032-26 Bijlage 1 Jaarverslag 2025 AOK

Jaarverslag 2025

Impressie voorpagina ‘interieur Kerk aan de Haven’, Grotestraat 121 Waalwijk, © Kerkfotografie

Voorwoord Actuele ontwikkelingen op het gebied van welstand Actuele ontwikkelingen op monumenten gebied

2 3 4

Verslag van de Adviescommissie Omgevingskwaliteit Samenstelling Commissie Werkwijze Commissie algemeen Werkwijze welstand Werkwijze monumenten Monumenten en Omgevingswet Aanbevelingen

5 5 5 6 7 8 10

Feiten en Cijfers 2025 Het volgende is goed om te weten

12 13

Overzicht Bijzondere projecten

14

Bijzondere projecten welstand A. Woningbouw B. Appartementen centrumgebied C. Inbreidingsplannen

14 14 15 16

Bijzondere monumenten projecten A. Herbestemming van Monumenten B. Monumenten C. Storymap & transformatiekader Herontwikkeling

17 17 19 21

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

1

Voorwoord Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 is de advisering vanuit de adviescommissie omgevingskwaliteit Waalwijk (AOK) sterker gericht op een integrale benadering van het brede begrip omgevingskwaliteit. Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor de AOK, waarvan de leden door de gemeenteraad zijn benoemd. De adviescommissie bestaat uit deskundigen op het vlak van architectuur en monumentenzorg en wordt ambtelijk ondersteund op het gebied van stedenbouw. Het is onderdeel van het bredere instrumentarium van de gemeente om vanuit het publieke domein kwaliteit van de leefomgeving te bevorderen. In de Verordening op de Adviescommissie is opgenomen dat jaarlijks een verslag aan de gemeenteraad dient te worden voorgelegd. Dit verslag betreft het kalenderjaar 2025 waarin de advisering is gebaseerd op de Omgevingswet. In de Memorie van Toelichting op de Omgevingswet wordt omgevingskwaliteit als volgt omschreven: ‘Omgevingskwaliteit duidt op het belang van aspecten als cultureel erfgoed, architectonische kwaliteit van bouwwerken, stedenbouwkundige kwaliteit en kwaliteit van natuur en landschap.

Het gaat daarbij zowel om de menselijke beleving van de fysieke leefomgeving als om de waarden die de maatschappij toekent aan de identiteit van gebieden en aan dier- en plantensoorten.’ Het college van B&W legt aanvragen voor een omgevingsvergunning of voor de aanwijzing van gemeentelijke monumenten voor aan de adviescommissie. De advisering richt zich ook tot het college. Beoordeling is gebaseerd op de door de gemeenteraad vastgestelde beleidskaders en criteria. Het doel is dat de adviescommissie bij elk voorstel in de beoordeling onderzoekt of het plan een positieve bijdrage levert aan de instandhouding of verbetering van de omgevingskwaliteit. Wij beschouwen dat als een enorme verbetering ten opzichte van jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

het inmiddels achterhaalde begrip of het plan al of niet ‘voldoet aan redelijke eisen van welstand’. In dit verslag wordt naast een toelichting op de werkwijze en samenstelling van de commissie, een beeld gegeven van de grote diversiteit aan aanvragen die de commissie passeerden. Het totale aantal adviezen in het afgelopen jaar bedroeg 178. De getoonde en besproken projecten zijn om verschillende redenen opmerkelijk en illustreren ieder een deelaspect van het werk van de AOK. De AOK heeft dit jaarverslag voor u als gemeenteraad van Waalwijk opgesteld conform de Omgevingswet1 (Ow) en de Verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit Waalwijk2 (VAOK). De leidraad van ons advies is de erfgoedwet (Rijksmonumenten), de erfgoedverordening Waalwijk 2024 (gemeentelijke monumenten) en voor welstand in gemeentelijk beleid. Dat beleid is vastgelegd in de gemeentelijke welstandsnota 2016 en vastgelegde beeldkwaliteitsplannen.

1 Artikel 17.9, zesde lid Ow 2 Artikel 15 VAOK

2

Actuele ontwikkelingen op het gebied van welstand Ook het afgelopen jaar zet de trend van de herontwikkeling van bestaande bouw naar appartementen en woningbouw door. Zowel door sloop en nieuwbouw als door herbestemmingen. Dit speelt in het centrumgebied maar ook daarbuiten. De commissie wordt al in een vroegtijdig stadium betrokken bij de herontwikkelingen wat resulteert in definitieve plannen waar zowel de ontwikkelaars, architecten als de AOK en hopelijk ook de toekomstige bewoners en gebruikers tevreden over zijn. De commissie gaat in zijn algemeenheid zorgvuldig om met de bouwplannen omdat de impact door de verandering op de leefruimte binnen de gemeente groot is. Het streven is een bijzondere en hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit en het koesteren van de historische waarde. Actuele ontwikkelingen op monumentengebied De al eerder ingezette benadering voor behandeling van monumentenplannen, waarbij veel tijd in het vooroverleg wordt gestopt, is in 2025 voortgezet. Dat geldt zowel voor de manier waarop de leden van de commissie cultuurhistorie vraagstukken benaderen als voor het feit dat aanvragers van tevoren hier al op anticiperen.

