeft laten zien

groepen anders ervaren. Zowel het

lokale initiatieven met waarde

hoe snel een dergelijke tweedeling

draagvlak kan voor verschillende

die bijdraagt aan de opgaven

verscherpt kan optreden. Door de

mensen verschillend zijn, als ook

die we als overheden ook

veranderingen in de samenleving

hun draagkracht (het vermogen

aanpakken (denk aan initiatieven

en de manier waarop inwoners

om de verandering een plaats te

op gebied van energie opwekken,

hierop reageren, worden ook

geven/toe te passen). De inwoners

duurzaamheid en groen).

verschillen zichtbaar in de idealen

van Brabant willen betrokken

In de samenleving, ook in de

en waarden die mensen naleven.

worden bij processen die hen

Brabantse, lijkt een tweedeling

en hun leefomgeving raken. Zij

te ontstaan tussen zij die

Waarom is dit thema belangrijk? Een onderstroom in de samenleving, positief of negatief, die later manifest wordt of grote impact heeft, is van alle tijden. Een boze burger is ook van alle tijden, evenals individuen en groepen die zich afkeren van de overheid of moeilijk bereikbaar zijn. Er zijn ook positieve maatschappelijke voorlopers die ver voor de troepen uitlopen en waar hun signalen soms pas in een (veel) later stadium 'mainstream' worden. In deze digitale samenleving kan de impact echter groter zijn dan voorheen.

Overheden hebben een verantwoordelijkheid richting alle inwoners om met hen in verbinding te blijven en een gemeenschappelijk beeld te creëren over wat Brabant biedt rondom welzijn en welvaart van iedere inwoner. Dit stelt

eisen aan hoe onze democratie vorm en inhoud te geven en daarin ruimte te bieden voor een tegengeluid of het delen van positieve signalen. Om toekomstbestendig beleid te kunnen maken dat rekening houdt met de dynamiek in de

samenleving, moet Brabant ook oog blijven hebben voor burgers die zich niet roeren. Dat geldt ook voor herkennen van onderstromen met een positief effect op de maatschappij.

Het vroegtijdig herkennen van onderstromen in de samenleving maakt dat we ontwikkelingen zien aankomen en - daar waar nodig - er tijdig op kunnen acteren. Dilemma's

De kloof tussen overheid en burger (b)lijkt structureel moeilijk te overbruggen. Hoe kunnen we hier als

Brabant het beste mee omgaan?

Brabanders hebben (mogelijk) het gevoel dat er in hun provincie meer en meer verschillende groepen

2

ontstaan, zoals arm/rijk, autochtoon-allochtoon, praktisch geschoold versus theoretisch opgeleid.

Wat kunnen we als Brabant doen aan het ontstaan van een overheersend gevoel van mensen die

3

4

achtergesteld zijn of niet mee kunnen doen.

Globalisering versus meer aandacht lokaal.

I

De kennisvragen

Hoe ontwikkelt de huidige trend van groeiende ongelijkheid zich tot 2050 en welke gevolgen heeft dit voor de samenleving? Welke nieuwe verbindingen

tussen mensen staan hier tegenover? DENK AAN:

> > > >

Kansenongelijkheid Vermogensongelijkheid Scheefgroei Digitale betaalmiddelen (zoals crypto)

Welke kloven ontstaan er de komende tijd als we als Brabant tot 2050 niet

ingrijpen, en welke ingrepen zouden kunnen werken?

DENK AAN:

> > > > > >

Tweedeling/veel-deling

Verantwoordelijkheden om tweedeling/veel-deling tegen te gaan Sociale klasse Klimaatarmoede

CO2 belasting Beloning voor gezonde leefstijl

Welk toekomstbestendig narratief verbindt Brabanders in 2050,

om polarisatie tegen te gaan?

DENK AAN:

> > > > >

Counter-narratives Complot-theorieen Extremisme

Populisme, (online) propaganda

Radicalisering

> > > >

Vrijheid van meningsuiting

Toon en boodschap van de overheid Betutteling

Denkbeelden die ontstaan bij jonge generaties

4

Wat zijn de gevolgen als burgers meer gaan vertrouwen op

eigen netwerken dan op overheid en instituties?

