Eindrapport-business-case-Het-Waalres-Museum
Tekst van het document
BUSINESS CASE HET WAALRES MUSEUM EINDRAPPORT
Februari 2024 | ’s-Hertogenbosch Projectnummer: G-VT-23061 Opdrachtgever:
SAMENVATTING VOORAF Aanleiding Sinds 2000 is Het Waalres Museum actief en is het museum gevestigd aan de Willibrorduslaan in Waalre. Het museum richt zich op het organiseren en presenteren van tentoonstellingen met als zwaartepunt elementen uit het industrieel erfgoed uit de gemeente Waalre met daarnaast aanvullende activiteiten op het gebied van textiel en toegepaste kunst. In 2022 heeft Kunstloc Brabant in opdracht van het College van B&W van de gemeente Waalre een onderzoek uitgevoerd naar het functioneren van Het Waalres Museum. Kunstloc heeft enkele aanbevelingen gedaan die ertoe moeten leiden dat de maatschappelijke waarde van Het Waalres Museum groter wordt en dat Het Waalres Museum een bestendige toekomst heeft en houdt. De gemeenteraad heeft op basis daarvan besloten om Het Waalres Museum de kans te geven om een toekomstscenario te ontwikkelen, voorlopig tot en met het jaar 2027. Eén van de onderdelen is het opstellen van een nieuwe business case. Dit document bevat de business case. Huidige situatie Het Waalres Museum is een kleinschalig, geregistreerd museum dat op een vrijwilligersorganisatie met circa 40 vrijwilligers steunt. Ook het bestuur, bestaande uit drie personen, vult de taken onbezoldigd in.
De collectie van het museum bestaat vooral uit producten die voortkomen uit de vroegere industrieën van Waalre (onder meer Brabantia, Kendix, Simplex, Walra) en sluit dus uitstekend aan op het DNA van de gemeente. In het museum is op de eerste verdieping een deel van deze collecties te zien. De vaste tentoonstelling heeft de vorm van een open depot en is ingericht door studenten
van de Design Academy Eindhoven. Op de begane grond zijn wisseltentoonstellingen te zien, vaak in samenwerking met lokale/regionale kunstenaars. Het pand is in eigendom van het museum en een Rijksmonument. Het beslaat ongeveer 300 m2, wat klein is voor een museum. Het museum is heden ten dage geopend op woensdag-, zaterdag- en zondagmiddag. Het museum trok in de afgelopen jaren minder bezoekers als gevolg van de coronapandemie. Vóór de coronapandemie trok het museum jaarlijks circa 2.000 tot 2.500 bezoekers. Dat zijn niet alleen betalende, reguliere bezoekers, maar ook scholieren en bezoekers die gratis naar binnen mogen (bijvoorbeeld voor de opening van een tentoonstelling). Het museum heeft een prestatieafspraak met de gemeente Waalre. Voor de uitvoering van de taken, waarmee onder meer een beter cultureel klimaat in de gemeente wordt nagestreefd, ontving het museum in de afgelopen jaren een vergoeding van € 10.000,- op jaarbasis.
Noodzaak tot verandering en kansen Er is noodzaak tot verandering voor Het Waalres Museum. De keuze voor een open depotopstelling van de vaste collectie komt voort uit het gebrek aan ruimte en de drijfveer om zo veel mogelijk van de collectie te laten zien, maar zorgt ervoor dat de opzet statisch is en dat persoonlijke begeleiding nodig is om de verhalen achter de collectie goed te ontsluiten. Het Waalres Museum biedt die persoonlijke touch wel, maar sluit hiermee niet goed aan op de (hoge) verwachtingen van museumbezoekers. Een andere inrichting, met minder objecten en met een heldere verhaallijn, kan ertoe leiden dat bezoekers meer leren over het industriële erfgoed in Aalst en Waalre. 2
De organisatie bestaat alleen uit vrijwilligers en is daardoor kwetsbaar. Dit zorgt ervoor dat het volle potentieel uit de wisseltentoonstellingen niet wordt gehaald en andere culturele en sociaal-maatschappelijke activiteiten maar beperkt kunnen worden georganiseerd. Dit zorgt er ook voor dat de bezoekersaantallen lager uitvallen dan de doelstelling van het museum. De financiële positie van het museum is mede door de achterblijvende bezoekersaantallen kwetsbaar. Naast de genoemde beperkingen zijn er ook de nodige interessante kansen. De verbinding met de maakindustrie van nu en de toekomst in Brainport Eindhoven wordt op dit moment nog weinig gemaakt. De regio groeit bovendien sterk, zowel economisch als demografisch. Dit zijn kansen die het museum beter kunnen positioneren en in beeld brengen bij inwoners van de Brainportregio. Kansen zijn er ook voor samenwerkingen met andere musea in de regio, die ook aspecten van het industriële erfgoed van de regio laten zien. Ook de verbreding van de maatschappelijke rol die musea elders nastreven, in lijn met de nieuwe internationale museumdefinitie, biedt kansen voor het museum. Het museum onderschrijft de waarde van deze activiteiten, maar kwam hier door financiële en organisatorische uitdagingen in de afgelopen jaren minder aan toe dan verwacht. De professionalisering van de organisatie moet hier verandering in brengen.
Profilering: hoe makers in Waalre en Brainport Eindhoven van idee naar product werken Waar sommige delen van de regio zich tijdens de industrialisatie sterk op één type industrie of product richtten, waren Aalst en Waalre als een staalkaart van de regionale ontwikkeling. In de gemeente vestigde zich een diverse samenstelling aan maakbedrijven (o.m. textiel, huishoudelijke artikelen, speelgoed, sigaren) die de lokale economie stuwden. Die staalkaart is terug te zien in de huidige collecties van Het Waalres Museum. De verbindende factor is dat de meeste bedrijven in Waalre kwaliteitsproducten voor thuis maakten, vaak met een hoogwaardig design. Ook nu, hoewel elders gevestigd, zijn nog diverse internationaal hoog aangeschreven merken actief (zoals Walra, Brabantia en Kendix) die hun oorsprong in Aalst en Waalre hebben. Waalre is inmiddels geëvolueerd naar een economie die meer op diensten is gebaseerd, elders in de regio zijn (high-tech) maakbedrijven nog alom vertegenwoordigd. De gemeente is met deze ontwikkeling als het ware de Living Room van Brainport Eindhoven geworden: een ideale woongemeente, als de schakel tussen Eindhoven en de grote natuurgebieden. In Waalre kunnen mensen buiten zijn en daarbij de natuur, het landschap en het erfgoed ontdekken. Dit maakt ook dat inwoners van de gemeente Waalre (incl.
scholen), inwoners van Brainport Eindhoven, toeristen die in de Brabantse Kempen verblijven en ouderenorganisaties en liefhebbers van industrieel erfgoed de diverse doelgroep van het museum vormen. Het Waalres Museum sluit met de toekomstige profilering hierop aan. Wat de deelcollecties van Het Waalres Museum met elkaar verbindt, is dat ze 3
van creatieve makers zijn die hoogwaardige (design-)producten voor thuis wisten te maken. Soms zelfs uit de restproducten van Philips, daarmee waren ze voorlopers in de circulaire economie. De makers, hun ontwerpen, hun innovaties en de producten wil het museum graag blijven tonen. Van idee naar product: dat is waar het om draait. Waarom maak je iets? En hoe? Dat is ook het proces waarin de makers uit Waalre in het verleden in uitblonken. En waar makers in Brainport Eindhoven nog steeds in uitblinken, als slimste regio ter wereld.
Het museum wil dit verhaal – over de ideeën, producten en makers erachter – op een meer eigentijdse manier vertellen en laten ervaren, met minder objecten dan nu én met een duidelijke verhaallijn. Daarmee krijgen bezoekers aan het museum meer context bij het verleden van Aalst en Waalre, bij de innovaties uit deze regio en bij de makers uit de gemeente en regio die zo hebben uitgeblonken. Het Waalres Museum blijft – voorlopig – een kleinschalig museum. Het huidige gebouw zorgt voor beperkingen van de ambities. Het museum maakt wel een duidelijke keuze: voor de makers. Niet met een eigen maaklab, omdat daarvoor de ruimte beperkt is. Veel makers zitten ook graag dicht bij elkaar om elkaar te inspireren. Met tentoonstellingen geeft het museum hen wel de ruimte om hun werk tentoon te stellen. De professionalisering van de organisatie zorgt ervoor dat het museum beter kan samenwerken, en er beter voor scholen (ook voor nieuwe makers van alle opleidingsniveaus) en voor specifieke doelgroepen kan zijn.