Het accent ligt hierbij op: • meer tijd en aandacht door vooroverleg, voorafgaand aan de formele indiening van een aanvraag; • monumentwaarden als primair uitgangspunt nemen, met begrip voor behoud door herbestemming en verduurzaming van het monument; Transformatiekaders Cultureel erfgoed kleurt onze dagelijkse leefomgeving en verrijkt dorpen, steden en landschappen. Daar horen restauratie en herstel bij, maar ook aanpassingen en transformaties om het hedendaags gebruik te ondersteunen. Veranderingen aan gebouwd erfgoed, hebben te maken met bijvoorbeeld

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

herbestemming, verduurzaming of klimaat. In stedelijke gebieden spelen tegelijkertijd meerdere ruimtelijke opgaven en vragen vergroening, mobiliteit, en sociale veiligheid om aanpassingen van de buitenruimte. Voor het landschap heeft de transformatieopgave te maken met energie (zonneparken, windturbines), mobiliteit, klimaatverandering, waterveiligheid en verstedelijkingsdruk. Het is de uitdaging om dit soort opgaven in samenhang met de cultuurhistorische waarde en met oog voor de toekomst te benaderen. Daarbij is het van belang er voor te zorgen dat het erfgoed benut wordt, in zijn essentie bewaard blijft en de ‘ziel van de plek’ voortleeft. Want de landschappen, stads- en dorpsgezichten, gebouwde ensembles en gebouwen hebben de status van cultureel erfgoed gekregen, juist omdat ze betekenis geven in een gelaagde en altijd veranderlijke wereld. Met transformatiekaders wil de gemeente Waalwijk voor het Cultureel Erfgoed de transformatie van cultureel erfgoed (gebieden en gebouwcomplexen) naar integrale ruimtelijke ontwerpen met hoge omgevingskwaliteit faciliteren. Uitgangspunt is dat cultureel erfgoed in zijn essenties worden bewaard en benut en er nieuwe betekenis en omgevingskwaliteit aan wordt toegevoegd.

Het transformatiekader is een helder en beeldend document, waarin met tekeningen en kaarten de bijzondere erfgoedwaarde en de bandbreedte voor interventies in samenhang worden gepresenteerd. Het transformatiekader is geen ontwerp, maar preciseert de zoekruimte voor interventies.

3

De AOK beoordeelt en adviseert over deze kaders voor ze openbaar worden gemaakt. Vervolgens worden ze gebruikt als toetsingskader bij ingebrachte herontwikkelingsplannen in het gebied. Tot op heden zijn in opdracht van de gemeente Waalwijk een drietal transformatiekaders gemaakt voor de herontwikkeling van de Gedempte Haven Waalwijk, de Loeffstraat 113-117 in Waalwijk en de Grotestraat 168 in Waalwijk (zie bijzondere monumenten projecten). Waalwijk, maart 2026

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

4

Verslag van de Adviescommissie Omgevingskwaliteit Samenstelling commissie De Adviescommissie Omgevingskwaliteit (AOK/ adviescommissie) van de gemeente Waalwijk bestaat uit deskundigen die geen opdrachtrelatie met de gemeente hebben. In 2025 bestond de commissie uit: Voorzitter Arno Kolen, architect-lid Deskundig lid Misak Terzibasiyan, architect en monumentendeskundige Deskundig lid Pieter van Traa, restauratiearchitect en monumenten deskundige

welstand1; het ontwikkelen van beleid inclusief omgevingsvisie, omgevingsplan en maatwerkregels voor de omgevingskwaliteit; ⦁ een verkenning van een mogelijk bestaande of toekomstige opgave in de fysieke leefomgeving en; ⦁ diverse zaken die de omgevingskwaliteit betreffen. ⦁ ⦁

Voor de volledige taak -en werkomschrijving wordt verwezen naar de verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit Waalwijk.

Plaatsvervangend deskundig lid Dave Ellens, architect en monumentendeskundige

Werkwijze commissie algemeen Elke twee weken op maandagochtend vergadert de commissie over de welstand1, en eens per maand worden ook de monumenten behandeld.

De commissie wordt ondersteund door de ambtelijk secretaris Patrick Hoevenaars. Hij wordt ambtelijk bijgestaan door AnnaVera Verweel. Zij bereiden de plannen voor en lichten ze toe in de vergadering en verzorgen de advisering.

De vergadering vindt plaats in het gemeentehuis in Waalwijk. Als de agenda erom vraagt, houden we de vergadering op een andere locatie of worden projectlocaties fysiek bezocht voor een zorgvuldige beoordeling, met name bij monumenten.

De commissieleden worden benoemd voor een periode van drie jaar. Zij kunnen eenmaal worden herbenoemd voor een periode van drie jaar. De leden zijn, met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024, voor een eerste termijn benoemd voor de AOK Waalwijk.

In deze vergadering bespreken we aanvragen voor monumenten, maar ook complexe bouwplannen en ruimtelijke ontwikkelingen.

De taakomschrijving van de nieuwe commissie is overigens uitgebreider dan voorheen. Het college kan de commissie vragen advies te geven aangaande: ⦁ rijks -en gemeentelijke monumentenactiviteiten;

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

1Welstand draait om het uiterlijk en de ruimtelijke kwaliteit van

bouwwerken. Gemeenten hanteren welstandscriteria om te zorgen dat gebouwen passen binnen hun omgeving en een bijdrage leveren aan een aangename leefomgeving. Deze criteria zijn vastgelegd in de welstandsnota, een document waarin de richtlijnen voor esthetiek en architectuur in een gemeente staan beschreven.