DENK AAN:

> > > > >

Bits of Freedom Alternatieve munten (crypto) Toeslagenaffaire

Lage rente Inflatie

> > > > >

Broodfondsen

FIRE-beweging Privaat onderwijs

Mantelzorg Particuliere initiatieven

Welke waarden, omgangsvormen en idealen vormen de Brabantse samenleving in de toekomst? En welke impact heeft dat op ons economisch systeem, de verzorgingsstaat en het realiseren van publiek maatschappelijke opgaven?

DENK AAN:

> > > > >

Kansengelijkheid Kwaliteit van onderwijs

Betekenisvolle banen

Economische waarde Betekenis Economie

2.4 Transities Een transitie is een proces van fundamentele en onomkeerbare veranderingen in cultuur, (institutionele) structuur en werkwijze op systeemniveau. Op dit moment vinden meerdere (maatschappelijke) transities plaats, denk bijvoorbeeld aan de energietransitie. In dit hoofd­ stuk wordt vooral gekeken naar de achterliggende processen van transities. Wat kan Bra­ bant leren van de ene transitie voor de andere? Het gaat bij dit thema dus vooral om hoe we handen en voeten geven aan de gevolgen van deze transities of hoe we eventueel de transities zélf kunnen beïnvloeden.

Waarom is dit thema belangrijk? Transities zijn van alle tijden, maar er lijkt een breed gedeeld gevoel te zijn dat er mo­ menteel sprake is van een tijdperk van verandering of wellicht zelfs een verandering van tijdperk. Op dit moment wordt verwacht dat een groot deel van de huidige transities op de langere termijn invloed gaan hebben en relevant zijn en blijven voor de Brabantse samen­ leving, en zo dus ook genoemd moeten worden in de Strategische Kennisagenda. Als gesproken wordt over transities, gaat het onder andere over de verandering van het klimaat en het energievraagstuk. Maar ook de veranderingen in de geopolitieke verhoudingen, de mogelijkheden en risico's

van de digitale revolutie en meer.

Sturen in onzekerheid

Brede Welvaart

Transities ontvouwen zich verre van lineair en er kunnen

Veranderingen van systemen kunnen pijn opleveren

zich onvoorspelbare trendbreuken voordoen. Sturen in

bij inwoners. Dat beïnvloedt hun handelen en denken.

deze veranderende omgeving vraagt om continu leren

Daarom is het belangrijk om bij de omgang met

en aanpassen. De coronapandemie heeft doen beseffen

transities rekening te houden met de mogelijke impact

dat ook externe oorzaken een forse invloed kunnen

op alle inwoners. De vraag die hier onder andere bij

hebben op transitie-opgaven. De verwachting is dat dit

gesteld moet worden is hoe iedereen kan meebewegen

soort onzekerheden nog vaker op ons af gaan komen

in deze transities. Opnieuw is de vraag ook hier:

en ons in verschillende en extremere scenario's brengen.

Welke rol nemen de Brabantse overheden?

De vragen die hierbij gesteld kunnen worden zijn:

Hoe er mee om te gaan? Vormen transities een risico

waartegen "gevochten" moet of vormen ze een kans?

Dilemma's

Het creëren van kansen door transities versus het zo lang mogelijk vasthouden aan de huidige situatie.

De vraag hierbij is: Welke strategie kiezen we bij welke transitie?

Aan de ene kant een groeiende consumptiebehoefte bij inwoners, die leidt tot steeds luxere standaarden.

2

En tegelijkertijd een wereld die tegen zijn limieten aanloopt, door de beperkte beschikbaarheid van materialen en middelen op de aarde.

Beleidskeuzes van nu hebben ook betrekking op de toekomst van jonge en toekomstige generaties.

3

Hoe betrekken we jonge generaties? En houden we rekening met de nog onbekende stem van toekomstige generaties bij het maken van keuzes die betrekking hebben op het welzijn en de welvaart in de toekomst? Zo ja, hoe doen we dit?

De kennisvragen deel 1 /2

Waar ligt het snijvlak tussen de verschillende transities en hoe kunnen we hier mee omgaan op een manier dat ze elkaar versterken, en niet becon­

curreren? En wat betekent de kentering op veel terreinen naar een centralis­ tische, traditionele overheid voor de rolneming van de overheid voor transi­

ties (energie, klimaat, landbouw, landelijk gebied etc) de komende decennia?