Missie, visie en ambitie De herformuleerde missie van het museum is als volgt: Het Waalres Museum richt zich op het organiseren en presenteren van tentoonstellingen en activiteiten die het rijke industriële (en huisnijverheids)verleden van de gemeente Waalre raken. In het verleden hebben de activiteiten van inwoners en bedrijven uit de gemeente geleid tot het ontwerp en de productie van diverse huishoudelijke en textielartikelen, vaak met een hoogwaardig design. Het museum verbindt het verleden van deze makers in Waalre aan hedendaagse makers en legt in de tentoonstellingen de nadruk op het brede spectrum van cultuur-historische, kunsthistorische, sociaaleconomische, technisch-inhoudelijke en ontwerpaspecten. Met deze brede benadering biedt het museum bezoekers een onderscheidende en rijke ervaring die educatie, plezier, reflectie en kennisuitwisseling combineert. Als museum zonder winstoogmerk en in dienst van de samenleving, streeft Het Waalres Museum naar inclusiviteit, diversiteit en duurzaamheid in alle activiteiten, gebaseerd op een actieve deelname in én van de Waalrese gemeenschap. Met deze missie sluit Het Waalres Museum beter aan op de rol die musea tegenwoordig hebben in de samenleving. Het museum heeft dus ook de ambitie om een meer betrokken rol in de gemeente Waalre en Brainport Eindhoven te spelen.
Het museum legt in de tentoonstellingen nadrukkelijker de verbinding met hedendaagse uitingen van lokale en regionale makers. Deze keuze maakt Het Waalres Museum omdat daarmee de aansluiting op het DNA van de gemeente Waalre en Brainport Eindhoven nog sterker wordt. 4
Om invulling aan de missie te geven, hanteert Het Waalres Museum de volgende visie en ontwikkeldoelen voor de jaren 2024 t/m 2027: • Professionalisering en gefaseerde groei • Scherpere keuzes in exposities en activiteiten • Meer beleving en betere publieksfaciliteiten • Maken van verbindingen • Bredere sociaal-maatschappelijke en culturele rol Op termijn – bij verdere groei – vormt de beschikbare ruimte een belangrijke beperkende factor. Dit betekent dat nu al wordt nagedacht over de volgende stap na 2027 als de professionalisering en vernieuwing doorgevoerd en succesvol is. Dat is een voorwaarde voor verdere groei. Ontwikkelperspectief • Museale tentoonstellingen: in het museum nieuwe stijl zal de vaste expositie compleet opnieuw worden ingericht om het verhaal van het Waalres industrieel erfgoed meer beleefbaar te maken vanuit een sterke en aantrekkelijke verhaallijn. Daarnaast zal de benedenverdieping worden benut voor dynamische en wisselende exposities en andere activiteiten waarbij ‘de makers van nu en van de toekomst’ kans krijgen om hun werk te tonen. • Collectie: het museum gaat een kritische evaluatie van de collectie uitvoeren.
Het Waalres Museum gaat in de toekomst werken aan een (nieuw) collectiebeleidsplan, met een beschrijving van de samenstelling van de collectie (inclusief herkomst en ontsluiting), bijdrage van de collectie aan de museale verhaallijn en een beslisboom ten aanzien van
verwerving en ontzameling. Tevens zal er aandacht zijn voor het conserveringsbeleid van de collectie. • Educatie: het museum ontwikkelt haar educatieve taak de komende jaren door. Het gaat met diverse instellingen in gesprek om de aansluiting van de educatieprogramma’s op het curriculum te evalueren. Gezien de positionering heeft het museum de wens om ten aanzien van educatielijn “Industrieel erfgoed” het accent op de ontwikkeling van nieuwe ideeën en ‘maken’ te houden en daarin de best mogelijke koppeling met het curriculum van de scholen te maken. Het museum sluit daarbij graag aan op initiatieven die de gemeente op het vlak van cultuureducatie beoogt, zoals omschreven in de Cultuurnota. • Maatschappelijke activiteiten: het museum gaat haar rol op sociaalmaatschappelijk vlak versterken door onder meer het ontwikkelen van programma’s tegen eenzaamheid en voor mensen met dementie, door aan te sluiten bij recreatieve (erfgoed)routes en door de organisatie van (culturele) activiteiten als lezingen en kleinschalige muziekvoorstellingen.
Samenwerkingen en verbindingen Om deze ontwikkelingen voor elkaar te krijgen gaat Het Waalres Museum veel sterker samenwerken met het culturele en sociaalmaatschappelijke veld in Waalre en de regio. Op lokaal niveau ziet het museum kansen voor sterkere samenwerking met Het Waalres Erfgoed (voor bijvoorbeeld de ontwikkeling van erfgoedroutes en programma’s rondom dementerenden), maar ook voor activiteiten met Het Andere Wonen Waalre, het Alzheimer Café Valkens-waard/Waalre, Stichting Met je hart, Goedvoormekaar Waalre, Stichting de Pracht Ekenrooi, het Steunpunt Vluchtelingen Waalre en de 5
Volksuniversiteit Waalre. Zo voegt het museum lokaal meer betekenis toe. Op regionaal vlak zijn samenwerkingen met makers en musea mogelijk. Bij de musea denkt het museum aan inhoudelijke tentoonstellingen samen met het Weverijmuseum te Geldrop en Museum de Kantfabriek in Horst. Ook de banden met het Eindhoven Museum worden aangehaald. Met andere musea zoekt het museum samenwerking om meer bezoekers naar de regio te halen, zoals met het Nederlands Steendrukmuseum en het Valkerij en Sigaren-makerijmuseum. Met lokale maakbedrijven als Ovilli Design en makersplekken elders in de regio (Sectie-C, Microlab, Plan-B, KEVN) gaat het museum de mogelijkheden onderzoeken voor wisseltentoonstellingen. De banden met Brabantia, Kendix en Walra worden onderhouden en versterkt. De verbinding met het onderwijs blijft belangrijk voor het museum. Via de educatieprogramma’s voor scholen uit de gemeente, maar ook voor de opleiding van de makers van de toekomst. Design Academy Eindhoven en SintLucas zijn logische partners voor het museum. Met al deze ontwikkelingen werkt Het Waalres Museum in de komende jaren aan haar maatschappelijke waarde. Het museum versterkt zich op alle vijf museale waarden die de Museumvereniging hanteert. De verbindende waarde en belevingswaarde van het museum verbeteren naar verwachting het sterkst als de plannen mogen worden uitgevoerd.
Organisatie Het museum wil bij de professionalisering gaan werken met het bestuurdirectiemodel. Stichting Het Waalres Museum gaat op zoek naar geschikte opvolgers van twee van de huidige bestuursleden. Het museum zet bovendien in op een uitbreiding van het vrijwilligersbestand naar circa 50 vrijwilligers, zodat ook mogelijkheden ontstaan om bijvoorbeeld de openstelling van het museum te verruimen. Te werven betaalde krachten zijn belangrijk in de uitvoering. In de begroting voor de komende jaren is aangesloten bij scenario 3 uit het advies van Kunstloc Brabant. Het Waalres Museum gaat op zoek naar twee personen die samen 0,9 FTE gaan invullen, onderverdeeld naar de functie directeur (0,5 FTE), curator/conservator (0,2 FTE) en marketing & communicatie (0,2 FTE). De directeursfunctie is in combinatie met één van de andere twee functies. Een cultureel ondernemer met sterke netwerk-kwaliteiten, die tevens ervaring heeft met het werken met vrijwilligersorganisaties heeft de voorkeur. Ook in de interne organisatie worden enkele wijzigingen doorgevoerd. De beoogde nieuwe structuur is door het bestuur van Het Waalres Museum vastgelegd in een organisatiestructuur. In de toekomst heeft de organisatie nadrukkelijk aandacht voor de drie landelijke culturele codes.
Het bestuur onderschrijft deze al, en heeft diverse voorstellen in de business case opgenomen om deze intern steviger te verankeren.
