003-22b Evaluatieverslag armoedebeleid Blik op de toekomst

Blik op de toekomst

Oktober 2021

Evaluatie armoedebeleid 2021

1-10-2021

Evaluatieverslag armoedebeleid 2021

1

Inhoud Inleiding................................................................................................................................................... 3 Van verzachten naar bestrijden ............................................................................................................. 3 Dashboard armoede en schulden Gemeente Waalwijk ........................................................................ 4 De nieuwe PasWijzer 2022 ..................................................................................................................... 5 Bestrijding armoede kinderen ................................................................................................................ 7 Actuele thema’s voor de komende tijd.................................................................................................. 9 Bijlage 1: Opzet dashboard Armoede en Schulden ............................................................................... 10

1-10-2021

Bijlage 2: Armoedemonitor 2019 Gemeente Waalwijk opgesteld door KWIZ...................................... 12

Evaluatie armoedebeleid 2021

2

Inleiding Waalwijk is een stad waar kansen worden benut en iedereen mee kan doen. Het voorkomen van armoede is zowel landelijk als vanuit de rijksoverheid een belangrijk speerpunt. Dit staat te lezen in het huidige coalitieakkoord. We zetten in op preventie van kinderarmoede en in plaats van allerlei financiële compensaties kiezen we voor een duurzame oplossing in natura waarbij we experimenten aanmoedigen. Met deze opdracht is het college afgelopen periode aan de slag gegaan. Dit heeft geleid tot een nieuw beleidsplan Samen uit armoede. Dit beleidsplan is in januari 2019 vastgesteld door de raad. Daarmee is een nieuwe richting in de aanpak van armoede ingeslagen. Van het verzachten van de gevolgen van armoede naar het bestrijden van armoede. In 2018 is kabinet gestart met het actieplan brede schuldenaanpak. Met dit actieplan moeten problematische schuldensituaties worden voorkomen. Vroegsignalering is vanaf 2021 een verplichte taak. Anticiperend hierop is in 2020 de pilot “Vroeg erop af” gestart. Dankzij de pilot was Waalwijk per 1 januari 2021 klaar voor deze nieuwe wettelijke taak. Maar de brede schuldenaanpak had meer consequenties voor de uitvoering van de gemeentelijke schuldhulpverlening. In 2021 zijn de nieuwe taken geïmplementeerd in de uitvoering en is er een nieuw beleidsplan schuldhulpverlening “Belofte maakt schuld” gemaakt.

In dit beleidsplan zetten we de ingezette lijn om meer werk te maken van preventie en vroegsignalering voort. We kiezen voor een stress-sensitieve aanpak en zetten daarmee in op duurzame gedragsverandering om in toekomst recidive te voorkomen. In dit verslag staan we stil bij de activiteiten die we de afgelopen jaren hebben ingezet rondom de bestrijding van armoede in Waalwijk. Tot slot kijken we vooruit naar de uitdagingen voor de toekomst.

Van verzachten naar bestrijden •

Stress-sensitieve aanpak

Vanaf januari 2019 wordt het armoedebeleid van de gemeente Waalwijk, mede gebaseerd op de wetenschappelijke inzichten van de invloed van stress op de ontwikkeling van het brein. Wat betekent het voor een gezin om langdurig met weinig geld te moeten leven? Wat zijn de effecten van het opgroeien in armoede op de ontwikkeling van een kind? In de nota Samen uit armoede 2019 en 2022 wordt de aanpak uitgebreid met een stresssensitieve aanpak: mensgericht, gedragsgericht en toekomstgericht.

In de afgelopen jaren is steeds meer het inzicht gekomen dat armoede meer dan alleen een gebrek aan geld is. Het langdurig moeten leven met weinig geld, het hebben van

1-10-2021

De nota is in januari 2019 door de raad vastgesteld. Bij de vaststelling van het nieuwe armoede beleid is een evaluatie toegezegd. Dit evaluatieverslag geeft een stand van zaken per 1 oktober 2021 aan.