DENK AAN:

> >

Verbindende doelen/integrale benadering, bijvoorbeeld vanuit brede welvaart

Belangenafweging, zoals de bescherming van publieke belangen (lucht, milieu, natuur, water) en verdeling van de schaarse ruimte

>

Het behouden van een holistisch perspectief (rekening houdend met de verschillende transities)

Leren van eerdere transities

Wat vraagt het Brabant van 2050 van ons energiesysteem? Hoe ziet het ener­ giesysteem (opwekking, opslag en gebruik) er in de toekomst uit?

Wat kunnen we als Brabant nu doen om in die behoefte te kunnen voorzien?

DENK AAN:

> > > >

EB

Stad en land

Agricultuur Boerenbedrijven

Logistieke locaties

> >

High-tech Innovaties

Industrie

Wat zijn de effecten van klimaatverandering op het leven in Brabant in 2050. Wat kunnen we nu al doen om ons voor te bereiden dan wel te voorkomen dat tipping points die ons klimaat bepalen worden overschreden?

DENK AAN:

> > > >

Droogte, extreem weer Effecten voor landbouw/voedselproductie

Verlies biodiversiteit Inrichting landelijk en stedelijk, bebouwd gebied

Wat is de invloed van de alsmaar versnellende digitale ontwikkelingen op de

samenleving?

DENK AAN:

> > >

Meer tijd online

Leven in een 'Metaverse': een digitale versie van de wereld Uitvindingen die nog niet gedaan zijn

[3

De kennisvragen deel 2/2

Wat gaat men in de toekomst eten en hoe blijft iedereen voorzien van voedsel? En op welke manier voegt de Brabantse boer in de toekomst waarde toe aan de samenleving en economie?

DENK AAN:

> > > > > > > > > >

Schaarste van grond (bijvoorbeeld door zeespiegelstijging en immigratie) Mate van afhankelijkheid van internationale voedselvoorziening (import)

Verticale teelt (het groeien van gewassen in gebouwen m.b.v. technologie) Eiwittransitie (het vinden en ontwikkelen van alternatieve eiwitbronnen)

Rol van de boer in de kenniseconomie

De behoefde van de burger aan natuur De energietransitie De landbouwtransitie De eiwittransitie

Innovatieve teelt

Welke gezondheidsuitdagingen komen er op Brabant af als de samenleving (door een onverwachte, impactvolle gebeurtenis) drastisch verandert?

DENK AAN:

> > >

ES

Een pandemie zorgt voor drastische verjonging Vergrijzing

Mentale gezondheid

Hoe gaan we als beleidsmakers nu om met mogelijke extreme

toekomstscenario's? In hoeverre, en op elke manier, willen we ons

voorbereiden op mogelijke ingrijpende toekomstscenario's? En hoe gaan we om met onverwachte veranderingen?

DENK AAN:

> > > > > >

Veranderende geopolitieke verhoudingen (Koude) Oorlogen

Nucleair scenario

Pandemieën

Natuurrampen Onverwachte zaken

Hoe kan de overheid sturen op (brede) welvaart in een veranderlijke samenleving met oog voor het gezond en vitaal houden van de Brabander?

DENK AAN:

> > > > > > >

Gebruik van (kwalitatieve & kwantitatieve) data Zekerheid op basisbehoeften

Kansen voor immigranten en lagere socio-economische klassen Financiële stimulans van gezonde producten/ belasten van ongezonde producten

Individuele preventie (door technologie)

Aanleveren van zorgaanbod vanuit instanties en mate van sturing bij zorgaanbod.

Verantwoordelijkheden rondom eigen gezondheid (begin en einde)

ES

165 verwacht 21129 306Uden 166 Well 306üden

15 min 36 min 45 min

? ».

QQQ Het dkaor,wr elkaar*. 4 w» i 1

I I

a-ornvo If

I

I I

I

J J 1 I 3|

Vervolgstappen I Deze Strategische Kennisagenda geeft

richting aan de onderzoeksprogrammering

van Brabant en andere overheden. Door aandacht te richten op de kennisvragen wordt het mogelijk om kennis

meer kracht te geven. Maar vragen stellen is slechts de eerste stap! We zullen als beslissers en beleidsmakers in Brabant gezamenlijk actief op zoek moeten gaan

naar antwoorden op de kennisvragen door kennis te vergaren. Vanuit de kennisvragen kunnen de provincie, de gemeenten en anderen gezamenlijk de urgentie van de kennisvragen bepalen en ze

beantwoorden, door samen te werken met

de Brabantse Kennispartners, landelijke

adviesraden en andere betrokkenen. Ten slotte worden in dit hoofdstuk belangrijke uitgangspunten genoemd om

met de kennisvragen aan de slag te gaan.