6
Huisvesting Het museum is als eigenaar van het pand verantwoordelijk voor het groot onderhoud en blijft hier – net als de afgelopen jaren – aan werken. Doel is om in het komende jaar een concreet MJOP op te stellen. In de begroting is al rekening gehouden met marktconforme bedragen per jaar voor dit onderhoud.
namelijk wel een knelpunt. Het Waalres Museum heeft minder ruimte dan veel andere kleinere en middelgrote musea in de regio. Dit maakt het ontvangen van bijvoorbeeld grote groepen een opgave. Het museum gaat de mogelijkheden voor het voeren van de Museumkaart onderzoeken en gaat de openstelling verruimen. Groepen worden zo veel mogelijk buiten reguliere openingstijden ontvangen.
Om te groeien als museum is een herinrichting voorzien. Op de bovenverdieping wordt een nieuwe inrichting van de vaste tentoonstelling ontwikkeld. Hier worden ook de installaties (licht, audiovisuele technieken) tegen het licht gehouden. Op de bovenverdieping blijft enige ruimte voor kantoor en archief, maar in de ontwerpfase wordt naar de juiste plek en omvang gezocht. De andere wijzigingen hebben onder meer betrekking op de entreepartij/hoofdingang, die nu nog een ietwat gesloten karakter heeft. Met een andere indeling wordt aan de gastvrijheid gewerkt. Op de benedenverdieping worden de faciliteiten voor de wisseltentoonstellingen verbeterd. Hierbij evalueert het museum ook de belichting en is het doel om, binnen de beperkte ruimte, meer te kunnen experimenteren met de indeling voor de tentoonstellingen.
De hogere bijdrage van de gemeente stelt het museum in staat om meer activiteiten te ontplooien, de kwaliteit van de tentoonstellingen omhoog te brengen en potentiële bezoekers beter te bereiken. Dit maakt dat het museum óók meer eigen inkomsten gaat genereren. Het hogere aantal bezoekers zorgt voor meer inkomsten uit entree en meer inkomsten uit horeca. Het is te verwachten dat het museum, met enige inspanning, ook vaker voor bijdragen uit fondsen in aanmerking komt. Deze zijn – uit voorzichtigheid – wel conservatief ingeschaald. Bij groter succes zijn ook meer activiteiten in dienst van de Waalrese samenleving mogelijk. Door een betere relatie met het bedrijfsleven hoopt het museum ook meer sponsorinkomsten te genereren, op een manier die past bij het museum en bij de bedrijven.
Bezoekersaantallen en exploitatie Het museum kan de bezoekersaantallen in de komende jaren sterk laten toenemen, onder voorwaarde van professionalisering van de organisatie, herinrichting van de vaste tentoonstelling en een marketingstrategie die past bij de schaal van het museum. Op basis van een benchmark van enkele musea uit de regio is de verwachting dat in 2027 ongeveer 5.000 bezoekers mogelijk zijn. De beschikbare ruimte in het museum blijft
In 2027 zijn de directe baten (publieksinkomsten, sponsoring, donaties) van Het Waalres Museum 25-30% van de totale baten. De indirecte baten (subsidies en bijdragen uit fondsen) zijn circa 70-75% van de totale baten. De indirecte baten zijn hiermee redelijk vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde van de indirecte baten van musea (66%). Op de volgende pagina is de begroting voor de jaren 2025 t/m 2027 opgenomen. 7
2022 Baten Publieksinkomsten Entree Horeca Winkel Donatie Stichting Vrienden van Het Waalres Museum Overige donaties en sponsoring Subsidie Gemeente Waalre Bijdragen uit fondsen Totaal Lasten Inkoop Huisvesting (incl. onderhoud) Tentoonstellingen en activiteiten Collectie Personeel Marketing en communicatie Kantoor/Algemeen Afschrijvingen Totaal Exploitatieresultaat Financiële baten en lasten Buitengewone baten Netto resultaat
2025
2026
2027
€ € € € € € € € €
3.442 3.312 130 996 5.578 10.000 20.016
€ € € € € € € € €
9.600 7.800 1.800 8.000 85.000 5.000 107.600
€ 19.400 € 15.800 € 3.600 € € € 8.000 € 85.000 € 5.000 € 117.400
€ € € € € € € € €
24.600 20.000 4.600 8.000 85.000 5.000 122.600
€ € € € € € € € € € € € €
591 7.224 596 5.880 1.468 15.759 4.257 1.512 2.745
€ € € € € € € € € € € € €
600 13.100 10.000 3.000 60.000 5.000 8.000 4.000 103.700 3.900 1.500 2.400
€ 1.300 € € 13.100 € € 20.000 € € 3.000 € € 60.000 € € 5.000 € € 8.000 € € 4.000 € € 114.400 € € 3.000 € € 1.500 € € € € 1.500 €
1.600 13.100 25.000 3.000 60.000 5.000 8.000 4.000 119.700 2.900 1.500 1.400
Exploitatiebegroting 2025 t/m 2027 Gegevens over 2023 en 2024 ontbreken in de tabel. De resultaten over 2023 zijn nog niet definitief, terwijl het jaar 2024 door gemeente en museum als transitiejaar zijn aangemerkt.
8
Implementatie Met de plannen verwacht Het Waalres Museum de maatschappelijke bijdrage verder te vergroten. Het museum vraagt daarom het College en de Raad van Waalre om: • steun voor de inhoudelijke richting die Het Waalres Museum voorstelt, zoals omschreven in deze business case (in hoofdstuk 4); • het structureel verhogen van de exploitatiesubsidie tot en met 2027 (naar € 85.000,-) bij de behandeling van de Kadernota 2025 (in juni 2024); • een subsidie voor de transitiekosten die in de uitvoeringsfase gemaakt moeten worden. Deze zijn voorlopig € 14.000,- tot € 20.000,-, maar nog exclusief de herinrichtingskosten die pas na de ontwerpfase duidelijk zijn. Heropening in het najaar van 2025 is het streven, als zich geen vertragingen door werkzaamheden of financiering voordoen. Anders is 2026 realistischer. Het museum hoopt de gemeente in de komende jaren te overtuigen dat de ontwikkeling tot en met 2027 niet het eindpunt is, maar de eerste fase van een langere, vruchtbare toekomst. Bij steun gaat het museum al tijdens de ontwerpfase aan de slag met fondsenwerving om de herinrichting mee te financieren. Het museum werkt met een ontwerpteam en stuurgroep tijdens de realisatie, die periodiek met de gemeente overleggen. Zo blijft de gemeente Waalre op de hoogte van alle ontwikkelingen.
Evaluatie Het museum stelt de volgende SMART-doelen voor: • Aantal bezoekers: 5.000 in 2027 • Aantal tentoonstellingen en activiteiten: jaarlijks circa 3 wisseltentoonstellingen en (in samenwerking met partners) jaarlijks 3 tot 5 activiteiten met een culturele en/of sociaalmaatschappelijke achtergrond • Aantal samenwerkingen en projecten: jaarlijks 2 samenwerkingen/ projecten met andere musea op het vlak van collectie, activiteiten en tentoonstellingen, plus jaarlijks 3 tot 4 samenwerkingen met makers, bedrijven en scholen • Eigen verdienvermogen: via publiek, donaties, sponsoring en fondsen doorgroeien naar circa 30% eigen verdienvermogen in 2027 • Invoering landelijke culturele codes: o Vastlegging taakverdeling in bestuur-directiemodel (eind 2024) o Geformaliseerd diversiteits- en inclusiebeleid (Q2 2025) o Afronding intervisietraject Fair Practice Code (eind 2025), inclusief rapportage ondernomen stappen en ontwikkeldoelen in jaarverslagen 2026 en 2027 De doelen gelden voor de jaren na de heropening, tenzij anders vermeld.