5

De secretaris maakt van elke beoordeling een verslag. Bij het beslissen op de aanvraag wordt het advies onderdeel van de besluitvorming. Iedere aanvrager kan een bouwplan toelichten. De aanvrager kan hiervoor een afspraak inplannen met de secretaris. Verder is er het zogenaamde vooroverleg. Bij een vooroverleg presenteert een aanvrager of architect een bouwinitiatief. De aanvrager of architect krijgt hier dan een eerste mondelinge reactie op van de commissie. Aanvragers willen het liefst in overleg voordat zij een aanvraag omgevingsvergunning indienen. Zo wordt snel duidelijk wat wel en niet kan binnen het beleid. Het proces loopt daardoor sneller, dit kan zorgen voor een kostenbesparing voor de aanvrager. De vergadering van de commissie ruimtelijke kwaliteit is openbaar. Op de gemeentesite staat de agenda met de plannen die aan de commissie worden voorgelegd. Eén ieder kan hierbij aanwezig zijn. Dit is in de periode van verslaglegging niet voorgekomen. Werkwijze welstand De commissie bestaat tijdens de behandeling van welstandsplannen uit twee leden: 1. architect-lid/voorzitter; 2. architect-lid. De commissie adviseert op basis van de vastgestelde welstandsnota 2016 en de door de raad vastgestelde beeldkwaliteitsplannen (als wijziging op de welstandsnota). Welstandstoets De welstandstoets is opgebouwd uit twee onderdelen: • Welstandsniveau: hoe streng toetsen we?

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

•

Welstandscriteria: op welke onderdelen toetsen we een bouwplan?

Welstandsniveaus We kennen twee welstandsniveaus op basis van gebiedskenmerken en waarden. Heeft een gebied een bijzondere waarde of levert het een grotere bijdrage aan de beleving van het ruimtelijke beeld? Dan is een gebied welstandsplichtig. Heeft een gebied weinig invloed op de publieke beleving van het ruimtelijk beeld? Dan wordt een welstandsvrij regime ingevoerd. Voor een groot deel van de gemeente Waalwijk geldt dit welstandsvrije regime. Welstandsplichtig voldoet een plan aan de in de welstandsnota opgenomen criteria voor welstandsplichtige gebieden? Dan krijgt het plan een positief welstandsadvies. Deze gebieden zijn welstandsplichtig: • landelijke linten; • stedelijke en dorpse linten; • traditionele woningbouwgebieden; • centrum; • fronten; • hoofdroutes. Deze gebieden kunnen elkaar overlappen. Vaak gaat het om cultuurhistorisch waardevolle gebieden voor de gemeente Waalwijk. Bij plannen voor welstandsplichtige gebieden met veelvoorkomende kleine bouwwerken is een ambtelijke toets meestal voldoende. Bij grotere plannen vraagt het college een onafhankelijk advies aan de AOK. Welstandsvrij De meeste grond van de gemeente Waalwijk is volledig welstandsvrij gebied. Ook voor (een gedeelte van) achtererfgebieden geldt een welstandsvrij regime. We toetsen een aanvraag voor een omgevingsvergunning binnen deze

6

gebieden niet aan welstandscriteria. Voor een welstandsvrij initiatief kan overigens nog steeds een omgevingsvergunning nodig zijn om te kunnen bouwen. Welstandscriteria We toetsen en adviseren met de criteria uit de welstansnota. De gemeente Waalwijk maakt onderscheid in criteria voor kleine bouwwerken en gebiedscriteria. Daarnaast gebruiken we de algemene criteria. Hieronder meer over deze criteria. Gebiedscriteria Vallen bouwplannen niet onder de categorie ‘veel voorkomende kleine bouwwerken’? Dan zijn gebiedscriteria van toepassing. Deze criteria zijn overgenomen van de ruimtelijke kenmerken en karakteristieken van de verschillende herkenbare gebiedseenheden binnen de gemeente. Deze karakteristieken zijn het resultaat van bijvoorbeeld wordingsgeschiedenis (oorsprong), stedenbouwkundige, landschappelijke en architectonische vormgeving. De gebiedscriteria komen daarnaast voort uit de ambitie van de gemeente voor deze gebieden. Algemene criteria De algemene criteria gelden bij elk bouwplan. Deze criteria gaan over het vakmanschap van de ontwerper en de expressie van het bouwplan.

Denk aan de basiselementen van het bouwen zoals: • Klopt de vormgeving met de functie en het gebruik van het gebouw? • Levert het bouwwerk een positieve bijdrage aan de kwaliteit van de openbare ruimte? • Is er gekozen voor een begrijpelijke bouwstijl? • Is het een samenhangend gebouw? • Kloppen maat- en schaalverhoudingen? Deze criteria vormen altijd het uitgangspunt voor een welstandsbeoordeling. Ze dienen in combinatie met de

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

gebiedsbeschrijvingen ook als inspiratiebron voor ontwerpers en opdrachtgevers. Criteria voor de excessenregeling Wijkt een bouwwerk in negatieve zin dermate af van haar omgeving, dan noemen we het een exces. Het gaat om een buitensporigheid in het uiterlijk die ook voor niet-deskundigen duidelijk is. De commissie adviseert het college op verzoek. Monumenten en welstandstoetsing Voor bouwplannen van rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten met omgevingsvergunningsplicht geldt altijd een welstandstoets. Ook als het monument in een welstandsvrij gebied ligt. Staat het monument in een welstandsplichtig gebied? Dan is de toetsing gebaseerd op de redengevende beschrijving3 van het pand in combinatie met de gebiedsgerichte criteria. Staat het specifieke object in een welstandsvrij gebied? Dan bestaat de toetsing uit de redengevende beschrijving van het pand in combinatie met de algemene welstandscriteria. Verder bestaat de toetsing uit de gebiedsgerichte criteria (bij een gebied waarvoor een welstandstoets geldt) óf de algemene welstandscriteria (bij een welstandsvrij gebied). Werkwijze monumenten De commissie bestaat bij de beoordeling van monumenten uit drie leden: 1. architect/voorzitter; 2. architect/monumentendeskundige; 3. restauratiearchitect/monumentendeskundige.