37

3.1 Uitgangspunten Kennisvragen behapbaar maken De kennisvragen die in de Strategische Kennisagenda gesteld worden

zijn groots van aard en hierdoor soms lastig te beantwoorden. Het is belangrijk om deelvragen te onderscheiden die helpen om uiteindelijk de overkoepelende vraag te beantwoorden.

2

Benut de kracht van Brabant (Quadruple Helix)

Brabant kent een rijk palet aan kennispartners en -instellingen en het is dan ook van belang om dit in te zetten. Vanzelfsprekend betreft dit het

samenwerken met de kennispartners; het PON & Telos, BrabantAdvies en

BrabantKennis. Naast deze kennispartners heeft Brabant ook een rijke

H 11

creatieve sector.

Deze creatieve sector is in staat om verbeeldingskracht te gebruiken om

antwoorden op kennisvragen te onderzoeken en ervaarbaar te maken. Denk

hierbij bijvoorbeeld aan speculatief ontwerp. Hierdoor komt kennis 'van het

papier af' en kan een maatschappelijke discussie rondom kennis op gang komen. _c

Quadruple Helix: het samenspel tussen overheid, academici, bedrijfsleven en

c O 1

inwoners. Door al deze perspectieven te betrekken kunnen we als collectief

met een open blik naar kennisvragen kijken en integrale antwoorden verkennen. Het is van belang dat partijen die betrokken worden ook iets

terugzien van hun betrokkenheid.

ES

1-

De kracht van Brabant is te vinden in alle spelers van de zogenoemde

Provincie Noord-Brabant

|

Strategische Kennisagenda

|

www.brabant.nl/

ue toekomst is er no What's in it fo^në?

Multidisciplinair werken In het verlengde van de Quadruple Helix is het goed om te zorgen voor multidisciplinaire teams die samen werken aan het beantwoorden van kennisvragen vanuit verschillende expertises en rollen. Door voor vraagstukken mensen met

verschillende achtergronden bij elkaar te brengen, ontstaan waardevolle inzichten en vernieuwende perspectieven.

De teams kunnen per kennisvraag samengesteld worden op basis van relevante expertises en/of ervaringen.

Provincie Noord-Brabant

Strategische Kennisagenda

www.brabanl.nl

ES

3.2 Aan de slag De hierboven genoemde uitgangspunten helpen om het proces in te richten om de kennisvragen te

beantwoorden. Welke vorm van onderzoek dit vereist is op het moment van schrijven van dit document nog

niet te bepalen en kan per kennisvraag verschillen. De onderzoeksmethode is afhankelijk van het type vraag. Noemenswaardig is dat bij het opstellen van de kennisvragen van deze Strategische Kennisagenda de methodieken van Design Thinking en

Toekomstverkenning waarde hebben toegevoegd.

Bij het zoeken van antwoorden op de kennisvragen is het van belang om bewust te zijn van de context waarin je je bevindt en de scope waarmee je dat doet. Neem omgevingsfactoren in ogenschouw en denk

aan het antwoord in het grotere plaatje van Brabant als onderdeel van de wereld, zowel fysiek (geopolitiek, internationalisering) als digitaal (altijd verbonden, digitalisering).

•* te,

0

I ■

I I

Provincie Noord-Brabant

Strategische Kennisagenda

www brabant.nl/

Vooruitkijkend... Met de strategische kennisagenda wordt een eerste stap gezet in een proces dat lange(re) adem vraagt. Nogmaals: deze Strategische Kennisagenda is een levend document. Dit betekent dat continu de verbinding met andere

gesprekspartners gezocht en gevonden moet worden. Daarom past bij de dóórontwikkeling van de Strategische Kennisagenda het ontwikkelen van een "lerend netwerk voor Brabant", waar de kennisvragen besproken en

doordacht worden middels een goed doordachte cyclus: gebruik maken van aanwezige kennis bij de bestaande kennisinfrastructuur binnen Brabant en daarbuiten, het richten van nieuwe kennisvragen (wat moeten we als Brabant weten?) en dit dan weer vertalen naar actie in samenspraak met beleid. Het doordenken van deze cyclus is van

belang om de kennisagenda, die nooit af is, als dynamisch proces vorm te blijven geven.