Evaluatie armoedebeleid 2021

3

(problematische) schulden zorgt ervoor dat gezinnen leven met permanente stress. Deze stress levert weer andere problemen op. Bijvoorbeeld problemen met de gezondheid, opvoeden en ondersteunen van de kinderen, eenzaamheid etc. Het uitsluitend inzetten op het materiële aspect van armoede is daarom onvoldoende want het verzacht slechts de gevolgen van armoede. Het lost de ondervonden problemen slechts ten dele op. Het leven in armoede is breder. Het langdurig moeten rondkomen met weinig geld leidt tot: 1. Persoonlijke armoede: deze wordt individueel ervaren en heeft impact op de persoon en de ontwikkeling. 2. Relationele armoede is verbonden met de rijkdom en de kwaliteit van onze relaties en verbindingen met anderen. 3. Materiële armoede ontstaat wanneer er geen middelen zijn om het bestaan vorm te geven. Het ontbreken van geld, eten, voorzieningen en de effecten daarvan op de relaties en de persoonlijke situatie. Er is een samenhang tussen deze vormen en bij een effectieve aanpak moeten deze vormen dus niet los van elkaar gezien worden maar juist in combinatie aangepakt worden. Armoede veroorzaakt achterstand.

Kinderen uit gezinnen met weinig geld krijgen vaak minder kansen, hebben vaak een laag zelfbeeld en hebben een groter risico dat zij later ook te maken krijgen met armoede.1 Het doorbreken van de vicieuze cirkel van generatiearmoede is daarom een belangrijk speerpunt in het gemeentelijk armoedebeleid geworden. In het nieuwe beleid zetten we zeker in op het materiële aspect (dat is zelfs randvoorwaardelijk) maar is er ook oog voor het persoonlijk en het maatschappelijk aspect. •

Doelstellingen

Er is gekozen voor een tweeledige aanpak en deze aanpak richt zich zowel op de korte termijn als op de lange termijn: 1. Korte termijn doelstellingen: Deze doelstelling is gericht op het verzachten van de gevolgen van armoede. Daarbij ligt de focus op het materiële aspect. 2. Lange termijn doelstellingen: Deze doelstellingen zijn gericht op het versterken van de autonomie én het doorbreken van de vicieuze cirkel van generatiearmoede.

Dashboard armoede en schulden Gemeente Waalwijk

https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/dashboard/werk-en-inkomen/

1-10-2021

Hoeveel gezinnen met een laag inkomen wonen er in Waalwijk en wat zijn de kenmerken van deze gezinnen? Dat is een vraag die lastig te beantwoorden is. Er zijn algemene bronnen beschikbaar zoals bijvoorbeeld:

1 https://www.npostart.nl/klassen/VPWON_1304701

Evaluatie armoedebeleid 2021

4

of: https://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/waar-wonen-de-armen-in-nederland/ Dit zijn informatieve bronnen, maar ze geven helaas onvoldoende inzicht en zijn daarom niet geschikt om te dienen als dashboard voor het stellen van (smarte)2 prestatie- indicatoren. Er is een lokaal dashboard nodig om een beeld te krijgen van de kenmerken van de doelgroep voor het maken van effectief beleid. Daarnaast kan een dasboard gebruikt worden om te meten hoe effectief de gemeentelijke aanpak is. We zijn op dit moment een dashboard armoede- en schulden aan het ontwikkelen.3 In het dashboard wordt de lokale informatie gekoppeld zodat we inzicht hebben in de aantallen en de kenmerken van de inwoners met een laag inkomen. Deze informatie wordt afgezet tegen de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zodat er inzicht is in het bereik en kunnen aan de hand van de cijfers prestatie-indicatoren benoemd worden. De verwachting is dat het lokale dashboard vanaf 2022 operationeel is. •