3 Beschrijving monumentale waarden object

7

De commissie kijkt dan ook integraal naar monumentenplannen. Dat betekent zowel vanuit het monumenten- als welstandsperspectief. De commissie toetst op grond van de Erfgoedwet en de erfgoedverordening Waalwijk 2024. Monumenten zijn belangrijk voor het Waalwijkse culturele erfgoed. Ze zijn om verschillende redenen zo waardevol dat ze een beschermde status hebben. Monumenten geven de gemeente Waalwijk karakter en identiteit. Daarom zijn ze van belang voor het omgevingsbeeld. Monumenten worden beschermd door de erfgoedwet, de erfgoedverordening van de gemeente Waalwijk en de Omgevingswet en het (tijdelijke) omgevingsplan Waalwijk. Daaruit volgen richtlijnen en eisen voor de bescherming van een monument. Staat er een aanbouw of verbouwing van een monument in de planning? Dan toetsen we deze aan deze richtlijnen en eisen. Monumenten en Omgevingswet Met de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 zijn nieuwe tijden aangebroken qua wetgeving, maar ook qua proces, werkwijze en interactie tussen gemeente en initiatiefnemer. Met de Omgevingswet verandert het wettelijk kader voor advisering over bouwplannen en erfgoed. Op grond van de wetgeving vóór 1 januari 2024 adviseerde de commissie het college op basis van ‘redelijke eisen van welstand’ over een bouwwerk. De wettelijke taak betreft het advies over de architectuur en is gekoppeld aan de aanvraag omgevingsvergunning.

Onder de Omgevingswet toetst de commissie in een vroeg stadium of een initiatief bijdraagt aan ‘een goede omgevingskwaliteit’. Goede omgevingskwaliteit is één van de drie maatschappelijke

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

doelstellingen van de Omgevingswet, naast gezondheid en veiligheid. Daarmee is omgevingskwaliteit altijd één van de af te wegen belangen bij de besluitvorming over ingrepen in de fysieke leefomgeving. Een zorgvuldige afweging bij de besluitvorming over omgevingskwaliteit is complex. Er spelen veel belangen en kwaliteit kan niet worden ‘afgevinkt’. Gemeenten zijn verplicht om aantasting van de omgeving van (voorbeschermde) rijksmonumenten en monumenten die op grond van het omgevingsplan zijn beschermd, te voorkomen, als die monumenten door die aantasting worden ontsierd of beschadigd. Daarbij gaat het zowel om de omgeving van (voorbeschermde) rijksmonumenten, als om (voorbeschermde) gemeentelijke monumenten en provinciale monumenten, als die laatste in het omgevingsplan worden beschermd. Naast het voorkomen van achteruitgang gaat het ook om het verbeteren van de kwaliteit van de omgeving, zodat het monument beter wordt beleefd of gewaardeerd. Ook de invloedssfeer rondom monumenten wordt in Nederland onder de Omgevingswet geregeld via het omgevingsplan van de gemeente. Waar voorheen vaak alleen het monument zelf beschermd was, wordt nu ook de directe omgeving meegenomen om ontsiering of beschadiging van het (rijks)monument door werkzaamheden in de buurt te voorkomen.

8

De gemeenteraad ziet ook het belang van een goede omgevingskwaliteit. En om die reden heeft de gemeenteraad op 23 november 2023 besloten de AOK in te stellen als opvolger van de Ruimtelijke Kwaliteitscommissie met de deelcommissies beeldkwaliteit en cultuurhistorie. De commissie kan breder toetsen dan voorheen en over meerdere aspecten (welstand, cultuurhistorie, stedenbouw, landschap en duurzaamheid). De Omgevingswet geeft gemeenten immers de vrijheid om een adviesstelsel in te richten dat past bij de eigen cultuur en ambities. Ook in de werkprocessen worden er op gemeentelijk niveau wijzigingen aangebracht. Via de Omgevingstafels wordt er ingezet op een intensievere samenwerking met aanvragers en een integrale afweging tussen de verschillende adviezen. De afdeling Ontwikkeling Beleid Leefomgeving vraagt de commissie namens het college steeds vaker om een bijdrage. Zo denken we in het voortraject mee over voorstellen en reageren erop. Ook bestuderen we de impact op de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. Maar ook bij de tender (aanbesteding) voor de verkoop van het Kropholler complex oost is de commissie direct betrokken. Zo hebben zij in een vroeg stadium een advies uitgebracht over de bouwhistorische verkenning met waardenstelling en transformatiekader. Verder heeft één van de commissieleden deelgenomen aan de tenderprocedure. Onze bijdrage heeft een aantal voordelen.