9
Hoofdrapport
10
INHOUDSOPGAVE 1
2
3
Inleiding
13
1.1
Aanleiding
14
1.2
Doelstelling en voorwaarden
15
1.3
Leeswijzer
17
Uitgangssituatie
18
2.1
Ontstaan van Het Waalres Museum
19
2.2
Huidig profiel, missie en visie
20
2.3
Collectie
22
2.4
Huisvesting
23
2.5
Organisatie
24
2.6
Publieksbereik en exploitatie
25
2.7
Huidige maatschappelijke bijdrage
27
Omgevingsanalyse
29
3.1
Ontwikkelingen in de museale sector
30
3.2
Ontwikkelingen in Noord-Brabant en Brainport Eindhoven
32
3.3
Ontwikkelingen in Gemeente Waalre
36
3.4
4
SWOT-analyse en noodzaak voor verandering
39
Positionering Het Waalres Museum
41
4.1
Toekomstige profilering
42
4.2
Missie, ambitie en visie
44
4.3
Ontwikkelperspectief per aspect
47
4.3.1
Museum
48
4.3.2
Collectie
49
4.3.3
Educatie
50
4.3.4 Overige activiteiten
51
4.4
Strategische partners, stakeholders en projectpartners
52
4.5
Beoogde maatschappelijke bijdrage
55
11
5
6
7
Organisatie
57
5.1
Bestuur
5.2
8
Implementatie
78
58
8.1
Besluitvorming
79
Vrijwilligers
59
8.2
Transitiekosten
80
5.3
Professionele kernorganisatie
60
8.3
Stappen in uitvoering
81
5.4
Organisatiestructuur
62
5.5
Invoering landelijke codes
Evaluatie
82
63
9.1
Indicatoren ontwikkeling museum
83
Huisvesting
64
9.2
Projectbeheersing en sturen op resultaat
84
6.1
Zichtbaarheid
65
Bijlagen
6.2
Functionele verbeteringen
66
6.3
Meerjaren onderhoud
67
6.4
Huisvesting op de middellange termijn
68
Exploitatie
9
85
69
7.1
Verwachte bezoekersaantallen
70
7.2
Marketing en communicatie
73
7.3
Meerjarenbegroting
74
12
1
Inleiding
13
1.1
AANLEIDING
De gemeente Waalre bestaat uit de kerkdorpen Aalst en Waalre. In de 19e en 20e eeuw bood de gemeente ruimte aan diverse maakbedrijven, met Walra, Brabantia en Simplex als eyecatchers. Deze bedrijven waren niet alleen belangrijk voor de ontwikkeling van de regio, maar verworven met hun producten ook (in sommige gevallen) een positie in het huishouden van Nederlanders en andere landen. In 2000 werd Het Waalres Museum opgericht, met de missie om deze component van de historie van de gemeente Waalre te bewaren en tonen. In 2022 heeft het College van B&W van de gemeente Waalre Kunstloc Brabant een onderzoek laten uitvoeren naar het functioneren van Het Waalres Museum. Kunstloc heeft enkele aanbevelingen gedaan die ertoe moeten leiden dat de maatschappelijke waarde van Het Waalres Museum groter wordt en dat Het Waalres Museum een bestendige toekomst heeft en houdt. De gemeenteraad heeft besloten om Het Waalres Museum de kans te geven om scenario 3 te ontwikkelen. Eén van de onderdelen van scenario 3 is het opstellen van een nieuwe business case. Dit document bevat de business case voor Het Waalres Museum tot en met 2027, met een doorkijk op de langere termijn.
INLEIDING
14
1.2
DOELSTELLING EN VOORWAARDEN
Doelstelling De gemeente Waalre heeft Het Waalres Museum gevraagd om een business case op te stellen waarmee een duurzame meerjarige exploitatie mogelijk wordt. Belangrijk is om daarbij toe te lichten wat daarvoor nodig is: de inhoudelijke keuzes, een maatschappelijke positie in nieuwe samenwerkingen, de sociale zorg voor behoud van vrijwilligersinzet en de economische factoren en de inspanningen die gedaan gaan worden voor het vergroten van inkomstenbronnen. De gemeente vraagt het museum ook de te bereiken doelstellingen SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdsgebonden) te formuleren, zodat zij gebruikt kunnen worden voor de monitoring van de voortgang die het museum maakt in de komende jaren. Voorwaarden De gemeente Waalre heeft de volgende voorwaarden aan de business case gesteld: “De BC beschrijft een groeimodel naar 2027 waarin het museum aantoonbaar een duurzame positie heeft bereikt, zowel museaal inhoudelijk- als in economische/financiële zin. De BC geeft inzicht in de afwegingen en keuzes die gemaakt zijn en onderbouwt deze. Het museum laat een helder profiel zien en is in lijn met het advies dat KunstLoc (scenario 3) hierover heeft gegeven. Uit de BC blijkt duidelijk de meerwaarde van het Waalres Museum voor de inwoners van de gemeente Waalre, ook in de samenwerking met de lokale partners.
De BC speelt in op landelijke ontwikkelingen in de cultuur- en erfgoedsector en draagt bij aan het stimuleren van het cultureel klimaat zoals INLEIDING
vastgesteld in de Cultuurnota van de gemeente Waalre 2022. De case is realistisch: een benchmark met gegevens uit de branche is in de inhoud opgenomen. De BC is onderlegger voor het museumbestuur om het interne bedrijfsplan op te stellen (in analogie).”
In scenario 3 wordt uitgegaan van een fasering, waarbij het noodzakelijk is dat de gemeente Waalre vanaf 2023 een aantal jaren gaat investeren in de professionalisering van Het Waalres Museum. Hierbij wordt gedacht aan de aanstelling van minimaal één vaste kracht (voor € 60.000,-) en een werkbudget van € 25.000,-. Dit zou gaan gelden vanaf het jaar 2024. Dit is een schatting die nader begroot wordt bij de totstandkoming van de business case en het sponsorplan. Uit de business case blijkt duidelijk de meerwaarde van Het Waalres Museum voor de inwoners van de gemeente Waalre, ook in de samenwerking met de lokale partners. De business case speelt in op landelijke ontwikkelingen in de cultuur- en erfgoedsector en draagt bij aan het stimuleren van het cultureel klimaat zoals vastgesteld in de Cultuurnota van de gemeente Waalre 2022. De case is realistisch: een benchmark met gegevens uit de branche is in de inhoud opgenomen. De business case is onderlegger voor het museumbestuur om het interne bedrijfsplan op te stellen (in analogie). Welke onderdelen bevat de business case? De gemeente heeft Het Waalres Museum tevens gevraagd tenminste 12 onderdelen uit te werken in het kader van de business case. Deze onderdelen staan weergegeven in de tabel op de volgende pagina. 15
Onderdeel
Uitwerking
Urgentie en aanleiding
Probleemanalyse, behoefte en de noodzaak voor verandering
Samenvatting case
Gecomprimeerde beschrijving en begroting
Kernwaarden en toegevoegde waarden, Impact
Inhoudelijk, sociaal-maatschappelijke en economisch, toegevoegde waarden conform Museumvereniging NL, meerwaarde
Marktpositie
Collectie, plaats in museale en toeristische sector, context Brabantbreed, bereik
Publiek en Marketing
Bezoekersprofiel, educatie, programmering, reputatie en imago, public relations, projecten
Samenwerkingen/ verbinding
Strategische partners (binnen en buiten de sector), stakeholders, projectpartners
Organisatie
Bestuur en organisatie, taken en verantwoordelijkheden, medewerkers, vrijwilligersbeleid, externe diensten, invoering landelijke codes CG/FP/ID
Vastgoed en locatie
Zichtbaarheid, mogelijkheden, werk – en expositieruimte, onderhoud gebouw, verbeteringen, herinrichting
Begroting
Kosten en baten, financieringsmix: eigen inkomsten, subsidies- en fondsenwerving
SWOT-analyse
Schematische weergave van kansen en risico’s, benchmark sector
Implementatie
Transitieperiode, stappenplan
Evaluatie
SMART-metingsindicaties, projectbeheersing en sturen op resultaat
Tabel 1.1. Onderdelen business case
INLEIDING
16
1.3
LEESWIJZER
Deze business case is als volgt opgebouwd: In hoofdstuk 2 wordt de huidige situatie van Het Waalres Museum beschreven. Aandacht is voor de historie, missie, het huidige profiel, de huisvesting, de organisatie, de exploitatie en de maatschappelijke waarde van het museum. In hoofdstuk 3 is een omgevingsanalyse uitgewerkt met een reflectie op Het Waalres Museum. Gestart wordt met actuele ontwikkelingen in de museale sector. Daarna wordt de historie van de provincie NoordBrabant, Brainport Eindhoven en gemeente Waalre gekoppeld aan de huidige samenstelling van het museale veld. Tenslotte wordt hieruit, middels een SWOT-analyse, de noodzaak tot verandering beschreven. In hoofdstuk 4 worden de plannen van Het Waalres Museum uiteengezet (profiel, missie, ambitie, visie). Per aspect wordt een beeld voor de toekomst geschetst (museumconcept en -programmering, collectie, educatie, overige activiteiten). Er is ook aandacht voor de samenwerkingen die het museum voor zich ziet, en de beoogde meerwaarde van deze plannen. In hoofdstuk 5 is aandacht voor de organisatie. Welk organisatiemodel streeft Het Waalres Museum na en hoe wordt invulling gegeven aan het vrijwilligersbeleid en de geldende landelijke codes in de museale wereld? In hoofdstuk 6 wordt uitgewerkt hoe de veranderingen aan het museum doorwerken in de huisvesting.