De Strategische Kennisagenda is

daarmee vooral een startpunt om

samen verder te bouwen aan de juiste kennisvragen die eenieder

vanuit zijn eigen rol, ambitie en verantwoordelijkheden kan

uitwerken. x I

Op die manier kunnen de Strategische Kennisagenda en de hieruit voortkomende kennisproducten ook bijdragen aan een verdere verdieping en verrijking van het debat tussen

1 *.

beleid, praktijk en wetenschap. Immers, een vraag stellen is een begin, maar de duiding van de

antwoorden en doorvertaling daarvan zullen we met elkaar moeten formuleren. Alleen dan leidt nieuwe kennis ook echt tot een onderbouwd beleid en wordt het praktisch

toepasbaar met impact voor heel Brabant!

Provincie Noord-Brabant

|

Strategische Kennisagenda

|

www.brabanl.nl

ED

k

I

i

J

J J

■

1

I 1

» / /

r

I

n

|

I

l| l | I

I

*■■■■1

- ----

IM&kiiai -

Irafw™" ËprËïsêHiF'isMMSBH mi’1 "M i i1 : ii'Trmp mmii _,:

IIIIV

mm

tï -

U— I

m

s

M Irrttv

\mx. U 41^71 . ■

->-

p

t : « ; : ri

’■

|UI I

XSJ

JV 1 &J

i'1- r r’fl

2-F5Ü!*

Mik.- .«I lW>6f' •

Toekomst scenario's I

In deze bijlage vindt u zes visualisaties

van toekomstverkenningen die gedaan zijn tijdens de Kennistafel sessies.

Aan deze sessies deden meer dan 30 strategen vanuit de kennispartners en de

B5, M7 en provincie mee. Dit proces staat verder beschreven in het

hoofdstuk: Methodiek.

Zoals eerder benoemd zijn diverse toekomstscenario's ontwikkeld aan de hand van de kennisthema's. Deze toekomstscenario's geven aan

wat er op Brabant af kan komen en welke keuzes er te maken zijn voor de provincie op de korte en lange termijn.

Op de afbeeldingen in deze bijlage zijn verticale assen te zien. Op deze assen zijn verschillende mogelijke toekomstbeelden geplot die tijdens de kennistafel aan bod

zijn gekomen.

43

'Wij' en 'zij' leven samen? In deze toekomstverkenning keken de deelnemers van

> Een collectieve samenleving

de kennistafel naar verschillende mogelijke toekomsten voor de Brabant, met betrekking op collectiviteit en

Burgerparticipatie Maatschappelijke dienstplicht

individualisme. Prominente onderwerpen die hierin besproken zijn, zijn onder andere migratie, ontwikkeling

Coöperaties Hamburger, CO2 puntensysteem

van de Brabantse identiteit, rechten en plichten en de rol van de burger in de politiek.

> Vermijden van grote, ongelijke verschillen

> Verschillende culturen en ideeën

> Sociaal vangnet & bestaanszekerheid voor iedereen

> Geen tweedeling maar meerdeling

> Leven in de Metaverse

ES

' pöCA2l$MIE

Wit

ES

Schaarse grond, volle mond? Deze toekomstverkenning gaat over de

:>

Gemeenschapsboeren

voedselvoorziening van de toekomst. In deze figuur ziet

u verschillende ideeën voor hoe voedselvoorziening er in de toekomst in Brabant uit kan zien. Onderwerpen

die hierbinnen belangrijk zijn, zijn beschikbaarheid en waarde van de grond, alternatieve voedselvoorziening,

Onze Brabantse grond is onze voedingsbodem die alle Brabanders onderhoudt. En alle Brabanders samen onderhouden onze grond.

We beperken onze levensstijl tot wat houdbaar is met betrekking tot onze voetafdruk.

de rol van de boer, schaarste, centraal versus decentraal

en lokaal.