Zo kunnen ontwikkelingen door opdrachtgevers of ontwikkelaars opgezet worden aan de hand van een doordacht uitgangspunt. Bovendien kan de commissie tijdens een traject vaststellen wanneer een

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

voorstel niet zal voldoen aan het welstandsbeleid van de gemeente. Plannen voor de herontwikkeling van welstandsvrije gebieden komen ook steeds vaker bij de commissie terecht. Deze gebieden ontstonden na invoering van de welstandsnota in 2016. Door herontwikkeling vinden dan grote ruimtelijke ontwikkelingen plaats. Denk hierbij aan de herontwikkeling van het Elisabeth-Twee Steden Ziekenhuis terrein (ETZ) of woningbouw in Landgoed Driessen. Deze plannen vinden hun weg naar de commissie door sturing vanuit de afdeling OBL namens het college. De inbreng als overlegpartner en het advies van de commissie worden erg gewaardeerd. Omgevingsplan/ welstandscriteria De regels voor een welstandstoets, die staan in de welstandsnota 2016, zijn vanaf 1 januari 2024 opgenomen in het tijdelijk deel van het omgevingsplan. In aanloop naar een nieuw omgevingsplan zullen in de omgevingsvisie van Waalwijk keuzes worden gemaakt hoe de gemeente het leefgebied wil ontwikkelen en beschermen. Die keuzes werkt zij uit in haar omgevingsplan. Het omgevingsplan bevat zo de regels voor de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie zal dan ook richting gegeven aan de welstandscriteria in het nieuwe deel van het omgevingsplan. Een eerste stap die in 2024 hierin is gezet, is het meenemen van de commissie bij de ontwikkeling van de Atlas van Waalwijk.

Dit is het eerste onderdeel van het proces om tot een omgevingsvisie te komen. Het is een inventarisatie en analyse document, dat de basis gaat zijn voor de uiteindelijk te kiezen ruimtelijke koers.

9

In 2025 is het ontwerpbesluit voor de omgevingsvisie vastgesteld. Dit is een eerste aanzet om te komen tot de welstandscriteria die een deel uitgaan maken van het nieuwe omgevingsplan. Openbaarheid Vanuit de landelijke wetgeving, de Wet open overheid (Woo), dienen alle overleggen openbaar te zijn. Echter is er landelijk binnen de Federatie voor Ruimtelijke Kwaliteit door de meeste secretarissen uitgesproken dat dit niet werkbaar is. Daarbij gaat het met name om advisering in de vroege fase van projecten. In deze fase zijn de professionele collega’s binnen de gemeente aan zet om de kaders die het beleid stelt te toetsen. Het openbaar maken van de adviezen van het AOK is in een vroege fase niet raadzaam omdat dit van negatieve invloed is op de planontwikkeling. In Waalwijk kiezen we ervoor in de beginfase, bij het hanteren van het vastgesteld beleid, de commissie in een vroeg stadium collegiaal te laten adviseren. Zodoende krijgen ontwikkelende partijen de kans om tot door allen gedragen uitgangspunten te komen. Binnen de gemeente Waalwijk is zodoende besloten om de advisering door de commissie vanaf het indienen van een vergunningsaanvraag openbaar te maken. Om dit werkbaar te houden is er gekozen om de agenda op de website https://www.waalwijk.nl/adviescommissieomgevingskwaliteit-waalwijk-aok te publiceren.

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

Aanbevelingen Naar aanleiding van de aanbevelingen door de AOK in het jaarverslag van 2024 is door het college een bestuurlijke reactie4 aan de raad meegestuurd over de door de commissie gegeven aanbevelingen. De commissie heeft vanzelfsprekend kennis genomen van deze bestuurlijke reactie. Op hoofdlijnen is deze duidelijk en het is goed om te lezen dat een aantal aanbevelingen en dan met name de welstandsaspecten worden overgenomen en er een positieve grondhouding is. De commissie spreekt in ieder geval haar waardering uit over deze positieve grondhouding van het college. Dat zij invulling wil geven aan verbeteringen in de planontwikkeling en advisering. De commissie is dan ook benieuwd naar de toekomstige implementatie van de verschillende aanbevelingen die in 2024 zijn geuit. Het is voor dit jaarverslag nog te vroeg om te reageren op de daadwerkelijke invulling. Wel zou de commissie willen meegeven dat zij niet alleen maar als beoordelaar hoeven te worden gezien, maar met de juiste gesprekspartners ook als klankbord, om in een vroegtijdig stadium van gedachte te wisselen. Hierbij dan ook de uitnodiging aan het college en raad om de vergadering van de Adviescommissie Omgevingskwaliteit als toehoorder bij te wonen. Er is een gezamenlijk doel, de verbetering en aanscherping van de plannen voor een betere ruimtelijke kwaliteit.

10

Uit onze bevindingen van het afgelopen jaar komen een aantal aanbevelingen: •

Landschap: bij de samenstelling van de nieuwe commissie in 2027 zou een landschapsarchitect in de vacature meegenomen kunnen worden. Dan wel ambtelijk een landschapsarchitect aan laten sluiten bij commissievergaderingen;

•

Stedenbouw: aanscherping om stedenbouwkundige plannen integraal te laten behandelen in de commissie om tot een nog beter samenhangend advies te komen;

•

*Welstandsnota: deze is te algemeen geformuleerd. Deze verdient een herziening op onderdelen, waaronder de welstandsgebiedenkaart. Met name door recente ontwikkelingen en een onduidelijke verwevenheid tussen welstands-plichtige en -vrije gebieden;

•

*Monumenten: het bestand van gemeentelijke monumenten mag geactualiseerd worden. Denk aan nieuwe (gebouwde) monumenten en structuren zoals pleinen met cultuurhistorische waarden, inclusief naoorlogse monumenten (wederopbouwperiode). En een actualisering van de landschappelijk cultuurhistorische kaart;

•

*Monumenten: in het toekomstig omgevingsplan dienen regels opgenomen te worden over de omgeving van beschermde monumenten. Bijvoorbeeld een vastgelegde invloedsfeer rond een monument in de nabijheid van (nieuw)bouwontwikkelingen met een straal van 25 of 50 meter;

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

* De commissie weet dat deze punten in de aanloop naar het omgevingsplan zullen worden meegenomen. Maar zij willen het wel onder de aandacht houden.