Welke toekomst ziet het museum voor zich, welke stappen zijn hiervoor te maken en welke globale kosten zitten hieraan vast? In hoofdstuk 7 wordt begroot welke gevolgen de keuzes van Het INLEIDING
Waalres Museum hebben voor de exploitatie. Het publieksbereik wordt geraamd, en er wordt een meerjarenbegroting bijgesloten. In hoofdstuk 8 wordt ingegaan op de implementatie van de plannen. Het Waalres Museum kiest voor een geleidelijke ontwikkeling, dit hoofdstuk biedt inzicht in een stappenplan en in de transitiekosten. In hoofdstuk 9 worden handvatten voor evaluatie gepresenteerd. Het hoofdstuk bevat SMART-metingsindicaties die de afspraken tussen de gemeente en Het Waalres Museum verder kunnen vormgeven. De indeling in hoofdstukken komt niet exact overeen met de tabel op de vorige pagina. Dat is om het plan voor Het Waalres Museum op zo logisch mogelijke wijze te presenteren. De noodzaak voor verandering wordt bijvoorbeeld niet alleen bepaald door interne factoren, maar ook door ontwikkelingen in de sector en buiten de sector. Daarom wordt de SWOT en de noodzaak voor verandering pas aan het einde van hoofdstuk 3 omschreven. Uiteraard worden wel alle punten uit de tabel behandeld in de rapportage. In Bijlage 1 is een overzicht te vinden met de pagina’s waarop ieder onderdeel van de tabel terug te vinden is in het rapport.
17
2
Uitgangssituatie
18
2.1
ONTSTAAN VAN HET WAALRES MUSEUM
De gemeente Waalre heeft in het verleden diverse transities doorgemaakt. Na enkele eeuwen met vooral agrarische activiteiten verschoof in de 18e en 19e eeuw de aandacht naar huisnijverheid. De inwoners van kerkdorpen Aalst en Waalre droegen onder meer bij aan de textielindustrie die langzamerhand opkwam in de regio. In de tweede helft van de 19e eeuw en de eerste helft van de 20e eeuw kreeg de gemeente een industriëler karakter. In de gemeente vestigden zich onder meer sigarenfabrieken, linnenweverijen, een schoenmakerij, een roomboterfabriek, een blekerij, een kaarsenfabriek, een kistenfabriek, een boterfabriek, een messenmakerij en een machinefabriek. In Aalst kwamen ook bekende merken als Walra, Brabantia en Simplex tot ontwikkeling. In de tweede helft van de 20e eeuw nam de industriële activiteit in de gemeente gestaag af.
Ongeveer 25 jaar geleden werd Stichting Het Waalres Museum opgericht om de herinnering aan het industriële erfgoed van de gemeente te borgen voor de huidige inwoner en toekomstige generaties. Sinds 2000 is het museum geopend, aan de Willibrorduslaan 4 te Waalre, na een renovatie van de voormalige linnen- en pellenfabriek van J.W. Swane.
Onderstaand is op de linker afbeelding de voormalige linnen- en pellenfabriek van J.W. Swane vóór de renovatie in 2000 te zien. Bij de renovatie is het pand volledig gerenoveerd en herbouwd, zoals op de middelste foto te zien is. Tegenwoordig kennen inwoners en bezoekers het pand zoals op de rechter afbeelding.
19
2.2
HUIDIG PROFIEL, MISSIE EN VISIE
Het Waalres Museum is een kleinschalig museum. Enkele jaren geleden is op de eerste verdieping van het gebouw de vaste tentoonstelling heringericht door twee studenten van de Design Academy Eindhoven. Omwille van de ruimte is gekozen voor een opstelling die doet denken aan een open depot. Hierdoor is het museum in staat een belangrijk deel van de collectie te tonen. Tegelijkertijd zorgt dit er wel voor dat de opzet statisch is en dat persoonlijke begeleiding nodig is om de verhalen achter de collectie goed te ontsluiten. Het Waalres Museum biedt die persoonlijke begeleiding ook, waar mogelijk. Het museum drijft immers op een vrijwillige organisatie. Het museum heeft dus een kleinschalig profiel, en biedt een persoonlijke touch. Het Waalres Museum is sinds eind 2017 geregistreerd in het Museumregister en voldoet sindsdien aan de museumnorm. De missie van Het Waalres Museum is als volgt omschreven: Het Waalres Museum is een museum dat zich richt op het organiseren en presenteren van tentoonstellingen en activiteiten met als zwaartepunt elementen uit het industrieel erfgoed uit de gemeente Waalre met daarnaast aanvullende activiteiten op het gebied van textiel en toegepaste kunst, met als aandachtsgebieden kunstnijverheid en antiek damast.
De nadruk bij het industrieel erfgoed uit de gemeente Waalre ligt op het gehele bestaan van industriële activiteiten waarbij zo mogelijk een verbinding wordt gemaakt met de actualiteit in het heden en bij het damast ligt de nadruk op de periode voor 1950. In het expositieen activiteitenprogramma worden de onderwerpen in hun volle breedte belicht, wat inhoudt dat zowel cultuurhistorische, kunsthistorische als technisch-inhoudelijke en ontwerp-aspecten aan bod kunnen komen. UITGANGSSITUATIE
De visie van Het Waalres Museum heeft zich in de loop der jaren ontwikkeld. Daar waar in het verdere verleden ruimte was voor exposities op een breder cultuurhistorisch vlak, kiest het museum tegenwoordig vaker voor het thema industrieel erfgoed. Hierbij wordt – zo goed als mogelijk – de verbinding tussen de vaste collectie en hedendaagse kunstuitingen gezocht. Bij de wisseltentoonstellingen wordt telkens vanuit verschillende invalshoeken aspecten van de industriële activiteiten (van ontwerp tot product) belicht. In de afgelopen jaren organiseerde het museum onder meer de volgende wisseltentoonstellingen: • Duurzaam speelgoed van Simplex en Fisher-Price. De tentoonstelling was een reis in de tijd voor zowel ouders, kinderen en grootouders. Wie kent niet het boerderijtje, het schooltje, de garage en de stapelringen. En wie heeft er niet met de Simplex puzzels met de rode knopjes gespeeld hier in de buurt. De tentoonstelling omvatte speelgoed van de jaren ‘50 tot eind jaren ‘80. Het was en is speelgoed dat van kind naar kind ging en gaat, en voor de volgende generatie weer vlot van zolder wordt gepakt zonder in actualiteit in te leveren. Duurzaamheid toen we dat woord nog helemaal niet gebruikten. Het was speelgoed wat gerepareerd werd in plaats van weggegooid. • Kant en damast uit de kast.
Het Waalres Museum exposeerde topstukken huishoudelijk textiel onder de titel “Kant en Damast uit de kast”. De nadruk lag op kanten en damasten gebruiksvoorwerpen, met damasten van begin 17e tot eind 20e eeuw. Het linnen damast met het schaduwspel van figuren en patronen behoorde vroeger tot de uitzet van vrouwen uit welgestelde kringen. Ook hotels en scheepvaart20
maatschappijen waren afnemers van dit ‘Artistiek damast’. Het geëxposeerde kant was deels afkomstig van de vroegere Waalrese textielfabriek Boost en van Moorsel, aangevuld met werk uit de verzameling van de Gemertse kantklosster Ennie Wouters. Naast Kant en Damast toonde Het Waalres Museum huishoudtextiel van de weverijen Van Dijk uit Waalre en Van Dissel uit Eindhoven. Kunst in brede zin is een tweede component waar met de wisseltentoonstellingen in het museum op wordt ingezet, op verzoek van de gemeente. Met enige regelmaat wordt gestreefd kunst met industrieel erfgoed in één expositie te combineren. De basis hiervoor vormt de gedachte dat kunstzin, creativiteit en vormgeving nauw verbonden zijn met menselijke activiteiten. Een volledig overzicht van de georganiseerde tentoonstellingen is terug te vinden op de website van het museum.
