106 Bijlage Onderzoeksvoorstel CE Delft

Verkorte mkba GOL Delft, 24 april 2025 Betreft:

Verkorte mkba GOL Drunen-West

Van:

Geert Warringa (CE Delft), Ben Smeenk (VOF Sterc)

Inleiding De provincie Noord-Brabant heeft een programma ontwikkeld voor de verbetering van de kwaliteit van de Oostelijke Langstraat. Dit is het gebied aan weerszijden van de A59 tussen 's-Hertogenbosch en Waalwijk. Hierbij werkt de provincie samen met de gemeenten Heusden, ’s-Hertogenbosch, Waalwijk, het Waterschap Aa en Maas en Rijkswaterstaat aan een substantiële verbetering van de Oostelijke Langstraat. Het programma met als titel: Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat (afgekort GOL), heeft een drieledig doel: 1. Natuur: het realiseren van drie ecologische verbindingszones om het Natuurnetwerk Brabant af te maken. 2. Water: beschermingsmaatregelen om ’s-Hertogenbosch en omgeving verder te beschermen tegen hoogwater. 3. Verkeer: leefbaarheid van de omliggende dorpen vergroten door het verkeer via de juiste route op de plaats van bestemming te krijgen, zo min mogelijk via de kernen. De start van het project ligt in 2008. In 2012 is er een samenwerkingsovereenkomst gesloten tussen 20 partijen, waarin met afspraken projecten zijn gedefinieerd en middelen worden gereserveerd. In 2018 is het MER-rapport gepubliceerd. Hierin zijn onder meer de resultaten van vele deelonderzoeken gepresenteerd. Uit deze tijdlijn is af te leiden dat alle onderzoeken, waaronder die naar verkeer, al voor 2018 zijn afgerond.

Ruim voor belangrijke externe gebeurtenissen die het leven en werken in Nederland in de jaren tussen 2019 en 2025 in sterke mate hebben beïnvloed. Het is verder opmerkelijk dat er nauwelijks economisch onderzoek is verricht. Een complete maatschappelijke kosten-batenanalyse (mkba) maakt geen onderdeel uit van de set van onderzoeksrapporten. Wel is er een businesscase uit 2011 (Witteveen+Bos) en is er op verzoek van de stichting VGNB een mkba als afstudeerproject aan de TU Delft opgesteld (Nicole Bosdijk 2017), waarin het westelijk deel van de GOL (de Baardwijkse Overlaat) in beschouwing is genomen. Deze analyse is niet meegenomen in nader onderzoek en besluit GOL GS van 2018.

1

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

Het ontbreken van een complete economische analyse en de ingrijpende veranderingen in belangrijke bouwstenen voor het project (met name met betrekking tot wonen, werken en verkeer) vormen op zich al voldoende argumenten nauwkeuriger naar kosten en baten te kijken. Bijkomend argument is nog dat de kosten, die aanvankelijk op circa € 70 miljoen zijn geraamd, inmiddels de 200 miljoen naderen. Daarom hebben CE Delft en VOF Sterc, in opdracht van stichting van GOL naar Beter, een verkort mkba-voorstel gemaakt voor Provinciale Staten van Noord-Brabant en de gemeenteraden van Waalwijk en Heusden. Zodat zij een verantwoord en onderbouwd besluit kunnen nemen voor het uitvoeren van de PIP GOL. Doel- en probleemstelling Het uiteindelijke doel is om de actuele en volledige economische en maatschappelijke voor- en nadelen van het project duidelijk in kaart te brengen, ter input van het besluitvormingsproces. De analyse wordt uitgevoerd voor het gebied Drunen-West (Baardwijkse Overlaat) in samenhang met het reeds gestarte woningbouwproject Akkerlanen, geplande industriële uitbreidingen en de insteekhaven gemeente Waalwijk. Dit gebied is gekozen omdat één van de belangrijkste doelstellingen van de stichting is: behoud van natuur- en cultuurhistorische waarde van de Baardwijkse Overlaat.