11

Feiten en cijfers 2025 Welstand In 2025 werden 131 plannen voorgelegd aan de AOK binnen de welstandsadvisering. Een afname van de 19 ten opzichte van 2024.

Hieronder is een uitsplitsing gemaakt van het soort bouwplannen beoordeeld door de AOK. Dit zijn geen unieke plannen omdat er combinaties zijn van type bouwplannen.

Monumenten In 2025 werden in totaal 47 plannen voorgelegd voor monumenten advies. Een toename van 11 plannen ten opzichte van 2024.

Type bouwplannen

Adviescommissie Omgevingskwaliteit 2024 Aantal adviezen 186 Formele aanvraag 118 Concept aanvraag 35 Vooroverleg 32 Positief 87 Negatief 24 Aanhouden 73 Betreffende: Welstand 150 Rijksmonumenten 20 Gemeentelijke monumenten 16 Welstandsvrij 5

2025 178 92 53 34 90 39 49 131 25 22 5

De cijfers gaan over het aantal uitgebrachte adviezen. Dit kunnen er meerdere per plan zijn. Bij een aantal plannen gaat het om adviezen beeldkwaliteit en cultuurhistorie (combinatie ver- en/of nieuwbouw en monumenten). Welstandsvrij zijn bouwplannen niet gelegen binnen een welstandsgebied maar wel met een grote ruimtelijke impact.

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

Appartementen (nieuwbouw) Appartement(en) met bedrijfsruimte(n) (nieuwbouw) Herbestemming tot appartementen Verbouw woning Nieuwbouw woning Verbouw tot woning Bijgebouw Dakkapel Verbouw bedrijfspand Nieuwbouw bedrijfspand Gevelwijziging Bouwwerk geen gebouw zijnde Reclame uiting Verduurzaming woning restauratie monument totaal

Aantallen uitgebrachte adviezen

Aanvragen vergunningen voor (inclusief vooroverleg/ principeverzoek) Rijksmonumenten Gemeentelijke monumenten Afgegeven vergunningen voor Rijksmonumenten Gemeentelijke monumenten

Aantal 24 1 7 20 52 15 5 5 11 2 3 10 6 17 8 186

Aantal 18 1 16 6 7

12

Het volgende is goed om te weten: • In de huidige werkwijze wordt de commissie niet om advies gevraagd zodra er een negatief stedenbouwkundig advies over een bouwplan is uitgebracht. Een bestemmingsplan gaat namelijk voor welstand en als er geen bouwmogelijkheden zijn, is het niet zinvol in gesprek te gaan over de vormgeving. Echter in de lijn met de Omgevingswet wordt nog steeds gewerkt aan het verbeteren van de integraliteit van de verschillende adviezen. De bestaande werkafspraken zijn inmiddels al flink verbeterd maar worden nog verder aangescherpt; • In lijn met deze werkwijze zal het secretariaat van de commissie vaker ook tussentijdse adviezen registreren in de vergunningen applicatie (CLO), zodat die vervolgens voor iedereen te vinden zijn;

respecteert. Bij monumenten liggen wijzigingen en toevoegingen gevoeliger dan bij nieuwbouw. Maatwerk en specifieke deskundigheid zijn vereist. Niet in alle gevallen lukt het om tot overeenstemming te komen. Monumenten zijn vaak een uitzondering in hun omgeving. Ze hebben vaak specifieke vorm- en stijlkenmerken, die nu juist maken dat de bebouwing een monumentale status heeft verkregen. Het is belangrijk zorgvuldig met deze gebouwen en bijzondere waarden om te gaan. Aanpassingen zijn uiteraard niet uitgesloten. Stilstand is achteruitgang. Het is essentieel om de aanpassingen met grote zorgvuldigheid uit te laten voeren; • Het aantal weigeringen van een omgevingsvergunning op monumenten bedraagt nul. In een aantal gevallen heeft een aanvrager op basis van een negatief advies van de AOK een bouwplan gewijzigd.

• Het aantal weigeringen van een omgevingsvergunning voor welstand bedraagt in 2025 nul. Wel is voor één bouwplan, waarvan de aanvraag eind december 2025 is binnengekomen, een negatief advies afgegeven. Dit kan in 2026 tot een weigering leiden. In alle overige gevallen is het uiteindelijk gelukt om tot overeenstemming te komen; • Monumenten: bij de monumententoets geldt een vergelijkbare aanpak als bij de welstandstoets. Er wordt naar gestreefd om in goed overleg met aanvragers en initiatiefnemers te komen tot een positief advies waarbij een bouwplan tot stand komt dat de monumentale waarden

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

13

Overzicht Bijzondere projecten

Ontwikkeling Oranjehoek Waspik

Bijzondere projecten welstand We geven een overzicht van een beperkte selectie van projecten die wij in 2025 hebben behandeld. Dit zijn thematisch goede voorbeelden van actuele onderwerpen: A. woningbouw B. appartementen centrumgebied C. inbreidingsplannen A. Woningbouw Het project Akkerlanen is volop in ontwikkeling en is inmiddels van start gegaan. Hier zullen ruim 200 woningen worden gebouwd. Een woonwijk met veel ruimte voor water en groen aan de oostkant van Waalwijk, met twee-onder-eenkapwoningen, rijtjeswoningen, patiowoningen, semibungalows en enkele kleine stadsvilla’s met appartementen. Maar er is ook ruimte voor de bouw van vrijstaande woningen voor particulieren. Grootschalige woningbouwprojecten zien we de komende jaren weer vooral in Landgoed Driessen. Hier is plaats voor ongeveer 3.300 woningen. Sinds de aanleg zijn er tot nu toe ruim 1.900 gerealiseerd. Landgoed Driessen zal de komende jaren verder groeien. In 2026 zal mogelijk worden begonnen met de bouw van 61 woningen in de nieuwe Hoven Oost. Ook zal dit jaar worden gestart met de planvorming voor Fase II. In eerste instantie zal het gaan om het opstellen van een stedenbouwkundig en landschappelijk raamwerk, met uitgangspunten voor de uitwerking binnen het raamwerk. Ook hierbij zal de AOK worden betrokken. Maar slechts een klein deel van de te bouwen woningen in Driessen vallen binnen het welstandsgebied.