UITGANGSSITUATIE
21
2.3
COLLECTIE
Samenstelling Het thema van Het Waalres Museum is industrieel erfgoed uit de kerkdorpen Aalst en Waalre. Deze kerkdorpen werden in 1923 samengevoegd tot de gemeente Waalre. De collectie omvat objecten die te maken hebben met de industriële activiteiten die in de gemeente hebben plaatsvonden. In het verleden waren namelijk diverse maakbedrijven in de gemeente gevestigd, zoals Van Elderen & Co./Brabantia, Steinmeier & Co., Linnenweverij Van Dijk, Sigarenfabriek Swane en Kaarsenfabriek Koster-Keunen. Uit deze maakbedrijven kwamen diverse producten en merken (bijvoorbeeld Walra, Kendix) voort die nationaal en internationaal een sterke reputatie hadden en hebben.
bijvoorbeeld in opslag in Overpelt. Ongeveer 80% van de collectie is elders in België opgeslagen, in een loods van Brabantia.
Het Waalres Museum is een geregistreerd museum, waarbij deze industriële erfgoedcollectie centraal staat. De collectie bestaat uit: • Ruim 1.600 objecten Brabantia; • Ruim 500 objecten Simplex; • Ongeveer 450 stukken textiel; • Ongeveer 3.000 Kendix designs; • Circa 500 unieke damasten; • Ongeveer tien objecten m.b.t. Swane en Koster-Keunen.
Onderscheidend vermogen In tegenstelling tot veel andere (kleine) musea in de regio die zich richten op veelal één specifieke activiteit/product (bijv. auto's, sigaren, weefmachines) beschikt Het Waalres Museum over meerdere collecties vanuit de verschillende activiteiten die het verleden van de gemeente Waalre kleurden. Het zijn veelal producten die van hoge kwaliteit zijn, duurzaam zijn en/of een bijzonder design hebben. De samenhang tussen de deelcollecties zit bovendien in het gegeven dat het allemaal producten zijn die met inrichting van en activiteiten in het huis te maken hebben (gordijnstoffen, damasten tafelkleden, kaarsen, speelgoed voor de kinderen, gebruiksvoorwerpen in de keuken). Ze bieden gezamenlijk inzicht in de industriële ontwikkeling in de gemeente Waalre én in de producten en designs in eigen huis. De collectie van het museum heeft bovendien een zekere nostalgische waarde. Sommige deelcollecties zijn vooral interessant voor een nichepubliek.
Met deze objecten biedt het Waalres Museum een gevarieerd beeld van het industriële verleden van Aalst en Waalre. Het Waalres Museum is gevestigd in de voormalige linnenfabriek van Swane. Daar wordt een deel van de collectie getoond middels een vaste opstelling op de eerste verdieping. Diverse delen van de collectie zijn op andere locaties opgeslagen. Een groot gedeelte van de Kendix-collectie bevindt zich
Eigendom en digitalisering Alle delen van de collecties zijn verkregen door schenkingen of zijn overgedragen aan het museum via schriftelijke overeenkomsten. Alle collectiestukken zijn in de afgelopen jaren door vrijwilligers geregistreerd in een eigen Excelsysteem1). De collectie is gedeeltelijk digitaal ontsloten via de website van het museum. Bij kleinschalige musea die louter op een beperkte schil vrijwilligers draaien (zoals Het Waalres Museum) komt het overigens zelden voor dat de (hele) collectie op de website is ontsloten.
1. Vanwege eerdere tegenvallende ervaringen werkt het museum niet met het Memorix-systeem.
22
2.4 HUISVESTING Locatie, historie en monumentale waarde Het Waalres Museum is gevestigd in de oude linnen- en pellenfabriek van J.W. Swane, aan de Willibrorduslaan 4 te Waalre. Het pand is in 1861 gebouwd en werd in 1899 uitgebreid tot de huidige vorm. Tot en met midden jaren ‘90 werd de fabriek gebruikt voor industriële en overige bedrijfsdoeleinden. In 1998 verwierf Stichting Het Waalres Museum het gebouw. Met steun van de Europese gemeenschap, de provincie Noord-Brabant, de gemeente Waalre, het regionale bedrijfsleven en Waalrese particulieren is het gebouw gerestaureerd. In 2000 werd de restauratie voltooid en volgde de opening van het museum. Het gebouw van Het Waalres Museum is door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed aangemerkt als rijksmonument vanwege het algemeen belang. De voormalige linnenfabriek biedt zicht op de sociaal-economische ontwikkeling van de nijverheid en de typologische ontwikkeling van de verdiepingsbouw voor de textielindustrie(1). De gaafheid van het exterieur biedt extra toegevoegde waarde.
Het pand van Het Waalres Museum is vlakbij de Markt gevestigd. In dit deel van Waalre vonden in het verleden diverse industriële activiteiten plaats(2). Aan de overzijde van Het Waalres Museum was bijvoorbeeld de sigarenfabriek van Swane, op de plaats waar nu Bonbonfabriek Rudolf Vermeulen is gevestigd. Op de Markt ondernam onder meer Linnenfabriek Van Dijk haar activiteiten met het merk Walra. Het museum heeft de collectie antiek damast van de fam. Van Dijk in bruikleen. (1) (2) (3) (4)
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmonumentenregister, 513709 SRE Milieudienst (2013), Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoedkaart Waalre Bron: Het Waalres Museum en www.kadastralekaart.com Stichting Monumentenwacht Noord-Brabant (2023). Inspectierapport 2023
Oppervlakte en indeling Het perceel heeft een oppervlakte van 185 m2, de gebruiksoppervlakte van het gebouw betreft 302 m2 (3). Daarvan is 208 m2 beschikbaar voor (vaste en wisselende) tentoonstellingen, verdeeld over de begane grond en de eerste verdieping. Daarnaast is er een de publieksruimte aan de voorzijde van het gebouw, van circa 56 m2. Ongeveer 38 m2 wordt op dit moment ingezet als vrijwilligers-/personeelsruimte en archief. Huidige staat en onderhoud Sinds de verwerving van het gebouw vinden periodiek diverse onderhoudswerkzaamheden plaats. Voor schilderwerkzaamheden binnen en buiten wordt onder meer samengewerkt met een lokale ondernemer, die om niet de werkzaamheden voor het museum uitvoert. De meeste recente schilderwerkzaamheden vonden in 2022/2023 plaats. In 2018 is een zinken gevelafdekking aangebracht en zijn de stuitlatten van de buitenramen vernieuwd. In 2019 is de ventilatie tussen de voorzetramen en buitenramen aangebracht. Het museumgebouw beschikt over dakisolatie en vloerverwarming. De ramen zijn aan de binnenkant voorzien van een extra afsluiting, maar er zijn nog slagen te maken in de verdere verduurzaming. Het museum verwarmt het gebouw met gas. Ieder jaar bezoekt de Stichting Monumentenwacht Noord-Brabant het museum om de kwaliteit van het Rijksmonument te beoordelen.
Op de meeste aspecten is in het meest recente rapport de staat van het museumgebouw redelijk tot zeer goed beoordeeld(4). Het Waalres Museum heeft het advies gekregen om onder meer de gootbekledingen 23 en het buitenpleisterwerk bij de gevelankers te vervangen of verbeteren.
2.5
ORGANISATIE
Bestuur en organisatie Stichting Het Waalres Museum is een vrijwilligersorganisatie zonder betaalde krachten. De organisatie steunt op dit moment op circa 40 vrijwilligers, die zich met diverse taken in de organisatie bezighouden.
De algemene en dagelijkse leiding is in handen van het bestuur van Stichting Het Waalres Museum. Het bestuur bestaat volgens de statuten uit minimaal drie en maximaal zeven bestuursleden. Het bestuur kiest uit zijn midden een voorzitter, secretaris en penningmeester. De functies secretaris en penningmeester kunnen ook door één persoon worden ingevuld.
Organogram Het Waalres Museum werkt in haar organisatie met het bestuur en diverse commissie, namelijk: • Gastvrijheid; • Technische commissie; • Kunst- en expositiecommissie; • Backoffice (pers & communicatie, administratie). Tussen de commissies zijn ook kruisbestuivingen. Zo helpen de vrijwilligers die zich bezighouden met pers & communicatie ook mee met het schrijven van de zaalteksten bij wisseltentoonstellingen.