Ook de recente ontwikkelingen/uitbreidingen van Waalwijk hebben directe gevolgen voor dit gebied, die tot op heden niet zijn meegenomen/gewogen in het GOL-programma. De mkba in deze situatie dient onder andere om vast te stellen/antwoord te geven op: 1. Zijn in het besluit van 2018 wel alle kosten/baten op een rij gezet en gewogen? 2. Zijn de toen vastgestelde problemen nog steeds van toepassing en relevant? 3. Zijn de gekozen oplossingen/de huidige plannen nu nog toereikend en relevant om de problemen op te lossen? 4. Staan de gekozen oplossingen in verhouding tot de kosten van circa € 200 miljoen (in 2018 nog circa € 70 miljoen)? 5. Zijn gekozen oplossingen nog van deze tijd (zie ontwikkelingen en voortschrijdende inzichten)?

2

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

We stellen voor dit in twee fasen uit te voeren. 1. Fase één: verkorte analyse bestaat uit: - Analyseren van relevante ontwikkelingen en voortschrijdende inzichten (tussen 2015 en 2025), die blijvende gevolgen hebben voor het project, nu en in de toekomst. Het gaat vooral om ontwikkelingen die niet konden worden voorzien in de tijd dat de GOL-plannen zijn opgesteld, maar die wel grote invloed hebben. Voorbeelden zijn de invoering van de max. 100 km/uur op autosnelwegen (in 2020) en de dinsdagdonderdag (dido) -economie als uitvloeisel van de COVID-19-pandemie. Hiermee kunnen we beoordelen of de informatie waarop de besluitvorming was gebaseerd, en de reistijdswinsten die zijn geraamd, nog steeds actueel en relevant is. - Analyse van de Pip GOL-plannen Drunen-West. Hierbij gaat het om de vraag of de oplossingen nog toereikend zijn, in het licht van nieuwe relevante ontwikkelingen in onder andere Waalwijk, en in verhouding staan tot de benodigde financiële middelen - Analyse van de kosten. De geraamde kosten van het GOL zijn aanzienlijk gestegen. Van circa € 75 miljoen in 2018 tot een kleine € 200 miljoen nu. De analyse richt zich met name op de oorzaken van de kostenstijgingen en de nog aanwezige risico’s voor verdere kostenoverschrijdingen.

Uit informatie van de provincie Noord-Brabant blijkt dat de belangrijkste oorzaken zijn: indexering, project specifieke risico’s (onder andere stikstof en verleggen van kabels en leidingen), onvolledige btw-compensatie en schadeclaims. Naast het totaal is ook van belang wat het risico per project is. - Analyse van de baten. Baten van infrastructuurprojecten komen grotendeels voort uit een verbetering van de verkeersafwikkeling. Dit resulteert in reistijdbaten en een hogere betrouwbaarheid. Daarnaast zijn er baten uit minder afgelegde kilometers (lagere reiskosten) en een grotere verkeersveiligheid. Deze posten vormen veelal 80-100% van de baten. Ook zijn emissie van stoffen en geluid van belang. Nagegaan wordt welke batenposten in het GOL een rol spelen. Afhankelijk van het project kan ook de modal shift (verschuiving tussen vervoerwijzen) een rol spelen. Opgemerkt moet worden dat de resultaten van het verkeersmodel een centrale rol vervullen in de berekening. Nagenoeg alle basisinformatie voor de batenposten komt uit het verkeersmodel. - Beschouwen van de projectalternatieven. Zijn de destijds (2015) gekozen projectalternatieven nog steeds de meest optimale, of zijn er verbeteringen mogelijk? 2. Fase twee bestaat uit het opstellen van een mkba voor het project GOL, indien de resultaten van fase 1 hiertoe aanleiding en mogelijkheid geven.

Zelfs als de conclusie is dat een tweede fase niet zinvol en/of mogelijk is, levert fase 1 belangrijke informatie voor het besluitvormingsproces. Mede omdat wordt getoetst of de destijds verwachte ontwikkelingen op het gebied van wonen, werken en verkeer zich daadwerkelijk hebben voorgedaan, of dat de realiteit van vandaag ver afstaat van de verwachtingen destijds en of de projectalternatieven nog steeds de meest optimale zijn.