Alleen de bouwkavels aan de Noorder Allee. Alleen door de grote ruimtelijke impact is wel om advies gevraagd.

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

Figuur 1 plangebied Oranjehoek Waspik Architect: KAW Ontwerpers, onderzoekers en adviseurs opdrachtgever: Casade Status: principeaanvraag

In Waspik worden 24 woningen gesloopt en vervangen door 50 nieuwbouw woningen . Uit onderzoeken bleek dat de huizen te veel technische beperkingen hebben om ze aan te kunnen passen aan de wensen en eisen van nu en de toekomst. Ook zien wij kansen om meer woningen op deze locatie terug te bouwen voor specifieke doelgroepen. De huizen die bij dit project horen zijn: Irenestraat 1 t/m 11 (oneven) Prins Bernhardstraat 2 t/m 24 (even) Julianastraat 1a

14

B. Appartementen centrumgebied Er ontstaat ruimte voor andere functies door leegstand van voormalige winkelpanden en verschuiving van detailhandel naar het kernwinkelcircuit. Rondom het kleinere centrum ontstaat een gemengd centrummilieu en een gebied voor centrum-wonen. In deze gebieden ontstaan nieuwe mogelijkheden voor woningbouw. Sint-Jansplein 51 Waalwijk

Bouw van een zestal nieuwbouw appartementen boven een horeca locatie op de hoek Wilhelminastraat en Grotestraat in Waalwijk. Architect: Architectenbureau Goedehuizen B.V. Opdrachtgever: particulier Status: formele aanvraag omgevingsvergunning

Figuur 3: impressie horecalocatie met appartementen

Figuur 2: Sint-Jansplein 51 Waalwijk

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

15

C. Inbreidingsplannen Enkele grotere herontwikkellocaties gaan de agenda van het komend jaar bepalen. Denk aan het voormalige ETZ terrein en het terrein van de (voormalige) textielfabriek in Baardwijk. Daarnaast zijn er in de gemeente nog verschillende braakliggende terreinen en leegstaande gebouwen. Ook die vragen om een passende invulling.

Herontwikkeling ‘De Els’ Waalwijk

Hotel, Tilburgseweg 1 Waalwijk

Figuur 5: plangebied ‘De Els’ Waalwijk Figuur 4: impressie hotel Tilburgseweg 1 Waalwijk

Op het voormalige GroenRijk-terrein aan de Tilburgseweg in Waalwijk zal mogelijk een hotel worden gerealiseerd. Architect: HFB Architectuur B.V. Opdrachtgever: Next Plaza B.V.. Status: Principeverzoek

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

De Els en het aangrenzende Schoolkwartier vormen belangrijke schakels voor de toekomst van het centrumgebied. Na grondige inventarisaties en, schetsmatige studies is besloten flink in het bestaande gebied in te grijpen. Een aantal bestaande winkels worden herplaatst en nieuwe winkelformules worden aan een compact en herkenbaar winkelrondje gesitueerd. Op en aan De Els wordt een nieuw groen woonmilieu gemaakt. En ruim 400

16

woningen worden aan het centrum toegevoegd. De AOK wordt op verschillende belangrijke momenten in het proces meegenomen. Ook worden zij betrokken bij de totstandkoming van het voor dit gebied te maken beeldkwaliteitsplan4.

Herontwikkeling Kerk aan de Haven, Grotestraat 121 Waalwijk

Bijzondere monumenten projecten We geven een overzicht van een beperkte selectie van projecten die wij in 2025 hebben behandeld. Dit zijn thematisch goede voorbeelden van actuele onderwerpen: A. herontwikkeling monumenten B. monumenten C. Storymap & transformatiekader Herontwikkeling A. Herbestemming van monumenten Door hergebruik van monumentale panden houden we deze in stand. Daardoor blijft de historie van de stad zichtbaar. Gebouwen krijgen vaak maar één specifieke functie. Bij een herbestemming worden ze niet meer gebruikt zoals ooit bedoeld. Bij een functiewijziging is het een uitdaging om het gebouw zo min mogelijk aan te tasten en om waardevolle interieurs te respecteren. Daarom wijzen we binnen de gemeente graag naar goede referenties. De getoonde voorbeelden laten uiteenlopende benaderingswijzen zien. Maar ze dragen bij aan een bewustwording van het culturele bezit en het belang van de instandhouding. 4 Een beeldkwaliteitsplan is een strategisch beleidsdocument dat de

gewenste visuele en ruimtelijke kwaliteit van een specifiek gebied, nieuwbouwlocatie of landschap vastlegt. Het verbindt architectuur, stedenbouw en landschap door middel van concrete criteria, schetsen en beelden. Gemeenten gebruiken het vaak als toetsingskader voor welstand.