De huidige bestuursleden zijn: • Mevrouw Toine Jordense (voorzitter); • De heer Michel Hoevenaars (penningmeester); • De heer Jan Ensink (secretaris). Alle bestuursleden vullen deze taken onbezoldigd in. De bestuursleden dragen niet alleen de algemene en dagelijkse leiding van het museum, maar vullen ook diverse uitvoerende taken. Dat is nodig om de openstelling van het museum en de ontwikkeling van nieuwe activiteiten en tentoonstellingen te garanderen. De voorzitter en penningmeester moeten binnen afzienbare tijd afstand doen van hun taken, conform de statuten van de stichting. Zij hebben al langer zitting in het bestuur van Het Waalres Museum dan toegestaan volgens de Governance Code Cultuur. Er zijn gesprekken met potentiële kandidaten voor een bestuursfunctie. UITGANGSSITUATIE
24
2.6
PUBLIEKSBEREIK EN EXPLOITATIE
Publieksbereik Het museum is heden ten dage geopend op woensdag-, zaterdag- en zondagmiddag. De entreeprijs voor volwassenen bedraagt € 5,-. Kinderen jonger dan 14 jaar kunnen het museum gratis bezoeken, in lijn met het prestatiecontract dat het museum met de gemeente heeft afgesloten. De Museumkaart of andere kortingskaarten zijn niet geldig.
Op de balans van Het Waalres Museum zijn voorzieningen voor groot onderhoud en voor vervanging van de inventaris opgenomen. Tevens is zichtbaar dat het museum nog een openstaande lening heeft bij de gemeente Waalre.
Het museum trok in de afgelopen jaren minder bezoekers als gevolg van de coronapandemie. Vóór de coronapandemie trok het museum jaarlijks circa 2.000 tot 2.500 bezoekers. Dat zijn niet alleen betalende, reguliere bezoekers, maar ook scholieren en bezoekers die gratis naar binnen mogen. Tot deze laatste categorie behoren onder meer kinderen van 14 jaar en jonger en mensen die naar de opening van een tentoonstelling komen. De bezoekersaantallen blijven achter op de doelstelling van het museum, dat inzet op ongeveer 3.500 bezoekers aan het museum op jaarbasis. Exploitatie In bijlage 2 is de resultatenrekening van Het Waalres Museum in de jaren 2018-2022 opgenomen, net als de balans d.d. 31-12-2022. De eigen inkomsten waren, onder invloed van de coronapandemie, relatief laag in de afgelopen jaren. Het aandeel van de gemeentelijke bijdrage in de totale baten nam toe van 25-30% in 2018 en 2019 tot 50-55% in de jaren van en na de pandemie (2020-2022). Ook in de begintijd van Het Waalres Museum was het aandeel van de gemeentelijke subsidies in de totale baten hoger. UITGANGSSITUATIE
25
Prestatieafspraken met de gemeente Waalre Stichting Het Waalres Museum ging enkele jaren geleden voor de periode 2018-2022 de volgende prestatieafspraken aan met de gemeente Waalre: • Historisch erfmateriaal ontwikkelen in de vorm van filmmateriaal: het verhaal achter Kendixtextiel, Simplex, Brabantia en de oorspronkelijke verhalen van ooggetuigen vastleggen via een interview op film. • Het museum levert elk jaar een film op. • Kinderen gratis museumkaartjes verschaffen en daardoor meer betalende volwassen aantrekken. • Het driemaandelijks organiseren van een tentoonstelling van lokale of regionale kunstenaars. • Een keer in de twee maanden een filmavond organiseren. • Samenwerking zoeken met Waalres Erfgoed • Lesprogramma scholen "Kijken naar Kunst" en "Industrieel Erfgoed" aanbieden aan scholen in Waalre of in de regio die hiervoor interesse hebben. Deze afspraken zijn als gevolg van de coronapandemie één jaar opgeschoven, via een eenmalige toekenning. 2024 wordt als een overgangsjaar beschouwd. Het Waalres Museum heeft in de afgelopen jaren zo goed als mogelijk invulling proberen te geven aan bovenstaande prestatieafspraken. Als deze afspraken tegen het licht gehouden worden, valt een aantal zaken op: • Een deel van de activiteiten sluit goed aan bij de visie en missie van het UITGANGSSITUATIE
museum zoals het ontwikkelen van filmmateriaal dat een link heeft met het industrieel erfgoed en collectie van het museum, het ontwikkelen van lesprogramma’s over industrieel erfgoed en het jaarlijks organiseren van diverse tentoonstellingen. Een deel van deze afspraken heeft het museum weten te realiseren, bijvoorbeeld op het vlak van educatie. • Aan enkele activiteiten heeft het museum geen uitvoering kunnen geven, omdat de activiteiten niet passen binnen de beperkte ruimte van het museum (bijvoorbeeld door lopende tentoonstellingen). Bovendien is het museum door de kleine vrijwilligersorganisatie niet in staat gebleken de frequentie van activiteiten en openstelling te kunnen bieden. Een deel van de activiteiten (bijv. elke twee maanden een filmavond organiseren en driemaandelijkse een nieuwe tentoonstelling met lokale/regionale kunstenaars) sluit bovendien minder goed aan op de missie en visie van het museum. • De vergoeding van € 10.000 op jaarbasis bleek onvoldoende kostendekkend, afgezet tegen de kosten die gemaakt moeten worden (naast de gratis inzet van vrijwilligers).
Het Waalres Museum onderschrijft in hoge mate de waarde van de activiteiten voor de inwoners van de gemeente Waalre en overige bezoekers aan het museum. De omvang van het gebouw en de organisatie vormen knelpunten om de volledige meerwaarde te kunnen bieden.
26
2.7
HUIDIGE MAATSCHAPPELIJKE BIJDRAGE
De Museumvereniging hanteert vijf museumwaarden die gezamenlijk de maatschappelijke waarde van een museum beschrijven1): Collectiewaarde. Musea zijn de schatkamers van de samenleving, waar jong en oud veel kunnen leren en beleven. Ze zijn het geheugen van stad, streek en land. Verbindende waarde. Musea zijn de schakel tussen het verleden en heden. Ze zorgen voor verbinding met het grote verhaal van de mensheid. Educatieve waarde. Om hun eigen identiteit volledig te kunnen ontwikkelen moeten kinderen en jongeren liefst zo vroeg mogelijk kennismaken met cultuur en musea. Belevingswaarde. In deze tijd, waarin alles draait om zelf ervaren en beleven, zijn musea misschien wel belangrijker dan ooit. Het zijn plekken voor bezinning, verwondering, verbazing en ontroering; allemaal emoties die musea een intrinsieke waarde geven. Economische waarde. Musea dragen bij aan de economie, ze zijn een toeristische trekpleister en verbeteren de leefbaarheid van de omgeving.
design. De collectie heeft een nostalgische waarde en bevat deelcollecties die specifiek interessant zijn voor nichepubliek.
Collectiewaarde In tegenstelling tot veel andere regionale musea die zich vaak richten op één specifieke activiteit of product (bijvoorbeeld textiel, sigaren, steendruk, Philips, DAF), omvat de collectie van Het Waalres Museum diverse deelcollecties die het verleden van de gemeente weerspiegelen. Deze producten, vaak hoogwaardig of duurzaam en met bijzonder design, bieden inzicht in zowel de lokale industriële ontwikkeling als huiselijk
Cultuur kan ook bijdragen aan de mentale gezondheid. In het verleden heeft Het Waalres Museum onder meer met Het Andere Wonen samengewerkt. Het Andere Wonen biedt een woongemeenschap voor mensen met dementie. In het museum is een expositie georganiseerd met werken van de bewoners van deze woongemeenschap, wat van grote waarde was voor de bewoners en hun familieleden. Regelmatig wordt het museum bezocht door groepen van de Zonnebloem, die een sociaal en recreatief uitje in de buurt zoeken. Ook op andere manieren draagt Het Waalres Museum dus bij aan de verbinding in de lokale en 27 regionale gemeenschap.
1.