3

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

Werkwijze, kosten en planning We verzamelen de informatie op basis van dossieranalyses, gesprekken met sleutelpersonen en expertise binnen CE Delft en VOF Sterc. In het kader van GOL zijn in de loop der jaren vele rapporten verschenen. De belangrijkste zullen we in de analyse betrekken. Het gaat hierbij vooral om informatie over verkeer, kostenramingen, autonome en externe ontwikkelingen en projectalternatieven. Daarnaast zullen interviews plaatsvinden met de belangrijke sleutelpersonen in gemeenten (waaronder de gemeente Waalwijk, de gemeente Heusden, de Stichting van GOL naar Beter, de Federatie Behoud de Langstraat bruggen en het projectteam GOL). De expertise van CE Delft en VOF Sterc (zoals beschreven in bijlage 2) wordt ingezet om de verzamelde informatie uit literatuur en interviews te beoordelen en te verwerken tot een helder eindrapport, met aanbevelingen voor het vervolg. De kosten van fase 1 bedragen € 25.000 (exclusief btw). Hierbij wordt uitgegaan van 30 werkdagen, waarvan circa 5 dagen voor interviews. Fase 1 (vooronderzoek) kan in circa twee maanden afgerond worden, onder voorbehoud van start in april en tijdige aanlevering van informatie door diverse partijen.

4

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

Bijlage 1 Achtergrond De stichting van GOL naar Beter (VGNB) heeft zich op 4 april 2025 tot het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gewend met de vraag of het PBL een maatschappelijke kosten-batenanalyse (mkba) voor de Gebiedsontwikkeling Oostelijke Langstraat (GOL) uit kan voeren. Het antwoord van het PBL was: Het PBL voert zelf geen mkba’s uit op aanvraag uit. Hier kunnen wij u dus helaas niet mee helpen. Voor het (laten) uitvoeren van een mkba kunt u het beste contact opnemen met een zelfstandig adviesbureau, zoals Ecorys, CE Delft of Witteveen+Bos, enz. Zij kunnen u dan ook adviseren over welke prijs zij hanteren voor het uitvoeren van een analyse en hoeveel tijd erin zal gaan zitten. De Stichting VGNB heeft vervolgens CE Delft benaderd. Het bovenstaande voorstel is het resultaat van dit contact en de daaropvolgende uitwisseling van informatie.

5

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

Bijlage 2 Profielschets CE Delft CE Delft is een onafhankelijk onderzoeks- en adviesbureau met meer dan 45 jaar ervaring op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Wij adviseren overheden, bedrijven en ngo’s bij het realiseren van structurele veranderingen richting een duurzame samenleving. Met een multidisciplinaire aanpak bieden we technisch onderbouwde en praktisch uitvoerbare oplossingen. Onze missie is om via onafhankelijk onderzoek bij te dragen aan een klimaat neutrale toekomst. Wij zijn een gerespecteerd onderzoeksbureau op het gebied van mkba’s. Voor het ministerie van IenW hebben we de Werkwijzer mkba’s op het gebied van milieu opgesteld. Dit is een werkwijzer die voorschrijft hoe milieu-mkba’s in Nederland uitgevoerd dienen te worden en aan welke spelregels deze moeten voldoen. Ook hebben we voor het ministerie van EZK de Werkwijzer mkba natuur opgesteld (in samenwerking met Arcadis). Dit is een soortgelijke werkwijzer als de Werkwijzer milieu, maar dan voor het natuurbeleid. Naast het opstellen van werkwijzers, voeren we ook veel mkba’s uit, zie ook de mkba database. Over de afgelopen twee decennia heeft CE Delft aan meer dan 50 mkba’s gewerkt.

Voorbeelden hiervan zijn: • Mkba Holwerd aan Zee; • Mkba uitbreiding en krimp Schiphol; • Mkba Bodemenergie; • Mkba Duurzame bedrijventerreinen; • Mkba Windenergie Lage Weide; • Mkba Windenergie Flevoland; • Maatschappelijke kosten en baten ov-bussen; • Mini-mkba extra bos. We zijn zowel goed bekend met de methodische spelregels als de praktische uitwerking van mkba’s in Nederland. In dit project gaan we de samenwerking aan met VOF Sterc in de persoon van Ben Smeenk, een zeer ervaren senior transporteconoom die de kennis en expertise van CE Delft goed aanvult. Zie ook het cv hierna.