Voedzaam en gezond eten aanbieden Insecten teelt

Eiwit transitie naar plantaardige bronnen

Alternatieve voeding

Voedsel uit de farmaceutische industrii

Verticale teelt Daktuinen

Grond heeft veel waarde

Kweekvlees Hamburgers printen

ES

Hoe te leven, hoe te verdienen? Deze toekomstverkenning gaat erover hoe men in Brabant in de toekomst geld verdient.

> Opleiden om mens te zijn Kijken naar de kracht

van de individu

Belangrijke onderwerpen zijn export en import, educatie, rol van bedrijven, kennisgedreven versus

waardegedreven economie en kansen (on)gelijkheid.

> Opleiden om wendbaar te zijn bij het eventueel veranderen van

een baan(richting)

> Digitale vaardigheden Relevant onderwijs bieden

> Creëren van kansen in omgeving Privatisering van onderwijs (tegengaan)

> ln-company educatie Welke kennis kunnen wij exporteren? Wat zijn plekken waar we mensen willen laten

werken?

> Grote rol van Brabantse multinationals en bedrijven Schaarste aan talent Onderwijsagenda op scholen bepaald door

toonaangevende bedrijven.

EQ

■Ss o°O

>Q

o

o

o 0

I

I

P \

a

Pt WAMRft DKOOIM € 1 *

IV

ceöz$

\

?6ö'

o

o I

a bELEH 06 Sl£UTEL5 lAif

EQ

Brabant op het wereldtoneel? > Deze toekomstverkenning geeft mogelijke toekomsten

Volledig duurzaam leven als standaard

weer over hoe Brabant zich gedraagt op het

Onze Brabantse grond is onze voedingsbodem die alle Brabanders onderhoudt. En alle Brabanders samen onderhouden onze grond. We beperken onze levensstijl tot wat houdbaar is met betrekking tot onze voetafdruk.

wereldtoneel. Onderwerpen die besproken zijn met

betrekking tot deze verkenning zijn: voorbeeldrol versus volger, globale en lokale participatie, import en export

en businessmodellen.

>

Stimuleren van technologische ontwikkelingen om op provincie

niveau zelfvoorzienend te blijven Lokale ondernemers worden ondersteund door overheidsprogramma's van belastinggeld.

>

Creëren van kansen in de energie/technologie

>

Schaarste van materiaal

>

Creëren van kansen in farma­

ceutische en medische industrie Pillen met nutriënten ontwikkelen, zodat hongersnood wordt voorkomen. Incubators voor innovatieve ondernemers. Lokale ondernemers krijgen geen aandacht, zolang zij geen waarde leveren in het belang van kenniseconomie.

>

Brabant is een factor van invloed

op het speelveld van geopolitiek en wereldeconomie

>

Kennis is ons meest waardevolle

exportproduct

o

o

ö

Een goed gemiddelde? Deze toekomstverkenning gaat over de verdeling van

>

Voldoende wonen

welvaart in Brabant in de toekomst. De meest prominent

Hebben van onderdak

besproken onderwerpen waren: schaarste, herdefiniëren

Toegankelijke mobiliteitsvormen Bestaanszekerheid voor iedereen

van de waarde van geld, voorzien in basisbehoeften en

Gelijke kansen

bestaanszekerheid.

>

Ruilmiddelen Een veilige Brabantse samenleving/

woonomgeving

>

Alternatieve woonvormen Bestaanszekerheid

>

Leven in gated communities door de have's

>

Betalen met digitale punten Crypto als geldig en enig

betaalmiddel

>

Herdefiniëren van de waarde van geld

Vrees voor onveilig gevoel

in leefomgeving

|Gdft-Ti3

'

Gevf\n6eruj

o O yf

ES

Jouw of onze gezondheid? Deze toekomstverkenning gaat over de

>

Neerzetten van een gemeenschappelijke visie

gezondheidszorg in het toekomstige Brabant.

Belangrijke onderwerpen zijn: holistische

gezondheidszorg, welzijn boven welvaart, de menselijke maat, subsidies.

>

Beleid op kwaliteit van leven

>

Maatschappelijke betrokkenheid

Mensen zorgen voor elkaar

>

Holistische gezondheid Er is evenveel aandacht voor fysiek als mentale gezondheid

>

Inwoners moeten zelf actief zijn om gezond te blijven

(preventie)

>

SI

Betekenis van welvaart aanduiden

L

W fM&Mne DKoofl

Strategische Kennisagenda voor Brabant