Museumvereniging (2011). Meer dan waard
Op dit moment kiest Het Waalres Museum voor een open depotopstelling waarin bijzonder veel producten zichtbaar zijn. Dit stelt de bezoeker in staat een breed palet van de collectie te aanschouwen. De context bij de producten (ontstaansgeschiedenis, ontwerp etc.) komt tot leven bij een rondleiding door één van de vrijwilligers, maar is anders toch moeilijker te doorgronden. Verbindende waarde Het Waalres Museum is een ontmoetingsplaats. In de eerste plaats voor de vrijwilligers; bij het museum zijn ongeveer 40 vrijwilligers actief. Maar ook voor andere mensen uit de gemeente Waalre en omgeving. Het museum organiseert regelmatig tentoonstellingen met werk van lokaal of regionaal gewortelde kunstenaars. De tentoonstellingen worden voorafgegaan met een officiële opening, waar lokale makers, inwoners en politici elkaar kunnen ontmoeten en in contact kunnen komen.
Educatieve waarde Het Waalres Museum biedt op het vlak van educatie een kunst- en cultuurprogramma, opgedeeld in twee deelprogramma’s (“Kunst” en “Industrieel erfgoed”). Deze programma’s zijn bestemd voor de groepen 5/6 en 7/8 van de basisscholen in Aalst en Waalre. Jaarlijks maken ongeveer 400 leerlingen gebruik van de programma’s. Bij het programma “Kunst” is het doel om kunst en de betekenis van kunst in enge en zo mogelijk in brede zin op de leerlingen over te brengen. Dit doet het museum door de kinderen kennis te laten maken en uitleg te geven over kunst. De leerlingen worden ook actief betrokken door . Voor dit educatieprogramma werkt het museum samen met lokale en regionale kunstenaars, omdat het museum hierover zelf weinig expertise heeft. Bij het programma “Industrieel erfgoed”. Programma gericht op industriële en culturele verleden van Aalst en Waalre, met aandacht voor culturele waarden van gemeenschappen, geografische ligging, natuurlijke hulpbronnen en groeifactoren of belemmeringen. Streven is dat leerlingen worden uitgedaagd nieuwe ontwerpen en producten te bedenken voor hedendaagse vraagstukken. Deze lessen worden gegeven door een vrijwilliger. Belevingswaarde De wijze waarop de vaste en tijdelijke tentoonstelling is vormgegeven, is vrij statisch. Het museum speelt vooral in op de nostalgische waarde van de collectie.
Met een rondleiding wordt meer context gegeven aan de UITGANGSSITUATIE
totstandkoming van diverse ontwerpen, bedrijven en producten die in Waalre zijn gemaakt. Daarmee neemt ook de belevingswaarde voor de bezoekers toe. De bezoekers waarderen de tentoonstellingen van het museum, als ze de verhalen achter de producten te horen krijgen.
Economische waarde De economische waarde hangt sterk samen met het aantal bezoekers. De waarde van Het Waalres Museum is daarom op dit vlak nog bescheiden. Ongeveer de helft van de inkomsten komen voort uit subsidies, de overige inkomsten zijn publieksinkomsten of donaties. Een bezoek aan het museum zorgt voor spin-off elders. Regelmatig is een bezoek aan Het Waalres Museum onderdeel van bijvoorbeeld een fietstocht, waarbij ook de lokale horeca of andere plekken in de kern Waalre worden aangedaan. Het museum biedt ook arrangementen aan in samenwerking met Rudolf Vermeulen Bonbons. Het museum heeft enkele jaren geleden becijferd dat de spin-off enkele tienduizenden euro’s bedraagt. Het Waalres Museum is in de Visie Recreatie en Toerisme van de gemeente Waalre ook genoemd als onderdeel van één van de ontwikkelsporen op dat vlak (onder dorpscentra). Algemene conclusie Op diverse onderdelen biedt Het Waalres Museum waarde voor de samenleving. Op andere onderdelen zijn nog stappen te zetten. De waarde van een museum hangt sterk samen met de kracht van de vrijwilligers- en professionele organisatie, één van de punten waarop Het Waalres Museum in de komende jaren stappen hoopt te zetten. 28
3
Omgevingsanalyse
29
3.1
ONTWIKKELINGEN IN DE MUSEALE SECTOR
Veranderende rol van musea vastgelegd in nieuwe definitie De Museumvereniging sluit zich voor de definitie van museum aan bij de recent vernieuwde definitie zoals door ICOM (International Council of Museums) wordt gehanteerd(1): Een museum is een permanente instelling zonder winstoogmerk, in dienst van de samenleving, gericht op het onderzoeken, verzamelen, bewaren, interpreteren en tentoonstellen van materieel en immaterieel erfgoed. Musea zijn openbaar, toegankelijk en inclusief en bevorderen diversiteit en duurzaamheid. Ze werken en communiceren ethisch, professioneel en met participatie van gemeenschappen. Musea bieden een verscheidenheid aan ervaringen met het oog op educatie, genoegen, reflectie en kennisuitwisseling. Ten opzichte van de vorige museumdefinitie is de aandacht voor het bevorderen van diversiteit, duurzaamheid en professionaliteit belangrijker geworden. Onder meer toegankelijkheid wordt belangrijker. Musea zoeken bijvoorbeeld naar manieren om mensen die normaliter geen museum (kunnen) bezoeken toch te bereiken.
De nieuwe museumdefinitie raakt ook Het Waalres Museum. Omdat de term museum niet beschermd is en dus in principe door iedereen te gebruiken, is er een Museumregister ingesteld van museale instellingen die aantoonbaar voldoen aan criteria voor een kwalitatief hoogwaardige invulling van de functies van een museum. Deze criteria zijn samengevat in de Museumnorm, waarin ook de (nieuwe) museumdefinitie is opgenomen. Het beheer van het Museumregister wordt uitgevoerd door de onafhankelijke stichting Museumregister Nederland. Het doel van (1) (2)
Zie ook https://museumvereniging.nl/kennisbank/museumdefinitie/ Bron: Museumvereniging
museumregistratie is het zichtbaar maken, bewaken en verbeteren van de kwaliteit van de Nederlandse musea ten behoeve van het verantwoord beheer van het museale erfgoed in Nederland. Vervolgens kan het museum maximaal eens per vijf jaar worden ingeloot voor een audit om te controleren of het museum nog steeds voldoet aan de norm, tenzij er een audit plaatsvindt wegens ingrijpende veranderingen in het museum. Het Waalres Museum onderschrijft de nieuwe definitie en werkt aan activiteiten die aansluiten op de museumdefinitie. Overige trends in de museumwereld Ontwikkelingen in bezoek • Musea hebben zwaar geleden onder de lange periodes van sluiting en openstelling met veel beperkingen gedurende de coronaperiode. Pas in 2023 zien we dat musea gemiddeld genomen weer in de buurt komen van de bezoekersaantallen van 2019(2). In 2022 bleven de bezoekersaantallen nog achter op het niveau van 2019 (namelijk 23,5 miljoen in plaats van bijna 33 miljoen). • Voor de komende 5-10 jaar zijn er groeipotenties voor het museumbezoek door groei van de bevolking en het toerisme in combinatie met een toename van het opleidingsniveau. De groei kan nog verder aantrekken door het aantal gebruikers van kaarten (Museumkaart, VriendenLoterij VIP-kaart) en meer aandacht voor marketing.
Bedrijfsvoering/exploitatie • Bijna wekelijks zijn in Nederlandse kranten berichten te vinden over Nederlandse musea die door sterk stijgende kosten (in bouw/ 30
onderhoud, energie, personeel en marketing) en de achterblijvende groei van de inkomsten in de financiële problemen te komen. Subsidies van overheden zijn namelijk niet altijd met hetzelfde niveau toegenomen. • Daarnaast geldt bij veel musea – ook bij Het Waalres Museum – dat het vrijwilligersbestand veroudert en vaak moeilijk op peil te houden is. Mensen zijn minder eenvoudig te overtuigen om zich vast aan een organisatie te verbinden, en hebben – onder meer door drukke werkzaamheden en hogere pensioenleeftijden – meer behoefte aan projectmatige ondersteuning(1). De bedrijfsvoering van kleinschalige musea die louter op vrijwilligers draaien zijn op termijn alleen nog levensvatbaar als de organisatie op professionele wijze en financieel ondersteund wordt. Ook hier zijn uiteraard (extra) kosten aan verbonden. Dit sluit aan op een eerder advies van de Raad voor Cultuur, die al voor de pandemie signaleerde dat de kleinere musea ondersteuning nodig hebben om met hun collecties en verhalen inwoners van steden, dorpen en streken cultuurhistorisch besef bij te brengen(2).