Armoedemonitor 2019

Voor het kunnen stellen van de smarte prestatie-indicatoren is met de start van het nieuwe beleidsplan een nulmeting gedaan door middel van een Armoedemonitor. De armoedemonitor geeft inzicht in de doelgroep van het minimabeleid en in het bereik van de regelingen. Daarbij is voor het creëren van een zo compleet mogelijk beeld: • • •

Een koppeling gemaakt met voorzieningen in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wet maatschappelijke ondersteuning) en de Jeugdwet. Gebruik gemaakt van de BRP gegevens, waardoor er inzicht is in de woonsituatie en persoonskenmerken. Gebruik gemaakt van de CBS gegevens om inzicht te krijgen in het bereik afgezet tegen de totale potentiële doelgroep die we zouden kunnen bereiken.

De armoedemonitor 2019 is opgenomen in de bijlage 2.

De nieuwe PasWijzer 2022

2 3

Smart staat voor specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdsgebonden Zie bijlage 1: voor de opzet van een lokaal dashboard armoede en schulden

Evaluatie armoedebeleid 2021

1-10-2021

In 2006 is de Waalwijkse Stadspas de PasWijzer geïntroduceerd. De PasWijzer is een belangrijk en een succesvol instrument om de gevolgen van armoede te verzachten. Met de PasWijzer kunnen gezinnen die geen geld hebben om deel te nemen aan sportieve, culturele, educatieve en recreatieve activiteiten een extraatje krijgen om dit wel mogelijk te maken. In 2016 is de PasWijzer uitgebreid met het Waalwijkse Kindpakket met o.a. de kindbon, het schoolstartpakket en de TaalrijkWijzer. Daarnaast biedt de PasWijzer rechtstreeks toegang tot het Jeugdfonds Sport en Cultuur.

5

•

ArmoedeLAB

Een aantal inwoners heeft tijdens het ArmoedeLAB aangegeven dat de PasWijzer toe is aan vernieuwing. De huidige werkwijze brengt veel administratieve rompslomp mee en levert daarom stress op voor de inwoner. Met een aantal ArmoedeLAB deelnemers heeft er een (markt) verkenning plaatsgevonden en is onderzocht hoe de PasWijzer gebruiksvriendelijker is te maken en minder stigmatiserend. Op basis van deze verkenning is een programma van eisen voor een inkoopprocedure gestart. De procedure is inmiddels afgerond en de periode van juni tot en met december 2021 is gebruikt om de nieuwe PasWijzer te implementeren. Bij de implementatie van het PasWijzer-systeem zijn niet alleen deelnemers vanuit het ArmoedeLAB betrokken. Een aantal PasWijzerhouders was bereid om aan de voorkant mee te denken en te adviseren bij de inrichting van het nieuwe systeem. ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

➢ ➢

•

• De voordelen van de PasWijzer 2022 zijn Het is veel gebruikersvriendelijker voor zowel de PasWijzerhouder als voor de uitvoering. Er hoeft nog maar 1 aanvraag voor alle voorzieningen gedaan te worden. Er zijn geen declaratieregelingen meer. De PasWijzerhouder hoeft dus geen betaalbewijzen meer te overleggen en niets voor te schieten. Het is minder fraudegevoelig. Er wordt gewerkt met een persoonsgebonden PasWijzerbudget. Dit budget is niet overdraagbaar. Minder administratieve last voor aanbieders voor de kortingsregelingen. Er vindt directe betaling plaats, waardoor er geen facturatie meer nodig is. De PasWijzer wordt gekoppeld aan Go Waalwijk. Dit is minder stigmatiserend. Door de samenwerking wordt “meegelift” op alle GO activiteiten waardoor er een groter aanbod komt. Het is mogelijk om management-info te genereren. Met de huidige werkwijze is dat niet mogelijk. PasWijzerhouders kunnen direct geïnformeerd worden. De nieuwe applicatie heeft een tool waarop op een eenvoudige wijze met de PasWijzerhouders rechtstreeks gecommuniceerd kan worden. Digitale ondersteuning Taalhuis Waalwijk

https://taalhuismb.nl/

1-10-2021

Omdat voor de nieuwe PasWijzer digitale vaardigheden nodig zijn zal er via het Taalhuis Waalwijk4 ondersteuning geboden worden. In overleg met zowel Bibliotheek Midden Brabant als Contourdetwern wordt er een op maat gemaakt aanbod gedaan voor voorlichting en ondersteuning. Op deze wijze wordt er ook een verbinding gemaakt met een aanbod binnen het Taalhuis Waalwijk. Daarnaast biedt de applicatie ook een helpdeskfunctie voor zowel PasWijzerhouders als de aanbieders en is permanente ondersteuning geborgd.