6

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

Curriculum vitae Bernard Smeenk Name

Smeenk, Bernard

Birth date

October 1953

Nationality

Dutch

Education

Erasmus University Rotterdam – Regional Economics

Position

Director Sterc (Smeenk Transport Economic Research & Consultancy) A small company specialized in transport economic studies and cost benefit analyses in several fields Between 2008 and 2011 Ben was senior economist in the strategy and decision making section of ARCADIS. Ben has a wide knowledge about transport and transport economics. Both inland and sea transport. He has participated in a large number of projects, decision making and consultation. In 2007-2008 he was economist at the Dutch Institute for Coast and Sea (in Dutch RIKZ) From 1981 - 2006, he worked as a consultant and manager with a number of well-known firms as Royal Haskoning (now Royal Haskoning- DHV), TNO and NEA. He has also a number of years’ experience as civil servant at the Department of Transport and Public Works in the Netherlands.

Selection of projects

• Greenport 3.0 (Westland) 2021 A study on the future developments in the greenhouse horticulture in the so-called Westland area and the consequences for logistics and transport. The implications on neighboring regions (especially The Hague South West) were also taken into account. For this project a tailormade cost benefit model has been developed. New developments like electrification of traffic (cars as well as bikes) were implemented in the model. One of the main conclusions was that focusing on bike traffic would generate benefits for health of users and would improve logistics in the region. • Interviews on evaluation study Quick Wins Inland shipping (2018). The Dutch government has sponsored a large number of

7

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

projects in the field of inland waterways and inland ports. The study focused on the effectivity of the financial support. A large number of interviews were carried out at participating municipalities. The main conclusion was that relatively simple projects had the best change to be successful. If a project was more complex (in funding, participating parties or activities), the probability of success was far lower. • SWLC Vietnam Southern Region Waterway and Transport Logistics Corridor project – Feasibility Study (PMU-W and World Bank_2016-2017). The SWLC project aims to improve the inland waterways and intermodal transport from the Central regions of the Mekong Delta around Can Tho to HCM City and the Cai Mep Thi Vai (CMTV) port complex, the principal deep sea container port in South Vietnam. In addition, the SWLC project also covers the Inland Waterway Container Corridor from HCMC to the CMTV port complex, being the principal inland waterways link for container transport between the HCMC economic zones and the principal import and export container terminals. The SWLC Inland Waterways Corridor envisages the upgrading of the inland waterways to navigation class II. Ben was responsible for the transport forecasts for the period up to 2040. Develop a transport model and carry out cost benefit analyses, financial analyses, sensibility analyses and risk analyses.

This includes a.o. the effects of climate change on production and transport in the Mekong River Delta • Shippers survey a large scale survey among the major companies in the Netherlands (about 5000) on several transport related issues, such as mode choice, stock policy and transport chains. The results were used to develop a discrete choice model for modal decisions of shippers. • HSL south and horticulture. Study on the effects of the new High Speed Rail connection between Amsterdam and Paris on the horticulture in the western Part of the Netherlands. The new rail connection threatened the realization of a new efficient production area. A cost benefit analyses showed losses of (discounted) over 500 million Euro. The route has been adjusted to minimize the damage. • Port choice Survey: A (West) European survey among large companies in Germany, Belgium, France and the Netherlands. The focus point was the choice of ports in the transport chain for international transport chains. The interviews were structured by computer based lists of questions, including stated preference

8

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025

designs. This study was carried out for the Dutch Department of Transport • Comparing modalities (2004 – 2008): a study on the costs of different kind of transport chains (including road, rail, inland shipping, air and sea transport). The costs include all internal and external costs of transport (environment, infrastructure, space occupation). This study was carried out for the Dutch Department of Transport by NEA, Sterc and Transcare. • Quick wins inland shipping: several projects on the economic impact of modal shift from road transport to inland shipping (Schorebrug, Arnestein (Middelburg), LPG transport, Container terminal Fort de Pol). The results were used to get grants for the central governments for the proposed investments. • Studies on the Betuwe route (1995 – 2005). Several studies on the economic impact of this major rail transport project in the Netherlands. Mainly about hinterland transport of containers between Rotterdam / Antwerp on the one side and the German and Central European hinterland on the other side • Studies on land reclamation in the Netherlands (Rijkswaterstaat 1984). Policy Analyses (including cost benefit study on the reclamation of 40.000 ha of land in the central part of the Netherlands (part of the Markermeer). This is the so called Markerwaard study.

9

Verkorte mkba GOL Drunen-West

24 april 2025