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

Figuur 6 Opdrachtgever: Protestantse Gemeente Waalwijk Status: vooroverleg Architect: Moons Architecten

Het doel van de protestantse kerk Waalwijk (PKW) is om te blijven kerken in de Kerk aan de Haven (KadH). Daarvoor is meer geld nodig dan nu binnenkomt. De Ambrosiuskerk in Waalwijk is inmiddels samen gegaan met de KadH en de ambitue is de Ambsiuskerk af te stoten. En er zullen in het voormalige ontmoetingscentrum ‘De Haven’ appartementen worden gerealiseerd. Dit alles levert natuurlijk geld op, maar alle activiteiten zullen worden verplaatst naar de kadH. Verder zijn er wensen om naast de veelal kerkelijke activiteiten ook wat meer 17

commerciële activiteiten te ontplooien. Hiervoor is het noodzakelijk om een aantal aanpassingen te doen aan deze laat middeleeuwse kerk, een Rijksmonument. Ook het onderhoud van de kerk en ook de aankomende restauratie is erg kostbaar. In een vooroverleg met de PKW en haar architect, en in nauw overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) , wordt kritisch gekeken naar, maar zeker ook meegedacht met, de plannen.

Figuur 8 ‘mogelijk’ nieuwe multifunctionele indeling Figuur 7 interieur Kerk aan de Haven

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

18

B. Monumenten Elk monument heeft zijn eigen bouw- en gebruiksgeschiedenis, karakter, kwaliteit en betekenis. Elk monument is dus uniek en vertelt een eigen verhaal. Welke veranderingen zijn er mogelijk? Dat is afhankelijk van uiteenlopende factoren. Denk aan monumentale waarde, perspectief op behoud, wensen voor het gebruik en visie op het monument. Sommige monumenten kunnen probleemloos wijzigingen ondergaan. Bijvoorbeeld wanneer zij in het verleden al ingrijpend zijn verbouwd, en hieraan geen belangrijke waarden worden toegekend. Andere verdragen door hun aard, buitengewone cultuurhistorische waarde, gaafheid en zeldzaamheid geen of nauwelijks aanpassing. Deze monumenten beschouwen we soms zelfs als ‘onaantastbaar’. Is er wel ruimte voor verandering? Dan kan deze op verschillende manieren worden ingevuld. Voor elke restauratie- of ontwerpopgave zijn altijd meerdere oplossingen mogelijk. Monumenten vragen dus maatwerk met behulp van specialistische kennis en kunde van onderzoekers, ontwerpers, uitvoerders, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, gemeente en adviseurs.

De herontwikkeling Besoyensestraat 84 Waalwijk

Figuur 9 de nieuwe situatie waarbij er twee woningen zijn gerealiseerd. Architect: Architectenbureau Goedehuizen B.V. Opdrachtgever: particulier Status: omgevingsvergunning

Het pand aan de Besoyensestraat 84 waalwijk, een negentiendeeeuwse langgevelboerdeij is op 17 augustus 2010 aangewezen als gemeentelijk monument. De aanvraag betreft om van de bedrijfswoning met een inpandige bedrijfsruimte, twee volwaardige woningen te maken. Tijdens het proces is onderzocht wat de staat, maar ook de waarde is van het monument. Aangetoond is hoe de verbouwing

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

19

uitgevoerd gaat worden, waarbij er overleg is geweest tussen de commissie en de uitvoerende architect. Het aanpassen van de hoogte van de rollaag in verband met de te realiseren dakisolatie is een goed voorbeeld van de samenwerking tussen de commissie en de uitvoerende architect om tot een goede aanpak te komen voor de bestaande rollaag.

Figuur 10 bestaand detail kopgevel

Figuur 11 nieuw voorstel kopgevel aansluiting dak

Figuur 13 nieuw voorstel kopgevel aansluiting dak

Figuur 12 nieuw voorstel kopgevel aansluiting dak

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

20

D. Storymap & transformatiekader Herontwikkeling Het transformatiekader kan een onderdeel zijn van een dynamisch proces rondom herbestemming of herontwikkeling van een gebouw, ensemble, plek of gebied. Het transformatiekader kan ook een manier zijn om erfgoedwaardes te koppelen aan of helder te maken ten opzichte van andere belangen in een integraal plan- en besluitvormingsproces. De gezamenlijke wens tot het behoud en de verdere ontwikkeling van het erfgoed helpt in dit geval bij het samenbrengen en combineren van de andere belangen die in het gebied spelen.

monumenten en historische landschapselementen visueel en inzichtelijk te maken voor publieksvoorlichting en ruimtelijke plannen. Loeffstraat 113-117 Waalwijk

Bij ontwikkelingen van een beschermd monument of binnen een beschermd dorps-/stadsgezicht of landschap biedt een transformatiekader vooraf duidelijkheid over de ontwikkelingsruimte in relatie tot de te borgen waarden van het monument of het beschermde gezicht. Vanwege de beschermde status is het erfgoedbelang leidend. Het kader zal een sturend of voorwaardelijk karakter hebben, omdat het behoud van de beschermde erfgoedwaarden voorop staat. Het transformatie kader wordt vastgesteld door het bevoegd gezag (gemeente), biedt duidelijkheid aan initiatief nemers en eigenaren en dient als toetsingsinstrument in het traject van vergunningverlener. Een storymap voor cultuurhistorie is een interactieve, digitale presentatie die geografische kaarten combineert met multimedia (foto's, video, tekst) om de historische ontwikkeling van een landschap of locatie te vertellen. Ze worden ingezet om archeologie,

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

Figuur 14: luchtfoto uit 1937 (Salha, 20500) advies-, ontwerp- en ingenieursbureau: Kragten opdrachtgever: Gemeente Waalwijk Status: in ontwikkeling 21

Figuur 15 stedenbouwkundig overzicht

jaarverslag 2025 Adviescommissie Omgevingskwaliteit Waalwijk

22