Evaluatie armoedebeleid 2021

6

4

Bestrijding armoede kinderen • Alliantie Kinderarmoede Nederland Op 26 maart 2019 is landelijk de Alliantie Kinderarmoede Nederland5 opgericht. De Alliantie is een initiatief van het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, Alles is Gezondheid en de Missing Chapter Foundation. De ambitie van de Alliantie Kinderarmoede is: in 2030 is geen enkel kind meer de dupe van armoede en komen er geen nieuwe gezinnen in armoede bij. Inmiddels hebben meer dan 250 partijen zich aangesloten bij het initiatief en is de Alliantie een van de grootste netwerken tegen kinderarmoede in Nederland. De gemeente Waalwijk is vanaf 26 maart 2019 aangesloten bij de Alliantie. Partijen die aansluiten beloven zich in te zetten om kinderarmoede te bestrijden. De belofte van de gemeente Waalwijk is: 1. Doorbreken van generatiearmoede: samen met Tilburg University wordt een methodiek ontwikkeld waarbij ingezet wordt om de kansen en mogelijkheden van zowel ouders en het kind te versterken met als doel gezinnen weer sociaal en economisch fit te maken. Dit heeft geleid tot het Project De Sterkste Schakel. 2. Met kinderen in gesprek gaan over het thema armoede en daarbij de zichtbare armoede in Nepal koppelen aan de (vaak) onzichtbare kinderarmoede in Nederland. Hiervoor wordt samengewerkt met de Stichting Light of Life (eveneens ondertekenaar van de Alliantie Kinderarmoede) en het onderwijs.

6 Dit heeft geleid tot het project Luister naar ons. Op 9 september 2021 is de gemeente Waalwijk gastgemeente geweest voor de Publieksacademie Kinderarmoede Brabant. In samenwerking met de Alliantie Kinderarmoede worden in Nederland rond verschillende thema’s over kinderarmoede publieksacademie ’s kinderarmoede gehouden. Het thema in Waalwijk was: een toekomst zonder financiële zorgen en wat er nodig is om de vicieuze cirkel van kinderarmoede te doorbreken. De Publieksacademie Kinderarmoede in Brabant is terug te zien via : https://publieksacademie.alliantiekinderarmoede.nl/brabant/

•

De Sterkste Schakel

5

https://alliantiekinderarmoede.nl/

6

https://www.lightoflife.nl/

1-10-2021

De Sterkste Schakel is een samenwerking tussen Tilburg University en de gemeente Waalwijk. Het project richt zich op het doorbreken van de generatiearmoede. De aanpak richt zich niet uitsluitend op het kind, maar op het hele gezin. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de financiële positie maar worden ook andere pijlers, zoals familie, stabiliteit, welzijn, opleiding en carrière gemeten.

Evaluatie armoedebeleid 2021

7

Het project heeft een looptijd van 3 jaar. Deelnemers aan het project doorlopen 3 fases: •

•

•

Stabiliteit: de eerste 6 maanden zal met een gezin gestreefd worden naar stabiliteit. Daarvoor wordt gebruikt gemaakt van de stress-sensitieve aanpak en de methodiek van mobiltity mentoring. Om gebruik te kunnen maken van deze methodiek is de gemeente Waalwijk aangesloten bij Empath. Vooruitgang: de tweede fase is gericht op het dichterbij brengen van de lange termijndoelstellingen. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van het effect -model van Tilburg University. Het effect model richt zich op het versterken van de executieve vaardigheden. Zelfredzaam is de derde fase. Deze start in het laatste jaar. In deze fase wordt o.a. gewerkt aan veerkracht en sparen. Het duurzaam financieel fit zijn.

Omdat het persoonlijk contact met de gezinnen belangrijk is, is – vanwege de beperkingen door de Coronacrisis - de start van het project met een half jaar vertraagd. In oktober 2021 zijn we “voorzichtig” gestart. De eerste resultaten zijn bemoedigend. We zien vooruitgang bij de gezinnen. En we zien dat de eerste deelnemers nu al toe zijn aan de tweede fase. De komende tijd zetten we ons in op de werving van nieuwe deelnemende gezinnen. We hebben nu vijf gezinnen in beeld, maar het streven is dat er 20 gezinnen per jaar instromen. De resultaten worden zowel kwalitatief als kwantitatief gemeten. Zie ook: Raadsinformatiebrief van 10 maart 2020 (18-20) uitvoering motie geen kind groeit op in armoede van 6 april 2017 https://waalwijk.notubiz.nl/dossiers/46728

•

Luister naar ons

Het project Luister naar ons is een samenwerking met de lokale Stichting Light of Life. Het doel van het project is om met kinderen en leerkrachten in gesprek te gaan over het onderwerp (kinder)armoede. Dit gebeurt door de onzichtbare armoede in Nederland bespreekbaar te maken. Kinderen zijn aan het woord. De kinderen gaan op onderzoek uit en delen de conclusies met volwassenen. Bijvoorbeeld is de mini documentaire gemaakt door de kinderen van groep Basisschool Teresia in 2020. De documentaire is te zien via www.waalwijk.nl/kinderarmoede

1-10-2021

De inzichten van de kinderen worden betrokken bij de verdere ontwikkeling van het armoedebeleid.

Evaluatie armoedebeleid 2021

8

Actuele thema’s voor de komende tijd De thema’s voor de komende periode zijn: •

Reductiedoelstelling kinderarmoede:

De staatssecretaris heeft in een brief van 21 juli 2021 aan de tweede kamer aangegeven dat er een reductie doelstelling komt. Het aantal huishoudens met kinderen dat te maken heeft met een laag inkomen laat de komende jaren een dalende trend zien. De indicatieve streefwaarde is om te komen tot een afname van het aantal kinderen in armoede van 9,2 procent in 2015 naar 4,6 procent in 2020. Daarnaast is er een wetsvoorstel in de maak (PvdA en CU) waarbij het kabinet de opdracht krijgt om kinderarmoede de komende jaren te halveren. •

Gelijke kansen

Kinderen uit arme gezinnen komen al vroeg op achterstand. In juli 2021 is er onderzoek verschenen waaruit blijkt dat de achterstand al te zien is als het kind vier maanden oud is. De baby’s zijn vaker zwaarder, hebben vaker een taalachterstand en arme tieners hebben vaker psychosociale problemen. Ook zien we dat kinderen vaker een lager schooladvies krijgen voor een vervolgopleiding. •

Energie-armoede

Op dit moment hebben 10% van de huishoudens in Nederland een te hoge energierekening ten opzichte van hun inkomen. Er is sprake van energie-armoede als een huishouden meer dan 10% van het besteedbaar inkomen aan energiekosten betaalt. Door de stijgende gasprijzen krijgen financieel kwetsbare inwoners te maken met hoge energiekosten. Huishoudens die energiearm zijn wonen vaak in een huis dat veel warmte verlies heeft. Ook zijn er zorgen of financieel kwetsbare huishoudens voldoende geld hebben om de kosten van de energie-transitie te betalen. •

Brede schulden aanpak

De uitvoering van de brede schuldenaanpak is verwerkt in het nieuwe beleidsplan schuldhulpverlening Belofte maakt schuld. De stress-sensitieve aanpak en het vaker gebruik maken van schuldsaneringen in plaats van schuldregelen zal de komende periode verder zijn beslag krijgen Werkenden armen

60 procent van de kinderen die opgroeien in een financieel kwetsbaar gezin hebben ouders die werken in loondienst of als zelfstandig ondernemer. Dit is een doelgroep die moeilijk in beeld komt. Enerzijds omdat de ouders zichzelf niet als arm beschouwen. Anderzijds omdat er nog steeds een groot taboe op het onderwerp arm zijn en schulden hebben ligt. Deze groep is ook niet bij de gemeenten in beeld omdat zij geen beroep doen op voorzieningen voor inwoners met een laag inkomen.

Evaluatie armoedebeleid 2021

1-10-2021

•

9

Bijlage 1: Opzet dashboard Armoede en Schulden Onderdelen:

Lage inkomens: inzicht in omvang doelgroep • • •

Inwoners/ huishoudens met een inkomen tot 100 % sociaal minimum niveau Inwoners / huishoudens met inkomen tot 110% sociaal minimum niveau ( = Waalwijkse armoedegrens) Inwoners / huishoudens met inkomen tot 120 % sociaal minimum niveau (= grens deelname Jeugdfondssport en Cultuur.

inzicht kinderarmoede • • • •

aantal kinderen (0 tot en met 17 jaar). 0 tot 4 jaar laag inkomen 4 tot 10 jaar laag inkomen Langer dan 10 jaar laag inkomen

inzicht in inkomensbron •

type inkomensbron, eventueel uitgesplitst naar 100/ 110 en 120% sociaal minimum niveau

Tabel 5 (inzicht in doelgroep) • • • •

Gezinssamenstelling Leeftijdsopbouw Etniciteit woonsituatie

Spreiding huishoudens minimahuishoudens in Waalwijk: uitsplitsing op postcode niveau, • •

op inkomensbron. En duur van periode minima inkomen

Minimaregelingen

• • • • • • •

PasWijzer Kwijtschelding belastingen Bijzondere bijstand collectieve ziektekostenverzekering minima Bijzondere bijstand bewindvoering Bijzondere bijstand overig Individuele inkomens toeslag Maatwerkfonds minima Waalwijk

Evaluatie armoedebeleid 2021

1-10-2021

Gebruik minimaregelingen Waalwijk:

10

Wet gemeentelijke schuldhulpverlening 7 Aanvragen Wet gemeentelijke schuldhulpverlening: • • •

Naar voorliggend veld Gespecialiseerd aanbod via de gemeente Afgewezen aanvragen

Gespecialiseerd aanbod via gemeente: • • •

Aantal huishoudens Vroegsignalering Aantal huishoudens naar curatief minnelijke traject bij gespecialiseerde aanbieder: Aantal huishoudens begeleid naar een WSNP traject

Omvang schuldenlast: • • • •

Tot € 10.000 Tussen de € 10.000 en € 25.000 Tussen de € 25.000 en € 40.000 € 40.000 en meer

Recidivisten: Aantal huishoudens dat al eerder een beroep heeft gedaan op de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening • • •

Begeleiding via vroegsignalering Minnelijke schuldenregeling (MSNP traject) Wettelijke schuldenregeling (WSNP traject)

Resultaat: • •

Aantal huishoudens dat voortijdig het schuldhulpverleningstraject heeft verlaten Aantal huishoudens dat traject heeft afgerond

Nazorg: Aantal huishoudens dat 36 maanden schuldenvrij is en nazorg nodig heeft: Preventief budgetbeheer Schuldhulpmaatje ( of andere vorm van ondersteuning vrijwilliger) Bewindvoerder Financiële begeleiding Wmo

1-10-2021

• • • • •

7

Zie ook Beleidsplan schuldhulpverlening ( belofte maakt schuld)

Evaluatie armoedebeleid 2021

11

1-10-2021

Bijlage 2: Armoedemonitor 2019 Gemeente Waalwijk opgesteld door KWIZ

Evaluatie armoedebeleid 2021

12